"Küçük Laleş" Bozan'da Çarşema Sor: Hafıza ve süreklilik

Ninova Ovası’nda, Tel Kaif ilçesine bağlı Bozan köyü, “Lalişa Piçuk” (Küçük Laliş) olarak bilinen ve binlerce yıllık inanç ile kültürel hafızanın katmanlaştığı önemli bir merkez olmayı sürdürüyor. Büyük ölçüde Ezîdîlerin yaşadığı köy, çevresine yayılmış yaklaşık 70 mağarayla bu coğrafyada yaşamın uzun sürekliliğine işaret ederken, barındırdığı çok sayıdaki kutsal yapı nedeniyle Ezîdîler için önemli bir ziyaret noktası olarak öne çıkıyor.

Bu yıl 15 Nisan Çarşamba günü Bozan, Ezîdî inancının en kutsal bayramlarından biri olan Çarşema Sor’a bir kez daha ev sahipliği yaptı. Jülyen takvimine göre nisan ayının ilk çarşambasında[2] gerçekleşen bayramda evlerin kapıları ve kutsal alanlar kırmızı çiçeklerle süslendi, doğa ve mekân, yeniden doğuşu simgeleyen ritüellerle birlikte canlandı. Mezarlıklar ve ziyaret alanları bu ritüellerle birlikte yalnızca yaşayanların değil, geçmiş kuşakların da dahil olduğu bir hafıza alanına dönüştü.

Köyün güneydoğusunda yer alan tepedeki mezarlık ve çevresindeki kutsal yapılar, yalnızca Bozan için değil, çevredeki 12 Ezîdî köyü için de ortak bir ziyaret ve defin alanı olma özelliği taşıyor. Mezarlığın yakınındaki Şeyh Şems Türbesi ise coğrafyanın en önemli duraklarından biri olarak öne çıkıyor. Çarşema Sor kutlamalarının ardından dağlardaki mağaraların ziyaret edilmesiyle ritüel tamamlandı.

Bozan’ın yakın tarihi ise bu sürekliliğin kırılganlığını da ortaya koyuyor. 2014 yılında IŞİD saldırıları sırasında yaklaşık 6 bin kişilik nüfusun büyük bölümü köyü terk etmek zorunda kaldı; ancak kısa süre sonra geri dönüşler başladı. Günümüzde yaklaşık 5 bin kişinin yaşadığı köy, aynı zamanda Şengal’den gelen yüzlerce Ezîdî aileye de ev sahipliği yapıyor.

Tüm zorluklara rağmen Bozan’da Çarşema Sor’un sürdürülmesi, yalnızca bir bayramın devamı değil, kültürel ve inançsal hafızanın direncinin de bir göstergesi. Her yıl yeniden kurulan bu döngü, geçmiş ile bugün arasında güçlü bir bağ kurmaya devam ediyor: Ritüeller sürdükçe, hafıza da yaşamayı sürdürüyor.

Dipnotlar:

[1] Laleş, Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ne bağlı Duhok vilayetindeki Şêxan bölgesinde yer alan ve Ezîdî inancının en kutsal mekânı kabul edilen başlıca hac merkezidir. Özellikle Şeyh Adî Türbesi ile birlikte Ezîdîler için hem ruhani hem de tarihsel bir odak noktasıdır.

[2] Çarşema Sor, ilkbaharda, Jülyen takviminde nisan ayının ilk çarşamba gününe denk gelir. Jülyen ve Gregoryen takvimleri arasındaki 13 günlük fark nedeniyle bayram, Gregoryen takviminde 14 Nisan veya sonrasındaki ilk çarşamba günü kutlanır.

(FT/VC)