Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü'nün (OECD) 2026 tarihli Digital Education Outlook raporu, yapay zekânın eğitim alanında yarattığı dönüşüme temkinli yaklaşıyor. Raporda, yapay zekanın öğrenciler ve öğretmenler için çeşitli imkânlar sunduğu kabul edilirken, bu araçların pedagojik çerçeve olmadan kullanılması halinde öğrenmeyi desteklemekten çok yüzeysel başarıyı artırdığı vurgulanıyor.
Rapora göre, yapay zeka, öğrencinin yerine düşünmeye başladığında, ortaya çıkan daha iyi ödev ya da daha yüksek performans gerçek öğrenme anlamına gelmiyor.
Larry Lohmann: Yapay zekâ fazlasıyla dağınık ve çelişkili bir kumar
Yapay zeka kestirme yol olursa, öğrenme zayıflıyor
OECD’ye göre üretici yapay zeka, öğrencilerin bireysel ihtiyaçlarına göre uyarlanmış destek sunabilir; özellikle akıllı öğretici sistemler, açıklama, geri bildirim ve yönlendirme açısından önemli olanaklar taşıyor. Ancak aynı rapor, doğrudan yanıt veren ve öğrencinin bilişsel çabasını azaltan araçların derin öğrenmeyi zayıflattığını da söylüyor.
Rapor, yapay zekanın “öğrenme aracı” yerine “kestirme yol” olarak kullanılmasının, öğrencinin aktif katılımını azalttığını ve düşünme süreçlerini geriletebildiğini belirtiyor.
Yapay zekada Türkiye örneği
Saha araştırmalarından biri Türkiye’den. Buna göre GPT-4’e erişimi olan öğrencilerin kısa vadeli performansı belirgin biçimde yükseliyor. Ancak bu erişim kaldırıldığında öğrencilerin performansı yüzde 17 düşüyor.
OECD bu sonucu, yapay zekanın uygun pedagojik tasarım olmadan kullanıldığında beceri kazandırmak yerine bağımlılık yaratabileceğinin göstergelerinden biri olarak değerlendiriyor.
Bu da eğitim açısından temel bir soruyu gündeme getiriyor: Öğrenci sadece bilgiye mi ulaşıyor, yoksa gerçekten öğreniyor mu?
Yapay zekâyı eğitmek için saatlerce istismar içerikleri izliyorlar
Öğretmenin yerini değil mesleki yargısını hedef alan risk
Rapor, yapay zekanın öğretmenlerin iş yükünü azaltabileceğini kabul ediyor. Ders planı hazırlama, kaynak üretme, özet çıkarma ve bazı idari süreçlerde zaman kazancı sağladığı belirtiliyor. OECD’nin aktardığı verilere göre İngiltere’de ortaöğretim fen öğretmenlerinde ders ve materyal planlama süresinde yüzde 31’lik azalma görüldü.
Ancak rapor, bu kazanımların öğretmen özerkliği pahasına elde edilmemesi gerektiğini vurguluyor. OECD’ye göre aşırı yapay zeka kullanımı, öğretmenlerin pedagojik uzmanlığını aşındırabilir; ölçme, geri bildirim ve planlama gibi alanlarda mesleki becerilerin zayıflamasına yol açabilir.
Öğretmenler kullanıyor ama kaygılar da büyüyor
OECD’nin aktardığı 2024 verilerine göre öğretmenlerin yüzde 37’si yapay zekayı iş amaçlı kullandığını belirtiyor. En yaygın kullanım alanları, konu özetleme, bilgi edinme ve ders planlama desteği.
Buna karşın öğretmenlerin büyük çoğunluğu, yapay zekanın akademik dürüstlüğü zedeleme riskine dikkat çekiyor. Raporda, öğretmenlerin yüzde 72’sinin yapay zekanın öğrencilerin başkasının üretimini kendi çalışması gibi sunmasını kolaylaştırabileceğini düşündüğü aktarılıyor.
Eğitimde yapay zekâya anadili ve Sovyet deneyiminden bakmak
Dijital uçurum derinleşebilir
Raporun hak odaklı açıdan en önemli bölümlerinden biri eşitsizlik uyarısı. OECD, yapay zekanın eğitimde fırsat eşitliği yaratmasının otomatik olmadığını açıkça söylüyor. Cihaz, bağlantı, dil desteği, veri güvenliği ve öğretmen eğitimi açısından eksikleri olan sistemlerde yapay zeka, mevcut eşitsizlikleri daha da büyütebilir.
Bununla birlikte OECD, düşük altyapılı bölgelerde dahi bazı yapay zeka uygulamalarının işe yarayabildiğini; örneğin Brezilya kırsalındaki bir deneyin, kesintili bağlantı ve sınırlı ekipmanla bile geri bildirim ve rehberlik sağlanabildiğini gösterdiğini aktarıyor. Ancak kurum, bunun ancak kamusal planlama ve kapsayıcı politika ile mümkün olabileceğinin altını çiziyor.
Sohbet botları değil eğitim amaçlı araçlar geliştirilmeli
Rapora göre bugün yaygın kullanılan yapay zeka araçlarının çoğu genel kullanıma yönelik. OECD, müfredatla uyumlu, öğretmen ve öğrencilerle birlikte tasarlanan, eğitim amacı net biçimde tanımlanmış özel araçların daha güvenli ve etkili olacağını savunuyor.
Kurum, eğitimde asıl meselenin “en güçlü model” değil, “en uygun pedagojik tasarım” olduğunu vurguluyor.
Atölye BİA’da üçüncü gün: Veriyi görünür kılmak, yapay zekaya kurumsal dili öğretmek
Ölçüt verimlilik değil, öğrenme hakkı olmalı
OECD’nin raporu, yapay zekayı ne bütünüyle reddediyor ne de sorgusuz biçimde yüceltiyor. Asıl uyarı, eğitimde teknolojik verimlilik söyleminin öğrencinin düşünme hakkısının, öğretmenin mesleki özerkliğinin ve eşit erişim ilkesinin önüne geçmemesi gerektiği.
Rapora göre yapay zeka ancak insan merkezli, pedagojik olarak temellendirilmiş ve kamusal yararı gözeten bir çerçevede kullanıldığında eğitim için anlamlı olabilir. Aksi halde, öğrenmeyi destekleyen bir araç olmaktan çıkıp öğrenmenin yerini alan bir kestirme yola dönüşebilir.
*Bu rapor bianet tarafından Türkçe'ye çevrilmiştir.
(NÖ)
