Ezmûna nû ya Kurdan: Ji nû ve avakirina civakê

"Aştiya rastîn tenê bi danîna çekan dest pê nake; ew bi avakirina dadê, serweriya hiqûqê û wijdanek hevpar dest pê dike."

Salên dirêj ên pevçûn û şerên çekdarî li heremê bandoreke kûr li ser jiyana siyasî, civakî, aborî û çandî ya civakê kiriye. Di van salan de mijara ewlehiyê bûye yek ji mijarên sereke yên jiyana rojane û gelek pirsgirêkên civakî, ku di şertên din de dikaribûn bibin mijarên sereke yên nîqaşê, Lê ew di paşxane de man.

Îro em di qonaxeke nû de ne. Bi kêm bûna şer û pevçûnên çekdarî û bi bihêztirbûna rêya siyaseta demokratîk, deriyekî nû li ber civakê vedibe. Ev qonax bêguman dikare wekî derfetek dîrokî were nirxandin. Lê divê were zanîn ku rawestandina şer bi xwe re çareseriya hemû pirsgirêkên civakê nayîne. Dawiya pevçûnê destpêka karêkî din e: avakirina civakeke ewle, dadmend, azad, demokratîk û hevkar.

Di civakên ku demeke dirêj di nav pevçûn û şer de jiyane de, piştî kêm bûna pirsgirêkên ewlehiyê, pirsgirêkên civakî yên berê di bin siya şer de mabûn, hêdî hêdî tên ber bi çav. Ev rewş ne tenê taybetî ya civaka Kurd e,di gelek civakên cîhanê de ku ji şer û pevçûnê derketine, piştî aştiyê mijarên wekî bêbawerî, xizanî, bêkarî, tundî, têkçûna malbatê, sûc û dûrketina ciwanan ji perwerde û jiyana civakî derketine pêş.

Ji ber vê yekê, qonaxa nû divê ne tenê wekî qonaxa “piştî şer” were dîtin; divê wekî qonaxa ji nû ve avakirina civakê were dîtin.

Pirsgirêka yekem: Hukmê qanûnê û baweriya civakê

Yek ji bingehên civakeke demokratîk hukmê qanûnê ye. Di civakeke ku qanûn li hember hemû kesan wekhev de, mafê kesê ne bi hêza malbatê, aşîretê, pereyê an jî têkiliyên siyasî tê parastin; bi qanûnê tê parastin.

Di hin deveran de hîn jî tê dîtin ku têkiliyên malbatî, aşîretî û komî dikarin di çareserkirina pirsgirêkan de ji qanûnê bêtir bandorê bikin. Ev rewş dikare baweriya kesan bi dadgeh, dezgehên dewletê û rêbazên demokratîk kêm bike.

Eşîret û malbat dikarin di civakê de xwedî rolê çandî û dîrokî bin; lê divê ev têkilî li pêşiya maf û azadiya kesane nebin. Civaka nû têgihîştineke nû dixwaze: divê ferd li pêş komê, maf li pêş desthilatdarîyê û qanûn li pêş tolhildana şexsî be.

Dijberiya tolhildanê û dawîkirina pevçûnên malbatî

Yek ji pirsgirêkên girîng ên civakî pevçûnên navbera malbat û aşîretan e. Hin caran pevçûnek ku bi bûyereke biçûk dest pê dike, dikare ji nifşekê derbasî nifşekî din bibe.

Di civaka nû de divê kultura tolhildanê cihê xwe bide kultura gotûbêjê, lihevhatinê û dadmendiyê. Zarok divê ne bi mirasê dijminatiyê mezin bibin. Divê nifşên nû fêr bibin ku dijberiya dîrokî dikare bi axaftin, lêborîn, dadmendî û lihevhatinê bi dawî bibe.

Aştiya civakî tenê ew nîne ku çek nehatin bikaranîn; aştiya civakî ew e ku kes bi bawerî û bê tirs dikare li cihê ku lê dijî bijî.

Jin û mafên jinan

Azadiya civakê bê azadiya jinan ne mimkûn e.

Tundîya nav malê, kuştina jinan, zordariya li ser jinan û astengkirina wan ji perwerde, kar û jiyana civakî ne pirsgirêkên kesane ne. Ev pirsgirêk bi têgihiştinên civakî, perwerdehiyê, newekheviya zayendî û kultura ku hin caran tundîyê rewa dike re girêdayî ne.

