Platform emeğine ilk küresel standart: ILO sözleşmesi ne getiriyor?

Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) 1-12 Haziran’da Cenevre’de düzenlenen 114. Uluslararası Çalışma Konferansı’nda kabul edilen 193 sayılı “Platform Ekonomisinde İnsana Yakışır İş Sözleşmesi”, dijital emek platformlarında çalışanlar için ilk küresel çalışma standardı oldu.

Sözleşme, kuryelikten yolcu taşımacılığına, çevrimiçi serbest işlerden platformlar aracılığıyla verilen farklı hizmetlere kadar genişleyen platform ekonomisinde, çalışanların statülerinden bağımsız olarak temel haklardan yararlanmasını hedefliyor.

Sözleşme, tüm dijital emek platformlarını ve aksi belirtilmedikçe kayıtlı ya da kayıtdışı ekonomideki tüm dijital platform çalışanlarını kapsıyor. “Dijital platform çalışanı”, istihdam statüsü nasıl sınıflandırılırsa sınıflandırılsın, bir dijital emek platformu tarafından organize edilen ya da kolaylaştırılan hizmeti ücret veya ödeme karşılığında sunan kişi olarak tanımlanıyor.

Sadece “çalışan mı, bağımsız mı” tartışması değil

Platform ekonomisindeki en temel tartışmalardan biri, platform çalışanlarının işçi mi, bağımsız çalışan mı sayılacağı. Sözleşme, bu konuda sınıflandırmanın yalnızca sözleşmelerdeki tanıma ya da platformun beyanına göre değil, işin fiilen nasıl yapıldığına, ödemenin niteliğine ve platform çalışmasının özgül koşullarına göre yapılmasını öngörüyor.

Bu düzenleme, platform şirketlerinin çalışanları “bağımsız” olarak göstermesi nedeniyle ortaya çıkan hak kayıplarına karşı uluslararası bir çerçeve sunuyor.

Örgütlenme, toplu pazarlık ve güvenli çalışma

Sözleşme, platform ekonomisinde çalışanlar için ILO’nun temel çalışma haklarının güvence altına alınmasını istiyor. Bunlar arasında örgütlenme özgürlüğü, toplu pazarlık hakkı, zorla çalıştırmanın ve çocuk işçiliğinin ortadan kaldırılması, ayrımcılığın önlenmesi ve güvenli-sağlıklı çalışma ortamı yer alıyor.

İş sağlığı ve güvenliği başlığı altında devletlere, platform çalışanlarının iş kazaları, meslek hastalıkları ve işle bağlantılı sağlık risklerine karşı korunması için önlem alma yükümlülüğü getiriliyor. Çalışanların, yaşamları ya da sağlıkları açısından yakın ve ciddi tehlike gördükleri durumlarda işi bırakabilmeleri ve bu nedenle “haksız sonuçlarla” karşılaşmamaları da sözleşmede yer alıyor.

Sözleşme ayrıca platform çalışanlarının çevrimiçi ortamda ya da müşteri ve üçüncü kişiler tarafından uygulanabilecek şiddet ve tacize karşı korunmasını da düzenliyor.

Ücret, ödeme ve sosyal güvenlik

193 sayılı Sözleşme, platform çalışanlarına yapılması gereken ücret ya da ödemenin zamanında, tam ve hukuka uygun kesintiler dışında eksiksiz yapılmasını öngörüyor. İstihdam ilişkisi içinde çalışan platform işçilerinin ücretinin, varsa yasal ya da toplu sözleşmeyle belirlenmiş asgari ücretin altında olamayacağı belirtiliyor.

Sözleşme, platform çalışanlarının sosyal güvenliğe erişiminin de aynı istihdam statüsündeki diğer çalışanlardan daha elverişsiz koşullara bağlanamayacağını öngörüyor.

Algoritmik yönetime karşı açıklama ve itiraz hakkı

Sözleşmenin en dikkat çekici başlıklarından biri, platformların kullandığı algoritmalar ve otomatik karar sistemleri.

Platformlar, çalışanları işe başlamadan ya da çalışmaya başlamadan önce, işin izlenmesi, değerlendirilmesi veya çalışma koşullarını etkileyen kararların üretilmesi için otomatik sistemler kullanıp kullanmadıkları konusunda bilgilendirmek zorunda olacak.

Bir çalışanın erişimini, kazancını, hesabının askıya alınmasını ya da hesabının kapatılmasını etkileyen önemli kararlar otomatik sistemlerle üretildiğinde, çalışanın yazılı açıklama isteme ve kararın gözden geçirilmesini talep etme hakkı olacak. Sözleşme, bu süreçlerde “uygun insan müdahalesi” bulunmasını da şart koşuyor.

Bu hüküm, platform çalışanlarının sıkça karşılaştığı “hesap kapatma”, “siparişe erişimin düşürülmesi”, “puanlama sistemleri” ve “algoritmik görünmezlik” gibi sorunlar açısından önem taşıyor.

Veri mahremiyeti ve kişisel veriler

Sözleşme, platform çalışanlarının kişisel verilerinin yalnızca meşru amaçlarla işlenmesini ve sözleşmede tanınan haklarla bağdaşmayacak biçimde kullanılmamasını öngörüyor.

Çalışanların platformlar tarafından işlenen kişisel verilerine erişme, bunların düzeltilmesini ve belirli koşullarda silinmesini talep etme hakkı da metinde yer alıyor.

Bağlayıcı olması için ülkelerin onayı gerekiyor

193 sayılı Sözleşme, kabul edilmesiyle birlikte uluslararası çalışma standartları arasına girdi. Ancak ülkeler bakımından bağlayıcı hale gelmesi için ayrıca onaylanması gerekiyor.

Sözleşmeye göre metin, iki ILO üyesi devletin onayının kayda geçirilmesinden 12 ay sonra yürürlüğe girecek. Daha sonra sözleşmeyi onaylayan her ülke için de onayın kayda geçirilmesinden 12 ay sonra bağlayıcı olacak.

Bu nedenle sözleşmenin Türkiye’de uygulanması, Türkiye’nin onay sürecine ve ardından iç hukukta atılacak adımlara bağlı olacak.

Sözleşmenin tamamı için buraya tıklayın

(HA)