Zimanê Kurdî ne tenê amûreke ragihandinê ye; ew hilgirê dîrok, nasname, zanîn, hest û bîra civakî ya gelê Kurd e. Dewlemendiya vî zimanî di zarava û devokên wê, di edebiyata devkî, helbest, stran, destan, gotinên pêşiyan û berhemên nivîskî de xuya dibe. Herwiha, bikaranîna alfabeyên cuda û têkiliya Kurdî bi zimanên cîran re dîroka wê ya pirreng nîşan dide. Armanca vê gotarê ew e ku dewlemendiya zimanê Kurdî ji aliyê zimannasî, edebî û çandî ve binirxîne.
Ziman bingeha bîr, çand û nasnameya her civakê ye. Mirov bi rêya zimanî ne tenê ramanên xwe vedibêje, lê dîrok, hest, bawerî, zanîn û tecrubeyên xwe jî ji nifşekî radigihîne nifşekî din. Ji ber vê yekê, dema em behsa dewlemendiya zimanê Kurdî dikin, em tenê behsa pirbûna peyvan nakin; em behsa cîhaneke çandî dikin ku bi sedan salan di stran, çîrok, helbest, destan û axaftina rojane de hatiye avakirin.
Kurdî ji komê zimanên Îranî yên malbata Hindo-Ewropî ye. Lê Kurdî zimanek yekreng nîne. Kurmancî, Soranî û Kurdîya Başûr di nav cureyên sereke yên Kurdî de têne jimartin. Zazakî, Goranî û Hewramî jî di jiyana çandî ya civakên Kurd de xwedî cihekî girîng in; lê di nav zimannasan de li ser dabeşkirina wan nêrînên cuda hene. Ev nakokî nîşan dide ku têkiliyên di navbera ziman, zarava, erdnîgarî û nasnameyê de pir tevlihev in.[1]
Pirrengiya zarava û devokan
Yek ji taybetmendiyên herî berbiçav ên Kurdî pirrengiya zarava û devokên wê ye. Kurmancî bi taybetî li Tirkiye, Sûriye, İraq û Îranê, herwiha li Qefqasyayê tê axaftin. Soranî bi piranî li Herêma Kurdistanê ya Iraqê û deverên Kurdnişîn ên Îranê belav e. Kurdîya Başûr jî li Kirmaşan, Îlam û hin deverên rojhilatê Iraqê tê axaftin.[2]
Di nav van komên mezin de bi dehan devok hene. Devokên Botan, Serhed, Mêrdîn, Amed, Behdînan, Mukriyan, Silêmanî, Hewlêr, Germiyan û deverên din, her yek bi bilêvkirin, peyv, awaz û hin avahiyên rêzimanî ji hev cuda dibin. Mînak, tiştek dikare li deverekê bi peyvekê û li devereke din bi peyveke din bê binavkirin. Ev cudahî ne kêmasî, lê beşek ji dewlemendiya zimanî ne.
Lêkolînên zimannasî nîşan didin ku di navbera hin cureyên Kurdî de sînorên hişk tune ne. Di gelek deveran de devokên navberê taybetmendiyên du komên cuda bi hev re digirin. Ji ber vê yekê, hin zimannas Kurdî wek zincîreyeke zarava û devokan dinirxînin.[3] Ev rewş dide zanîn ku ziman di nav dîrokê de bi koç, bazirganî, zewac, cîrantî û têkiliyên civakî re her tim guheriye.
Dewlemendiya rêzimanî û peyvan
Rêzimana Kurdî gelek taybetmendiyên balkêş diparêze. Mînak, di Kurmancî de nav dikarin nêr û mê bin; herwiha forma rast û forma tewandî hene. Di hin hevokên dema borî de jî avahiyeke taybet tê dîtin ku di zimannasiyê de bi navê “ergatîvî” tê naskirin. Li aliyê din, Soranî xwedî pergaleke cuda ya amraz, cînavk û diyarkirinê ye. Van cudahiyên rêzimanî rê li ber awayên curbecur ên vegotinê vekiriye.[3]
Peyvên Kurdî jî şopên jiyana civakî û erdnîgariya axêverên wê digirin. Ji bo çiya, zozan, deşt, berf, baran, ajel, çandinî, koçberî û jiyana gund, peyv û têgehên gelek taybet hene. Peyvên wek zozan, şîn, berbang, ronahî, hêsir, evîn, dilovanî, hevalti, hesret û welat tenê navên tişt an hestan nînin; ew di stran û helbestan de dikarin wateyên sembolî jî bistînin.
