TBMM’de Çarşamba geç saatlerde kabul edilerek yasalaşan kanun. teklifindeki en dikkat çekici değişiklik, ücretli doğum izninin uzatılması oldu.
Doğum sonrası izin 16, analık izni 24 haftaya çıkarıldı
Kadın memur, işçi ve bazı kamu görevlileri için doğum sonrası ücretli izin 8 haftadan 16 haftaya, toplam ücretli analık izni ise 24 haftaya çıkarıldı. Eşin doğum yapması halinde verilen ücretli izin de 5 günden 10 güne yükseltildi.
Koruyucu aileler
Yasa ayrıca koruyucu aileler, devlet korumasındaki çocuklar ve gençler, kadın konukevleri, Darülaceze bağışları, toplu taşıma işletmecilerine gelir desteği ve çocuklarla ilgili işyerlerinde çalışamayacak kişiler konusunda yeni kurallar getiriyor. Koruyucu aile olan memur ve işçilere 10 gün izin verilecek; sosyal güvencesi olmayan bazı koruyucu ailelerin isteğe bağlı sigorta primleri devletçe karşılanabilecek.
Çocukların çevrim içi korunması için ilk akla gelen: Yasaklar
Torba yasadaki sosyal medya ve oyun platformlarına ilişkin bölümde ise özellikle çocukların çevrimiçi korunması öne çıkıyor. Buna göre sosyal ağ sağlayıcılar 15 yaş altına hizmet sunamayacak, yaş doğrulama ve ebeveyn kontrol araçları kurmak zorunda olacak. Kurallara uymayan büyük platformlar için reklam yasağı, ardından bant daraltma yaptırımı uygulanabilecek. Benzer yükümlülükler oyun platformları için de getirildi.
Torba Yasa kapsamında getirilen belli başlı değişiklikler şöyle:
Doğum izni uzatıldı
- Kadın memur ve kadın işçi için doğum sonrası ücretli izin 16 haftaya çıkarıldı.
- Toplam ücretli analık izni 24 hafta oldu.
- Uygun sağlık raporuyla doğumdan önceki iznin bir kısmı doğum sonrasına aktarılabilecek.
- Eşin doğum yapması halinde verilen ücretli izin 10 güne çıkarıldı.
- Askeri personel için de benzer doğum izni artışları getirildi.
Koruyucu ailelere yeni destekler
- Koruyucu aile olan memur ve işçiye, çocuğun tesliminden sonra 10 gün izin verilecek.
- Sosyal güvencesi olmayan bazı koruyucu ailelerin isteğe bağlı sigorta primleri devlet tarafından karşılanabilecek.
- Amaç, daha fazla çocuğun kurum yerine aile ortamında büyümesini sağlamak.
Çocuklar için sosyal ve ekonomik desteklere düzenleme
- İhtiyaç içindeki çocukların ailesi veya yakını yanında desteklenmesi için verilen yardımların çerçevesi netleştirildi.
- Destek miktarı, yaşa ve eğitim durumuna göre belirlenecek.
- Süreli destek en fazla 2 yıl, tek seferlik destek ise yılda en fazla 2 kez verilebilecek.
- Bazı gençler, yükseköğrenime devam etmeleri halinde bu destekten 25 yaşına kadar yararlanabilecek.
Devlet korumasında büyüyen gençlerin istihdamı
- Devlet koruması altında yetişen gençlerin kamuya yerleştirilmesi için şartlar daha ayrıntılı hale getirildi.
- Kamu kurumlarında belirli bir kontenjan bu gençler için ayrılacak.
- Özel sektörde işe alınmaları halinde sigorta primlerinin önemli kısmı 5 yıl süreyle Hazine tarafından karşılanacak.
Kadın konukevlerindeki kadın ve çocuklara harçlık
- Geliri olmayan veya yetersiz görülen kadınlara ve beraberindeki çocuklara net harçlık verilecek.
- Bu ödeme, belirli şartlarda başka bir geçici maddi yardım kararı yoksa yapılacak.
Çocuklarla ilgili işyerlerine sıkı kural
- Cinsel suçlar, uyuşturucu ticareti, insan ticareti, fuhuş ve kasten öldürme gibi suçlardan kesinleşmiş mahkumiyeti olanlar;
- okul,
- kreş,
- yurt,
- çocuk kulübü,
- oyun evi,
- okul servisi,
- çocuk spor okulu gibi çocukların yoğun bulunduğu yerlerde çalışamayacak ve bu yerleri işletemeyecek.
- Aykırılık halinde para cezası ve ruhsat iptali uygulanabilecek.
Sosyal medya ve oyun platformlarına yeni yükümlülükler
- Sosyal ağ sağlayıcılar 15 yaş altındaki çocuklara hizmet sunamayacak.
- 15 yaş üstü çocuklar için ayrıca ayrıştırılmış, koruyucu önlemler içeren hizmetler sunulması gerekecek.
- Platformlar yaş doğrulama, ebeveyn kontrolü ve aldatıcı reklamlara karşı önlem almak zorunda olacak.
- Kurallara uymazlarsa önce para cezası/reklam yasağı, sonra bant daraltma uygulanabilecek.
- Oyun platformlarına da yaş derecelendirmesi, temsilci bulundurma ve ebeveyn kontrolü gibi benzer yükümlülükler getirildi.