Jin divê ne tenê wekî dayik, hevjîn an endamê malbatê were dîtin; divê wekî kesekî bi maf, îradeyek û bi dengê xwe were pejirandin.

Civaka demokratîk ew civak e ku jin dikarin bê tirs perwerdehiyê bibînin, bixebitin, deng bidin, serokatiyê bikin, beşdarî jiyana siyasî bibin û parastina xwe ya yasayî li dijî tundûtûjiyê werbigirin.

Ciwan: Hêza herî mezin a pêşerojê ne

Di vê serdema nû de, ciwan dikarin bibin hêza herî mezin a li pişt guhertina civakî. Lêbelê, bêkarî, xizanî, bêhêvîbûn, devjêberdana dibistanê, tiryakbazî û nebûna derfetên civakî dikarin ciwanan ber bi rêyên ku pêşeroja wan û pêşeroja civakê dixe xetereyê ve bibin.

Ji ber vê yekê, meseleya ciwanan divê bibe yek ji mijarên sereke yên siyaseta civakî.

Ciwan hewceyê dibistan, zanîngehên baş, cihên kar, navendên çandî, pirtûkxane, tesîsên werzîşê û derfetên huner û şahiyê ne.

Heke em dixwazin ciwan nekevin nav tundî, sûc û narkotîkê, divê em ji wan re alternatîfên jiyanê ava bikin.

Ciwan divê hest bikin ku li vê civakê de cihê wan heye, dengê wan tê bihîstin û paşeroja wan dikare li vir were avakirin.

Narkotîk û çeteyên sûc

Madeyên hişber yek ji mezintirîn gefên li ser civakê ne, nemaze ji bo ciwanan. Bêkarî, bêhêvîbûn, nebûna çalakiyên civakî û hesta bêarmanciyê dikarin ciwanan bixin bin bandora madeyên hişber û komên sûc.

Ji ber vê yekê, şerê li dijî narkotîkê ne tenê karê polîs û dezgehên ewlehiyê ye. Malbat, dibistan, şaredarî, dezgehên tenduristiyê, rêxistinên civakî û medya hemû divê di vê warê de berpirsiyarî bistînin.

Divê ji ciwan re ne tenê bê gotin “Venexwe”; divê ji wan re derfetên perwerde, kar, huner, werzîş û jiyana civakî bêne dayîn.

Her weha, çeteyên sûc dikarin li deverên ku hukmê qanûnê qels e û kontrola civakî kêm dibe hêzdar bibin. Ji ber vê yekê, serdestiya qanûnê, rêveberiya baş, şefafî û civaka sivîl jî ji bo ewlehiya civakî girîng in.

Perwerde: Bingehê ji nû ve avakirina civakê

Heke di qonaxa nû de yek war divê bibe navenda nîqaşê, ew perwerde ye.

Perwerde ne tenê dîtina karekî ye. Perwerde kesên wisa pêş dixe ku dikarin berpirsiyariyê bigirin ser xwe, mafên xwe bizanin, rêzê li mafên yên din bigirin û pirsgirêkan bi aştiyane çareser bikin.

Civatek bi dibistanên bihêz xwedî pêşerojek bihêztir e.

Ji ber vê yekê, divê daxwazên civakî yên di derbarê kalîteya perwerdeyê, gihîştina ciwanan a agahdariyê, parastina zarokan ji şert û mercên neyînî, û xurtkirina mamoste û saziyên perwerdehiyê de zêde bibin.

Çand, ziman û nasname

Ji nû ve avakirina civakê bê parastina çand û zimanekê ne gengaz e.

Ziman ne tenê amûra ragihandinê ye; ew hafizaya civakê, dîroka wê, hestên wê û nasnameya wê ye jî. Parastin û pêşxistina zimanê Kurdî dikare bibe yek ji bingehên avakirina baweriya civakî û hêza çandî.

Divê zarok û ciwan dikarin bi zimanê xwe bixwînin, binivîsin, biaxivin û çanda xwe nas bikin. Huner, muzîk, edebiyat, tiyatro û medya dikarin di vê qonaxê de roleke girîng bilîzin.