Gotinên wek “dilê min şewitî,” “çavên rê,” “dengê axê” an “birîna welat” bi maneya rastîn nayên bikaranîn. Ew bi rêya wêneyên edebî hestên kûr derdibirin. Ji ber vê yekê, dewlemendiya Kurdî tenê di ferhenga wê de nîne; ew di awayê afirandina wateyên nû de ye.
Kurdî di dirêjahiya dîrokê de bi Erebî, Farisî, Tirkî, Ermenî, Suryanî û zimanên din re di têkiliyê de bûye. Ji van zimanan peyv hatiye wergirtin û Kurdî jî bandor li zimanên cîran kiriye. Danûstandina peyvan di nav zimanên cîran de pêvajoyeke xwezayî ye. Her ziman peyvên wergirtî li gorî deng, rêziman û hewcedariyên xwe diguherîne û wan dike parçeyek ji hebûna xwe.
Edebiyata devkî û dengbêjî
Beşeke mezin ji mîrata Kurdî ne bi nivîsê, bi deng û bîrê hatiye parastin. Berî ku çapemenî û perwerdehiya bi Kurdî berbelav bibin, çîrokbêj, stranbêj û dengbêj wek pirtûkxaneyên zindî kar dikirin. Wan dîrok, evîn, pevçûn, koç, mirin, şîn, lehengî û bûyerên civakî di kilaman de diparastin.
Dengbêj bi hêza dengê xwe cîhaneke tevahî ava dike. Di kilamekê de dikare hem dîrok, hem helbest, hem muzîk û hem jî şîroveya civakî hebe. Dengbêj ne tenê stran dibêje; ew bûyeran ji nû ve ava dike, kesayetan dide jiyîn û bîra civakê diparêze.
Destanên Memê Alan, Siyabend û Xecê, Kela Dimdimê û gelek vegotinên din bi guhertoyên herêmî ji nifşekî gihîştine nifşekî din. Her dengbêj dikare li gorî şêwaza xwe hin beşan dirêj bike, kurt bike an bi wêneyên nû bixemilîne. Ji ber vê yekê, edebiyata devkî berhemeke hişk nîne; ew berhemeke zindî ye ku her carê di dema vegotinê de ji nû ve tê afirandin.
Lêkolînên nû jî destnîşan dikin ku berhevkirin û arşîvkirina folklora Kurdî tenê karê tomarkirina rabirdûyê nîne. Ev kar dikare ji bo vejandina ziman, parastina zanîna herêmî û xurtkirina pêwendiya nifşên nû bi çanda xwe re rol bilîze.[4]
Gotinên pêşiyan, mamik û çîrok
Gotinên pêşiyan cureyek ji zanyariya civakî ne. Di çend peyvan de tecrubeya salan, şîret, rexne an hişyariyek tê vegotin. Mînak, gotina “Dest bi dest re dibe sed dest” girîngiya hevkarî û piştgiriyê nîşan dide. “Dara ku fêkî digire, serê xwe ditewîne” jî dilnizmî û xweşikandina mirovê bi zanîn an serkeftî re tîne ziman.
Mamik hêza zêhnî, çavdêrî û afirîneriya zarokan pêş dixin. Çîrokên gelêrî jî bi kesayetên wek rûvî, gur, şêr, padîşah, belengaz û qehreman, başî û xerabî, zilm û dad, aqil û nezanî nîşan didin. Di van çîrokan de gelek caran kesê biçûk bi aqilê xwe li hember kesê bihêz serdikeve. Bi vî awayî, çîrok tenê serişteya kêfê nîne; ew rêbazeke perwerdehî û veguhastina nirxên civakî ye.