Kamera ve veri toplama düzenlemeleri
- Yatılı sosyal hizmet kuruluşlarında yazılım destekli kamera sistemleri kurulabilecek.
- Kişisel veriler, soruşturmaya konu değilse 2 yıl sonra silinecek.
- Bu veriler mahkeme kararı olmadan paylaşılamayacak; ancak anonimleştirilerek politika geliştirmede kullanılabilecek.
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, yardım ve hizmet başvurularında kişi ve hanelere ilişkin çok sayıda ekonomik ve sosyal veriyi talep edebilecek.
Darülaceze bağışlarına vergi avantajı
- Darülaceze’ye yapılacak bağış ve yardımlar için gelir vergisi, KDV ve kurumlar vergisi bakımından istisna ve indirimler getirildi.
Toplu taşıma işletmecilerine destek
- Belediyelerin yetkilendirdiği özel şehir içi toplu taşıma ve özel deniz ulaşımı araçlarının işletmecilerine aylık gelir desteği verilebilecek.
Geçiş hükümleri
- Yeni doğum izni düzenlemesinden, belirli şartları taşıyan ve 1 Nisan 2026’dan sonra doğum yapmış bazı personel de yararlanabilecek.
- Yasanın bazı hükümleri hemen, bazı sosyal medya ve oyun platformu hükümleri ise 6 ay sonra yürürlüğe girecek.
Sonuç
Torba yasa, bir yandan doğum izni ve çocuk koruma desteklerini genişletirken, öte yandan sosyal medya, oyun platformları, veri toplama ve çocukların bulunduğu işyerleri üzerinde daha sıkı kurallar getiriyor.
Hak ihlali, hak riski ve geri dönüşler
Yasa metni yalnızca yeni sosyal destekler ve izin hakları getirmiyor; aynı zamanda bazı alanlarda hak sınırlaması, denetim yoğunlaşması ve idari takdir yetkisinin genişlemesi tartışmasını da beraberinde getiriyor.
▶ En belirgin risk alanlarından biri sosyal medya ve oyun platformlarına ilişkin düzenlemeler. 15 yaş altına hizmet yasağı, yaş doğrulama zorunluluğu, içerik kaldırma ve erişim daraltma mekanizmaları, çocukların korunması amacıyla gerekçelendirilse de, uygulamada ifade özgürlüğü, bilgiye erişim ve özel hayatın korunması bakımından aşırı ve ölçüsüz müdahalelere açık bir çerçeve yaratabilir.
▶ İkinci önemli risk alanı veri toplama ve izleme yetkilerinin genişlemesi. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına, sosyal yardım ve hizmet başvurularında kişi ve hanelere ilişkin taşınır, taşınmaz, gelir, gider, sağlık, sosyal güvenlik ve mali duruma dair çok geniş verileri isteme ve elektronik ortamda işleme yetkisi veriliyor.
▶ Çocuklarla yoğun temas edilen işyerlerinde bazı sabıka kayıtlarına sahip kişilerin çalıştırılmasını ve işletmeciliğini yasaklayan hükümler ilk bakışta çocuk koruma amacı taşıyor; ancak burada da cezanın infazından sonra toplumsal yaşama dönüş, çalışma hakkı ve ölçülülük ilkesi bakımından tartışma çıkabilir.
▶ “Kazanılmış haklardan geri dönüş” ihtimali bakımından en dikkat çekici nokta, bazı sosyal desteklerin ve istihdam haklarının artık daha ayrıntılı koşullara bağlanmasıdır. Devlet korumasında büyüyen gençlerin istihdam hakkı korunuyor gibi görünse de, bunun için getirilen ayrıntılı yaş, süre, eğitim, başvuru ve “90 günden fazla izinsiz ayrılmamış olmak” gibi şartlar, uygulamada daha önce bu haktan yararlanabilecek kimi kişilerin kapsam dışına düşmesine yol açabilir. Geçiş hükümleri bu riski bir ölçüde yumuşatıyor ama yine de hakka erişimi kolaylaştırmaktan çok şarta bağlayan ve daraltan bir çerçeve oluştuğu söylenebilir.
Benzer biçimde, sosyal ve ekonomik destek ödemelerinin üst sınırlarının ve sürelerinin daha katı biçimde tanımlanması da iki yönlü okunabilir: bir yandan belirlilik sağlar, ama öte yandan idarenin daha esnek destek sunabildiği alanlarda yardım hakkının daraltılması sonucunu doğurabilir. Özellikle “aynı ailede en fazla iki kişi” sınırı ve destek sürelerinin sıkılaştırılması, yoksulluk ve çok çocuklu haneler bakımından yetersizlik yaratabilir.
Doğum izinleri kazanımlar getiriyor
Buna karşılık yasa tümüyle hak gerilemesi anlamına gelmiyor. Ücretli doğum izninin 24 haftaya çıkarılması, eşe verilen doğum izninin uzatılması, koruyucu ailelere izin ve sigorta desteği, kadın konukevlerindeki kadın ve çocuklara net harçlık verilmesi gibi hükümler açık biçimde hak genişletici nitelik taşıyor. Dolayısıyla bu yasa, bir bütün olarak bakıldığında, sosyal haklar bakımından bazı kazanımlar getirirken; dijital alan, veri işleme, gözetim ve idari denetim alanında yeni hak riskleri ve kimi alanlarda dolaylı hak daralmaları üreten karma bir metin görünümünde.
(AEK)
