Pirtûka "Kurd" ya Vladimir Minorsky: Mîraseke akademîk e ji bo dîrok, ziman û nasnameya Kurdan

"Neteweyek ku dîroka xwe zanibe, pêşeroja xwe bi zanîn û bawerî ava dike."

Di nav çavkaniyên klasîk ên ku di warê Kurdnasiyê de nirxeke taybet hene, pirtûka "Kurd" ya Vladimir Minorsky cihê xwe yê taybet diparêze. Ev xebat ne tenê pirtûkek dîrokê ye, lê belkî lêkolînek zanistî ya berfireh e ku bi bingehek akademîk dîrok, ziman, çand, civaknasî û erdnîgariya Kurdan vedikole. Bi rêbaza xwe ya analîtîk û bi bikaranîna gelek çavkaniyên dîrokî yên cihêreng, Minorsky hewl daye ku civaka Kurd ji perspektîfeke zanistî nas bike û wê ji çarçoveya vegotinên kevneşopî derxe. Ji ber vê yekê, ev pirtûk heta îro jî di nav zanîngeh, navendên lêkolînê û xebatên akademîk de wekî yek ji çavkaniyên herî girîng ên referansê tê qebûlkirin û ji bo her kesê ku dixwaze dîrok û civaka Kurdan bi awayekî zanistî tê bigihîje, cihê xwe diparêze.

Yek ji taybetmendiyên vê pirtûkê ew e ku Minorsky bi tenê li ser çavkaniyekê nesekinî. Ji çavkaniyên Erebî, Farisî, Osmanî, Ermenî û Ewrûpî sûd wergirtiye û bi hev re berhev kirin. Ev rêbaz di wê demê de nû û zanistî hate dîtin, ji ber ku armanc ne parastina nêrînek siyasî bû, belkî berhevkirin û analîzkirina belgeyên dîrokî bû.

Pirtûk di beşa dîrokê de li ser bingeha çavkaniyên cihêreng nîqaş dike ka Kurd kî ne, ji kû derketine û di nav çi şert û mercan de pêş ketine. Her çend hin teoriyên ku di pirtûkê de tên gotin îro hîn jî tên nîqaşkirin, lê rêbaza zanistî ya nivîskar di şirovekirina van mijaran de nirxeke taybet heye.

Di warê zimanê Kurdî de, Minorsky Kurdî wekî zimanek ji malbata zimanên Îranî destnîşan dike û bi berfirehî li ser lehçeyên wê radiweste. Wî diyar dike ku ziman tenê amûrek ragihandinê nîne, lê bingehek e ku çand, bîra civakî û nasnameya neteweyî li ser wê tê avakirin.

Her weha pirtûk jiyana civakî ya Kurdan, rêxistina eşîran, jiyana gundî û koçerî, aborî, kevneşopî û têkiliyên civakî bi awayekî berfireh vedikole. Ji aliyê sosyolojiyê ve, ev beş ji bo têgihiştina avahiya civaka Kurd û guherînên wê pir girîng in.

Di warê çand û edebiyatê de jî Minorsky balê dikişîne ser girîngiya helbest, stran, çîrokên gelêrî û edebiyata devkî. Ev mîrasa çandî di parastina bîra civakî û domandina nasnameya Kurdan de roleke sereke lîstiye.

Ji aliyê min ve jî, dema ku min teza xwe ya sosyolojîk li ser Êzîdiyan amade dikir, pirtûka "Kurd" ya Minorsky yek ji çavkaniyên bingehîn bû ku min ji wê sûd wergirt. Di taybetî de, ji bo têgihiştina avahiya civakî, dîrokî û çandî ya civaka Kurd û cihê Êzîdiyan di nav vê civakê de, ev pirtûk alîkariyek girîng pêşkêş kir. Ji ber vê yekê, ez vê xebatê ne tenê wekî pirtûkek dîrokî, lê wekî çavkaniyek akademîk a hêja ku dikare ji bo lêkolînên sosyolojîk jî bingeh be, dinirxînim.

Lê divê were zanîn ku ev pirtûk di şert û mercên sedsala bîstan de hatiye nivîsandin. Ji wê demê heta îro, di warên dîrok, arkeolojî, antropolojî û zimanzanî de gelek lêkolînên nû hatine kirin. Ji ber vê yekê, hin encam û şiroveyên Minorsky îro tên nûvekirin an jî tên nîqaşkirin. Ev rewş nirxa pirtûkê kêm nake; berevajî, nîşan dide ku zanist her dem bi lêkolîn û belgeyên nû pêş dikeve.

Pirtûka "Kurd" ya Vladimir Minorsky ne tenê xebatek dîrokî ye, lê her weha mîraseke akademîk e ku heta îro jî nirxa xwe diparêze. Her çend hin nirxandin û encamên wê bi ronahiya lêkolînên nû tên nûvekirin û bi awayekî rexneyî tên nîqaşkirin, lê ev yek ji girîngiya vê pirtûkê kêm nake. Berevajî, ew nîşan dide ku xebata Minorsky bingehek girîng bûye ku gelek lêkolînên din li ser wê hatine avakirin. Ji bo min jî, dema ku min teza xwe ya sosyolojîk li ser Êzîdiyan amadekir, ev pirtûk ne tenê yek ji çavkaniyên referansê bû, lê her weha bû rêberê min di têgihiştina avahiya dîrokî, civakî û çandî ya civaka Kurd de. Ji ber vê yekê, ez bawer im ku xwendina vê pirtûkê ji bo her kesê ku dixwaze Kurd, Kurdistan û civaka Kurd bi perspektîfeke akademîk û zanistî nas bike, ne tenê pêdivî ye, belkî jî destpêkeke girîng e ji bo lêkolînên kûrtir û têgihiştineke berfirehtir.

(AÖ/AY)