Ji edebiyata devkî ber bi edebiyata nivîskî
Herçiqas edebiyata devkî di çanda Kurdî de xwedî cihekî bingehîn be jî, edebiyata nivîskî ya Kurdî jî mîrateke girîng e. Berhemên destpêkê bi piranî helbest bûn. Feqiyê Teyran, Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, Hacî Qadirê Koyî û helbestvanên din di pêşveçûna edebiyata klasîk a Kurdî de roleke girîng lîstin.
Melayê Cizîrî di helbestên xwe de evîna mirovî, evîna xudayî, bedewî û felsefeyê bi zimanekî kûr û sembolî anî ziman. Feqiyê Teyran bi vegotinên xwe yên helbestkî di navbera edebiyata devkî û nivîskî de pirek ava kir.
Ehmedê Xanî di berhema xwe ya navdar Mem û Zîn de çîroka evîna Mem û Zîn vegot, lê berhem tenê çîrokeke evînê nîne. Di wê de li ser civak, perwerde, zanîn, yekîtî, desthilatdarî û rewşa gelê Kurd jî raman hene. Xanî herwiha Nûbihara Biçûkan, ferhengeke menzûm a Erebî–Kurdî, nivîsî. Ev berhem girîngiya ku wî dida perwerdehiya bi zimanê zikmakî nîşan dide.[5]
Li gorî Encyclopaedia Iranica, berhemên nivîskî yên Kurdî heta sedsala bîstan bi piranî helbest bûn. Bi pêşveçûna çapemenî, bajarvanî û guherînên civakî, roman, kurteçîrok, şano, gotar û cureyên din ên pexşanê jî pêş ketin.[5]
Alfabe û çanda nivîsê
Kurdî di dîrokê de bi alfabeyên cuda hatiye nivîsîn. Îro Kurmancî bi piranî bi alfabeya latînî ya Hawarê tê nivîsîn; Soranî jî bi alfabeyeke ser bingeha tîpên Erebî–Farisî tê nivîsîn. Di Qefqasyayê de ji bo Kurdî alfabeyên Ermenî, latînî û kirîlî jî hatine bikaranîn.
Di salên 1930-an de Celadet Alî Bedirxan bi kovara Hawar re di standardkirina alfabeya latînî û rêzimana Kurmancî de roleke bingehîn lîst. Tîpên ç, ê, î, ş, û ji taybetmendiyên vê alfabeyê ne. Kovara Hawar ne tenê weşaneke edebî bû; ew dibistaneke zimanî û çandî jî bû ku gelek nivîskar û helbestvan li dora wê kom bûn.[6]
Hebûna alfabeyên cuda li aliyekî dewlemendiya dîrokî nîşan dide, lê li aliyê din dikare di ragihandin û standardkirinê de astengiyan çêbike. Kesek ku bi Kurmanciya latînî dixwîne, dibe ku nivîsa Soranî ya bi tîpên Erebî bi hêsanî nexwîne. Teknolojiyên veguherandina alfabeyan, ferhengên dîjîtal û weşanên dualfabeyî dikarin vê dûrbûnê kêm bikin.
Ziman, nasname û mafê perwerdehiyê
Ziman bi nasnameya mirovan re têkiliyeke kûr heye. Mirov bi zimanê zikmakî hestên xwe bi awayekî xwezayîtir derdibire û bi malbat, herêm û rabirdûya xwe re têkiliyê datîne. Dema zimanek di perwerdehî, çapemenî, huner û jiyana giştî de bê bikaranîn, şiyana wî ya afirandina têgehên nû xurt dibe.
Parastina Kurdî nayê wê maneyê ku ziman ji bandorên derve bê qutkirin. Zimanek bi bikaranînê dijî. Ji bo vê yekê divê Kurdî di malbatê de bê axaftin, li dibistan û zanîngehan bê hînkirin, pirtûk û kovar pê bên nivîsîn û di zanist, teknolojî, derman, hiqûq û medyayê de bê bikaranîn.