Civaka sivîl û çanda hevkarîyê

Civatek ku bi tevahî xwe dispêre dewletê û hêvî dike ku hemû pirsgirêk bi rêbazên siyasî werin çareserkirin, dê di avakirina civatek bihêz de zehmetiyan bikşîne.

Rêxistinên civakî, komeleyên jinan, komeleyên ciwanan, sazîyên çandî, komên akademîk, rêxistinên xebatê û hemû avahîyên sivîl dikarin dê di avakirina baweriyê de roleke girîng bilîzin.

Di vê serdema nû de, divê çanda "ez û tu" cihê xwe bide çanda "em".

Civak bi hevkariyê tê xurtkirin. Bawerî, hevkarî, rêz û berpirsiyariya di navbera kesan de divê bingeha têkiliyên nû be.

Demokrasî ne tenê hilbijartin e

Demokrasî ne tenê hilbijartin, parleman û nûnertiya siyasî ye.

Demokrasî di jiyana rojane de dest pê dike.

Dema ku jin bê tirs derdikeve kolanê, demokrasî heye.

Dema ku zarok dikare bê tirs bixwîne, demokrasî heye.

Dema ku kes dikarin mafên xwe bi rêya qanûnê bi kar bînin demokrasî heye.

Dema ku mirov li hember kesê din ji ber nasname, ziman, malbat an ramana wî şiddetê bikar nayîne, demokrasî heye.

Ji ber vê yekê, qonaxa nû divê bibe qonaxa avakirina çanda demokratîk a jiyanê.

Ezmûna rastîn a civaka Kurd

Îro civaka Kurd li ber ezmûneke nû ye.

Ezmûna demên berê bi gelemperî li ser parastina hebûn, nasname û mafên siyasî bû. Lê îro, ji bilî van daxwazan, îmtîhaneke din jî heye: Gelo em dikarin civatek ji hundir ve dadmend, ewle, wekhev û demokratîk ava bikin?

Ev pirsek girîng e.

Civakek dikare li hember zordariya derve bisekine; lê heke di hundirê xwe de tundê rewa bike, mafê jinan binpê bike, ciwanan bêhêvî bike û li şûna qanûnê tolhildanê hilbijêre, wê demê aştiya wê hîn ne temam e.

Gihiştina civakekê ne tenê bi kapasîteya wê ya li hember zextên derveyî tê pîvandin; ew di heman demê de bi wêrekî wê ya rûbirûbûn û nîqaşkirina pirsgirêkên xwe yên navxweyî jî tê pîvandin.

Pêşeroj çawa dikare were avakirin?

Avakirina civakek nû hewceyê xurtkirina çend bingehan dike:

Serkeftina rastîn çi ye?

Rawestandina çekan destpêkeke girîng e. Lêbelê, aştiyeke mayînde tenê wê demê dikare were bidestxistin ku tundûtûjî bi tevahî ji jiyana civakî were rakirin.

Serkeftina rastîn ne tenê bi dawîanîna şer e. Serkeftina rastîn ew e ku zarok bê tirs mezin bibin; jin di ewlehiyê de bijîn; ciwan xwedî hêvî û armanc bin; her kes ji hêla qanûnê ve were parastin; malbat û eşîr ji tolhildanê azad bin; çeteyên madeyên hişber û sûc di civakê de cih nagirin; û her kes hîs bike ku di şekildana pêşerojê de roleke wî heye.

Civaka Kurd di ber deriyekî dîrokî de ye

Ev derî dikare rê li ber qonaxeke nû veke. Lê ev qonax nikare tenê li ser daxwazên siyasî were avakirin. Ew xebata civakî, perwerde, hiqûq, çand, aborî, jin, ciwan, zarok û civaka sivîl hewce dike.

Ji ber vê yekê, îmtîhana nû ya Kurdan ne tenê îmtîhana siyasî ye; ew îmtîhana avakirina civakeke nû ye.

Şer dikare bi rawestandina çekan bi dawî bibe; lê aştiya rastîn dema ku di malbatê, dibistanê, kolanê, kargehê, dadgehê û jiyana rojane de cihê xwe bigire, dest pê dike.

Ji ber ku destkeftiya herî mezin ne bidawîhatina şer e; destkeftiya herî mezin ew e ku aştî bibe beşek ji çanda civakê û her aliyê jiyanê.

(AÖ/AY)