Kesên ku di encama êrişên kîmyewî yên rejîma Beasê de li Helebceya Başûrê Kurdistanê hatibûn qetilkirin, hatin bibîranîn.
Rejîma Beasê ya di bin Serokatiya Sedam Huseyinî de di 16ê Adara 1988an de ango 38 sal beriya niha bi çekên kîmyewî êrişî Helebceyê kiribû û pênc hezar kurd hatibûn qetilkirin. Her weha di encama êrişê de bi hezaran kes birîndar û wenda bûbûn.
Platforma Saziyên Demokratîk û Platforma Ked û Demokrasiyê li gelek bajaran bi boneya salvegera komkujiya Helebceyê daxuyaniyên hevpar dan. Platforman di daxuyaniyên hevpar de bal kişand ser encamên komkujiyê û hat diyarkirin ku ew ê Helebceyê ji bîr nekin û nedin jibîrkirin.
Wan
Platforma Ked û Demokrasiyê ya Wanê, bi boneya salvegera Komkujiya Helebceyê li Qada Bajêr a Wanê daxuyanî da. Di daxuyaniyê de pankarta “Komkujiya Helebcê ji bîr neke” hat vekirin û dirûşmên “Şehîd Namirin” hatin berzkirin. Rêveberên partiyên siyasî, nûnerên saziyên demokratîk û gelek welatî beşdarî daxuyaniyê bûn. Metna daxuyaniyê Berdevkê Serdemê yê KESKê Vural Aytûrk xwend. Piştî daxuyaniyê, girse derbasî li Avahiya Platforma Şaxên KESKê ya Wanê, beşdarî pêşangeha wêneyan a ku derbarê komkujiyê de hatibû amadekirin bûn.
Erdîş
Platforma Ked û Demokrasiyê ya Wanê, bi boneya salvegera Komkujiya Helebceyê li Erdişê li pêşiya avahiya DEM Partiyê daxuyanî da. Hevserokê DEM Partıyê Veysi Dilekçi, Parlementerê DEM Partiyê Mahmut Dundar, Komeleya Melayan û gelek nûnerên saziyên sivîl û civakî tev li daxuyaniyê bûn. Daxuyaniyê Hevseroka DEM Partiyê ya navçeya Erdişê Yasemîn Agaoglu xwend.
Sêrt
Platforma Saziyên Demokratîk a Sêrtê bi boneya salvegera Komkujiya Helebceyê ya ku di 16ê Adara 1988an de pêk hatibû, li pêşiya avahiya DEM Partiyê daxuyanî da. Di bîranînê de Hevserokên DEM Partiyê û DBPê yên Sêrtê, TJA, Baro, ÎHD, OHDa gelek rêveber û endamên saziyên civakî yên sivîl ên bajêr tev li daxuyaniya bîrarînê bûn. Girseya kombûyî dirûşma “Şehîd Namirin” berz kirin û pankarta “Em komkujiya Helebceyê ji bîr nakin” vekir. Daxuyaniyê Hevserokê DBPa Sêrtê Mustafa Dayanan xwend.
Şirnex
Platforma Saziyên Demokratîk a Şirnexê, li Kolana Hunerê daxuyanî da û kesên hatine qetilkirin bi bîr anî. Nûnerên partiyên siyasî, rêxistinên girseyî yên demokratîk û gelek kes tev li bûn. Di bîranînê de pankarta “Em Qetlîama Helepceyê şermezar dikin û ji bîr nakin” hate hilgirtin. Metna hevpar Hevserokê Komeleya Piştevaniyê ya Malbatên Girtî û Hikûmxwaran a Botanê (TUHAD-DER) Aydin Denîz xwend.
Mêrdîn
Platforma Ked û Demokrasiyê ya Mêrdînê jî daxuyanî da û merasîma bîranînê li dar xist. Bîranîn, li Parka Karayollariyê hat lidarxistin. Gelek nûnerên saziyên demokratîk û welatî tev li bîranînê bûn. Metna hevpar berdevka demê ya platformê Gulbîn Onerê xwend. Daxuyanî, bi merasîma bîranînê bi dawî bû.
