Kentsel ısı adaları: İstanbul’da sıcaklık da sınıfsal

Dünya Meteoroloji Örgütü’nün (WMO/DMÖ) Mayıs 2026’da yayımladığı rapora göre 2026 ile 2030 yılları arasındaki ortalama küresel sıcaklıkların, 1850-1900 dönemi ortalama sıcaklıklara kıyasla 1.3 ila 1.9 derece daha yüksek olması bekleniyor. 

Önümüzdeki beş yıldan en az birinin tarihin en sıcak yıl olma ihtimali yüzde 86. Şu an ise tarihin en sıcak yılı unvanı 2024’e ait.

Ancak artan sıcaklıklar herkesi aynı şekilde etkilemiyor.

Aşırı sıcaklar özellikle 65 yaş üstü yurttaşları, çocukları, işçileri, yoksul kesimleri ve sokakta yaşayan hayvanları daha ağır biçimde etkiliyor. Benzer şekilde, dar gelirli mahallelerde istihdama katılımı erkeklere kıyasla daha düşük olan kadınlar, ev içi emeğini çoğu zaman klima ya da vantilatör gibi temel imkânlardan yoksun koşullarda sürdürmek zorunda kalıyor. Eşitsiz yaşam koşulları, yoksul yurttaşları kentsel ısı adası etkisine karşı daha savunmasız hâle getiriyor.

Böylelikle aynı şehirde, hatta birbirine çok yakın ilçelerde yaşayan insanlar bile sıcaklığı aynı düzeyde deneyimlemiyor.

İstanbul’un Esenler ilçesinde yaşayan, 21 yaşındaki üniversite öğrencisi Deniz, evine en yakın yeşil alana 10 dakika yürümesi gerektiğini söylüyor ve her geçen yaz ona bir öncekinden daha sıcak hissettiriyor.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO/DSÖ) ise şehir sakinlerinin evlerinin 300 metre yakınında, yani 5 dakika yürüme mesafesinde yeşil alana erişimleri olması gerektiğini söylüyor.

Kim için sıcak?

Deniz, evinde klima olmasına rağmen sıcaktan evden çıkamadığı günler evde de rahat olmadığını söylüyor:

“Okula gitmediğim günlerde genelde evde oturuyorum, sıcak yüzünden çıkamıyorum. Evin yakınındaki parkın sıcaklık açısından bir işe yaradığını düşünmüyorum. Evdeyken de klimanın olduğu odada bulunmadığım sürece gerçekten aşırı sıcak oluyor.”

Kadıköy’de yaşayan 35 yaşındaki seks işçisi Hülya, ilçede yeşil alanlara erişimin görece kolay olduğunu ve bunaldığında kısa sürede bir parka ya da ağaçlık alana ulaşabildiğini söylüyor. Ancak Kadıköy’ün her geçen gün daha betonarme bir görünüme büründüğünü de vurguluyor:

“Özellikle bitmek bilmeyen inşaatlar, kentsel dönüşüm projeleri ve Rıhtım’a yapılmak istenen cami projesi nedeniyle Kadıköy’ün merkezi adeta dev bir şantiyeye dönmüş durumda. Son bir aydır bu durum çok daha belirgin, sanırım cami projesinin temel çalışmalarına denk geliyor. Meydan şu an toz toprak içinde, ağaç yoğunluğu ise oldukça düşük. Henüz yazın kavurucu sıcaklarını yaşamamış olmamıza rağmen asfalttan yükselen ve yüzünüze çarpan sıcaklığı hissedebiliyorsunuz. Yaşlıları, çocukları ve sokakta yaşayan hayvanları düşündükçe endişeleniyorum. Tabii bir de bizim gibi sınırlı da olsa yeşil alana erişimi olmayan ilçeler var.”

Yeşilin ve grinin sınıfı

İstanbul’da beton arttıkça ağaç azalıyor ve grileşen şehir, ağaçlardan gelen soluğunu kaybediyor.

Kişi başına düşen yeşil alan, Beykoz’da ormanlık alan dahil 37 ila 189 m² arasında iken aynı şehrin bir başka ilçesi Esenler’de bu alanlar 0.6 ile 3.48 m² arasında. Yeşil alan hakkından en fazla mahrum kalan ilçeler arasında Esenler, Zeytinburnu, Gaziosmanpaşa ve Bağcılar gibi dar gelirli nüfusun yoğun olduğu bölgeler öne çıkıyor. Yasa ise kişi başına 15 m² yeşil alan zorunluluğu koşuyor. 

Yeşil alana erişimin kısıtlı olduğu ilçelerde çoğunlukla emekçiler ve yoksullar yaşıyor.

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2023 tarihli verilerine bakıldığında, sosyoekonomik seviye dağılımı haritası ile kişi başına düşen yeşil alan haritası neredeyse tamamen örtüşüyor. İstanbul’da sosyoekonomik açıdan dezavantajlı olanlar yine Esenler, Zeytinburnu gibi ilçeler. Bu ilçelerdeki nüfus, iklimlendirme desteğinden ve yatırımlardan da yararlanamıyor.

(EK/TY)