"Civakek ku zimanê xwe yê dayikê biparêze, nasnameya xwe jî diparêze."
Ziman yek ji amûrên herî bingehîn ên civakî-çandî ye ku têkiliya di navbera takekesî û civakê de saz dike. Di wêjeya sosyolojîk û antropolojîk de, ziman ne tenê wekî amûrek ragihandinê, lê di heman demê de wekî hêmanek bingehîn a avakirina nasnameyê, veguhestina çandî û aîdiyeta civakî jî tê hesibandin. Di vê çarçoveyê de, zimanê dayikê di têgihîştina takekesî ya cîhana civakî û pozîsyona wan wekî beşek ji komeke civakî ya taybetî de roleke navendî dilîze. Ji bo civaka Kurd, karanîna Kurdî, hem ji hêla avakirina nasnameya takekesî û hem jî ji hêla parastina bîra çandî ya kolektîf ve xwedî nirxek girîng a sosyolojîk e.
Nasname awayê ku kesek xwe di çarçoveyek civakî û çandî ya taybetî de pênase dike ye. Teoriyên sosyolojîk tekez dikin ku ziman di avakirina nasnameyê de hêmanek diyarker e. Bi rêya ziman, kes nirx, norm û cîhana sembolîk a civaka ku ew jê re girêdayî ne, dihewînin. Di vî warî de, karanîna zimanê zikmakî ne tenê pratîkek ragihandinê ye, lê di heman demê de îfadeyek sembolîk a nasnameyê ye jî.
Ji bo civaka Kurd, bikaranîna zimanê Kurdî amrazek girîng e ji bo xuya kirina nasnameya etnîkî û çandî. Bikaranîna zimanê dayikê di jiyana rojane de, di nav malbatê de û di warên hilberîna çandî de dibe alîkar ku ferd xwe wekî beşek ji civaka ku ew pê re girêdayî ye bi cih bikin. Ev rewş bi têgehên "nasnameya kolektîf" û "berdewamiya çandî" di wêjeya sosyolojîk de ve girêdayî ye.
Ezmûnên dîrokî û mîrata çandî ya civakan bi piranî ji nifşekî bo nifşekî din bi rêya ziman têne veguhestin. Bi taybetî di civakên ku kevneşopiyeke çanda devkî ya xurt heye de, ziman di parastina bîra kolektîf de roleke navendî dilîze. Di civaka Kurd de, kevneşopiya dengbêjiyê, vegotinên gelêrî, destan, gotinên pêşiyan û hêmanên folklorîk bi rêya zimanê Kurdî têne veguhestin.
Ji ber vê yekê, bikaranîna Kurdî ne tenê ji bo nasnameya takekesî, lê di heman demê de ji bo domdariya mîrata çandî ya kolektîf jî girîng e. Tengkirina qadên karanîna ziman dikare bibe sedema qelsbûna bîra çandî û xetera windabûna pergalên zanînê yên kevneşopî.
Ziman her wiha sîstemeke sembolîk e ku avakirina girêdanên civakî di navbera endamên civatekê de hêsan dike. Parvekirina zimanekî hevpar bawerî, hevgirtin û hişmendiyeke hevpar di navbera kesan de pêş dixe. Di civaka Kurdî de, bikaranîna zimanê dayikê dikare wekî faktoreke girîng were hesibandin ku beşdarî xurtkirina têkiliyên civakî û xurtkirina hevgirtina di nav civakê de dibe.
Ji perspektîfeke sosyolojîk ve, parastin û bikaranîna ziman dikare di navbera entegrasyona civakî û pirrengiya çandî de jî bibe alîkar ku hevsengiyek çêbibe.
Bikaranîna zimanê dayikê dikare bandorên girîng li ser pêşveçûna psîkososyal a kesan bike. Kes pir caran dibînin ku zimanê xwe yê zikmakî ew ziman e ku ew dikarin xwe bi awayê herî baş îfade bikin. Ji ber vê yekê, hawîrdorên civakî û çandî yên ku zimanê dayikê tê de tê axaftin dikarin bandorên erênî li ser pêşxistina baweriya bi xwe û avakirina nasnameya takekesî diki.
Têkiliya zarok û ciwanên Kurd bi zimanê Kurdî re hem di danûstandina wan a malbatî de û hem jî di aîdiyeta wan a çandî de roleke girîng dilîze. Ev yek girêdanek xurt di navbera pêşketina nasnameya takekesî û nasnameya çandî de nîşan dide.
Bikaranîna zimanê dayikê ji bo avakirina nasnameya takekesî, parastina bîra çandî û xurtkirina aîdiyeta civakî xwedî nirxek girîng a sosyolojîk e. Ji bo civaka Kurd, axaftin û parastina zimanê Kurdî ne tenê pratîkek zimannasî ye, lê di heman demê de yek ji amûrên bingehîn ên parastina domdariya çandî û nasnameya kolektîf e.
(AÖ/AY)