Riha
Platforma Ked û Demokasiyê ya Rihayê jî li pêşiya Novada Park AVM’ê ya li navçeya Xelîliyeyê daxuyanî da. Hevserokê Şaxa Egîtîm Senê ya Rihayê Mûrat Oruç daxuyanî da û got ku li dijî Kurdan sûcê qirkirinê hatiye kirin.
Platforma Saziyên Demokratîk a Rihayê jî li pêşiya avahiya DEM Partiyê daxuyanî da. Kurdiya daxuyaniya hevpar aktivîsta TJAyê Adalet Erîşê xwend.
Çewlîg
Nûnertiya ÎHDê ya Çewlîgê li Qada Bajêr daxuyanî da. Di daxuyaniyê de pankarta “Me Helebceyê ji bîr nekir, em ê ji bir nekin” hate vekirin. Daxuyaniyê Nûnerê ÎHDa Çewligê Cemal Guzel xwend.
Edene
Platforma Ked û Demokrasiyê ya Edeneyê jî li Parka Înonuyê daxuyanî da. Gelek nûnerên saziyên demokratîk tev li daxuyaniyê bûn. Daxuyaniyê Hevseroka Şaxa ÎHDê Yasemîn Dora Şekerê xwend.
Hatay
Şaxa ÎHDa Îskenderûn a Hatayê jî li pêşiya avahiya xwe daxuyanî da. Hevseroka Şaxê Ayten Kilinçê anî ziman ku heta Tirkiye komkujiya Helebceyê weke “Komkujiya li Dijî Kurdan” nas dike dê têkoşîna xwe bidomînin.
Mêrsîn
Platforma Ked û Demokrasiyê ya Mêrsînê, li Parka Ozgur Çocukê daxuyanî da. Di daxuyaniyê de pankarta “Komkujî sûcên li dijî mirovahiyê ne” hat vekirin. Hevseroka Şaxa ÎHDa Mêrsînê Zeynep Kayayê daxuyanî xwend.
Enqere
Desteya Rêveberiya Navendî (MYK) a Partiya Wekhevî û Demokrasiyê ya Gelan (DEM Partî) jî bi boneya Komkujiya Helebceyê daxuyaniyeke nivîskî da. Di metan hevpar a li bajarên din jî hate xwendin de hat gotin ku armanca vê qirkirinê ji ber têkoşîna gelê Kurd bi ser neketiye.
Wekîla DEM Partiyê ya Wanê Gulcan Kaçmaz Sayyîgît jî têkildarî komkujiyê pêşniyarqanûn da Serokatiya Meclisê û xwest ev komkujî weke qirkirin were qebûlkirin.
Daxuyaniya hevpar wiha ye:
“Me komkujiya Helebceyê ji bîr nekir, em ê ji bîr nekin
Berî 38 salan, di 16ê Adara 1988an de, komkujiya Helebceyê ya ku li Iraqê ji aliyê rejîma Baasê û dîktator Sedam Huseyîn ve hat pêkanîn, wek yek ji rûpelên herî tarî yên dîroka mirovahiyê di bîranînan de hatiye neqşkirin. Di vê êrişa ku tê de çekên kîmyewî û biyolojîk hatin bikaranîn de, zêdetirî 5 hezar Kurdan jiyana xwe ji dest da, bi hezaran kes birîndar bûn û encamên giran ên mirovî yên ku dê bi nifşan bidomin derketin holê. Ev sûcê ku li Helebceyê hat kirin, ne tenê li dijî gelê Kurd, li dijî hemû mirovahiyê hatibû kirin.