Zarok dema bi zimanê xwe çîrok dibihîzin û pirtûkan dixwînin, tenê peyvan hîn nabin; ew rêya dîtina cîhanê jî hîn dibin. Ji ber vê yekê, veguhastina ziman ji bo nifşên nû berpirsiyariya malbat, nivîskar, mamoste, çapxane, saziyên çandî û medyayê ye.
Kurdî di serdema dîjîtal de
Înternet ji bo Kurdî derfetên nû afirandiye. Îro nivîskar, hunermend û xwendekar dikarin nivîs, muzîk, podcast, vîdyo û dersên Kurdî bigihînin xwendevanên li welatên cuda. Pirtûkxaneyên dîjîtal jî destnivîs, rojname, kovar, wêne û tomarên dengî diparêzin. Pirtûkxaneya Dîjîtal a Enstîtuya Kurdî ya Parîsê, mînakî, bi hezaran monograf, belge, kovar û tomarên dengî dihewîne.[7]
Lê di warê teknolojiyê de hin kêmasî jî hene. Kurdî di bernameyên rastnivîsînê, wergera otom atîk, naskirina deng, ferhengên elektronîk û pergalên îstîxbarata destçêkirî de hîn zimanek kêm-çavkanî ye. Çêkirina korpusên nivîskî û dengî, standardkirina têgehan û zêdekirina naveroka Kurdî dikare vê rewşê biguherîne.
Encam
Dewlemendiya Kurdî ji çend çavkaniyan tê: pirrengiya zarava û devokan, kûrahiya rêzimanî, berfirehiya peyvan, edebiyata devkî, dengbêjî, edebiyata klasîk û nûjen, herwiha şiyana zimanî ya afirandina têgehên nû.
Parastina vî zimanî tenê parastina komek peyvan nîne. Ew parastina stranên dayikan, çîrokên kal û pîran, helbestên evînê, bîra dîrokî û awayekî taybet ê dîtina cîhanê ye. Ziman dema tê axaftin, nivîsîn, xwendin û afirandin dijî. Ji ber vê yekê, paşeroja Kurdî bi bikaranîna wê ya rojane, perwerdehiya bi zimanê zikmakî, lêkolîna zanistî û hilberîna naveroka nû ve girêdayî ye.
Her peyvek Kurdî ku ji dayikê derbasî zarok dibe, her çîrokek hatiye nivîsandin û her stranek hatiye tomarkirin, perçeyek ji mîrateyek mezin diparêze. Kurdî ne tenê zimanê rabirdûyê ye; ew dikare bi rêya nivîsandin, huner, zanist û teknolojiyê bibe zimanê pêşerojê jî.
Çavkanî
- Paul, Ludwig. “Zimanê Kurdî.” Ensîklopediya Îranîka, 2021.
- Zanîngeha Arizona. “Kurdiya Kurmancî” û “Kurdiya Soranî.” Kataloga Zimanên Îranî.
- Jügel, Thomas. "Li ser Dîroka Zimannasî ya Kurdî." Xebatên Kurdî, c. 2, j. 2, 2014, rr. 123–142.
- Bocheńska, Joanna û Farangis Ghaderi. "Berhevkirin û Arşîvkirina Folklora Kurdî wekî Stratejiyek ji bo Vejandina Ziman û Hilberîna Zanyariya Xwecihî." Folklore, c. 134, j. 3, 2023, rr. 344–369.
- Kreyenbroek, Philip G. “Wêjeya nivîskî ya kurdî.” Encyclopaedia Iranica, 2005; nûkirin 2018.
- Chyet, Michael L. “Dîroka Lêkolînên Kurdî.” Encyclopaedia Iranica.
- Institut kurde de Paris. “Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî.” Pirtûkxaneya dîjîtal a Kurdî.
(AÖ/AY)