Rêveberiya Baasê ya wê demê li Iraqê, bi salan hewl da ku daxwazên gelê Kurd ên ji bo wekhevî, azadî û mafên demokratîk bi şîdeta dewletê, zext û rêbazên leşkerî bitepisîne. Komkujiya Helebceyê jî bû yek ji mînakên herî hov ên vê polîtîkayê. Lê belê dîrokê bi eşkereyî nîşan daye ku; komkujî, qedexe û polîtîkayên zextê nekarîne têkoşîna azadî û wekheviyê ya gelan ji holê rakin. Tevî êşa giran a li Helebceyê, gelê Kurd dest ji têkoşîna xwe ya mafdar berneda û bi destkeftiyên ku bi dest xistin, ji bo geşedanên demokratîk ên li herêmê jî bû xwedî kedeke girîng. Dîrokê careke din nîşan da ku; rêbazên zext û şîdetê dikarin têkoşînên demokrasî û azadiyê bi rengekî demkî bitepisînin, lê nikarin ji holê rakin. Tevî ku çekên kîmyewî bên bikaranîn jî, lêgerîna gelan a ji bo edalet û azadiyê bi komkujî û şîdetê nayê sekinandin.
Geşedanên herêmî û gerdûnî yên îro jî îşaret bi xalên nû û krîtîk dikin. Alozî û şerên ku li Rojhilata Navîn mezin dibin, gelan careke din bi rîsk û xetereyên mezin re rû bi rû dihêlin. Di vê pêvajoyê de, yên ku li bendê ne gelê Kurd di navbera hêzên hegemon û rejîmên paşverû û otorîter ên herêmê de tercîhekê bike, dê şaş bikin. Gelê Kurd ne mehkûmê navendên hêzên hegemon e, ne jî mehkûmê rejîmên zordar e.
Têkoşîna gelê Kurd, bi têgihîştina “Rêya Sêyemîn” a ku li ser bingeha wekheviya gelan û paşeroja demokratîk ava bûye, di herikîna xwe de berdewam e. Ev nêzîkatî diparêze ku azadî, aştî û çareseriya demokratîk bi vîna gelan bi xwe pêkan e. Gelê Kurd êdî ne çavkaniyeke mirovî ye ku tu hêz di demên teng de bikar bîne. Gelê Kurd gelek e ku hem li qadê û hem jî di qada dîplomasiyê de hebûna xwe îsbat kiriye û tu nêzîkatiyeke siyasî ya ku vê rastiyê nebîne, şansê wê yê serkeftinê nîne.
Di salvegera komkujiya Helebceyê de; em kesên ku ev êrişa dijminê mirovahiyê pêkanîne careke din lenet û şermezar dikin, yên ku jiyana xwe ji dest dane bi rêz, minet û bi xemgîniyeke kûr bi bîr tînin. Ji bo ku ev êşa mezin a ku di dîroka cîhanê de şop hiştiye neyê jibîrkirin û ji bo ku careke din tu hêz hewildaneke wiha li dijî gelê Kurd neke, têkoşîna me dê berdewam bike.”
Derbarê qetlîama Helebceyê de
Êrîşa kimyewê ya li ser Helebceyê di heyama Şerê Îran-Iraqê de weke merhaleya dawîn a Herekata Enfalê ya ku Serokomar Sedam Huseyîn li dijî Kurdan dabû destpêkirin, hat pêkanîn.
Bi fermandariya Elî Hesen el-Mecîdê ku wekî "Eliyê Kimyewî" tê naskirin û pismamê Sedam Huseyînê serokê rejima Baasê, di 16ê Adara 1988an de bi bombeyên xaza xerdal û sarînê êrîşî birin ser Helebceyê. Helebce gelekî nêzî sînorê Îranê ye û wê heyamê navçeyeke biçûk bû.
Di encama êrîşan de 5 hezar helebceyî can dan û 7 hezar jê jî birîndar bûn. Yên li paş man bi tirsa êrîşeke duyemîn bi wesayîtan yan jî peyatî ber bi sînorê Îranê ve reviyan.
Çavkanî: Ajansa Welat, MA
(NÖ/AY)
