Bir sabah uyandığınızda haberlerde yine aynı görüntüler dönüyor: Bir şehirde protestolar dağıtılmış, başka bir ülkede gazeteciler gözaltına alınmış, bir yerde muhalifler “terör” suçlamasıyla yargılanıyor. Coğrafya değişiyor, diller farklı, aktörler başka… ama hikâye aynı.
Uluslararası Af Örgütü’nün 2025 yılına ilişkin raporu [1] bu tekrar eden sahnelerin tesadüf olmadığını açıkça ortaya koyuyor. Bu artık birbirinden kopuk ihlallerin toplamı değil; giderek tek bir hikâyeye dönüşen küresel bir düzen.
Bu hikâyenin merkezinde ise otoriterleşme var. Ama alıştığımız anlamda değil. Artık tankların sokaklara indiği bir otoriterlikten değil, hukukun içeriden aşındırıldığı, kurumların işlevsizleştirildiği bir süreçten söz ediyoruz.
Bir protestonun yasaklanmasıyla başlıyor her şey. Sonra bir gazetecinin gözaltına alınması “olağan” görülüyor. Ardından bir mahkeme kararı uygulanmıyor ama bu da kimseyi şaşırtmıyor.
Türkiye’de bu durumu en çıplak hâliyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının uygulanmamasında görüyoruz. Örneğin, Yalçınkaya v. Türkiye [2] kararında Mahkeme, belirli dijital verilerin otomatik suç delili sayılmasının adil yargılanma hakkını ihlal ettiğini ortaya koydu. Buna rağmen, binlerce kişinin hayatını etkileyen benzer yargılamaların devam etmesi, hukukun sadece ihlal edilmediğini, aynı zamanda etkisizleştirildiğini gösteriyor. Aynı şekilde, AİHM’in ihlal kararlarına rağmen Osman Kavala’nın [3] serbest bırakılmaması ya da Selahattin Demirtaş’ın [4] tutukluluğunun sürmesi, artık tekil ihlaller değil, sistematik bir hukuksuzluk pratiği.
Ama bu hikâye sadece Türkiye’ye ait değil.
Gazze’de yaşananlar, uluslararası hukukun en ağır ihlallerinin dahi nasıl cezasız kalabildiğini gösteriyor. İsrail’in Filistinlilere yönelik eylemleri birçok uluslararası aktör tarafından soykırım olarak tanımlanırken [5], dünyanın en güçlü devletlerinin bu süreci durdurmakta başarısız olması ve hatta desteklemesi, otoriterleşmenin sadece ulusal değil, küresel ölçekte de işlediğini ortaya koyuyor.
Ukrayna’da Rusya’nın sivil altyapıyı hedef alan saldırıları [6] ve zorla kaybetmeler gibi uygulamaları, savaşın sadece askeri değil, doğrudan sivil yaşamı hedef alan bir şiddet biçimine dönüştüğünü gösteriyor. Myanmar’da ordunun köylere yönelik hava saldırılarında çocukların hayatını kaybetmesi [7] ya da Sudan’da silahlı grupların sivillere yönelik sistematik cinsel şiddeti, hukukun tamamen askıya alındığı alanlara işaret ediyor.
Ancak otoriterleşme sadece savaş alanlarında değil, gündelik hayatın içinde de kendini gösteriyor.
İran’da [8] protestolar sırasında güvenlik güçlerinin doğrudan ateş açması, Nepal’de [9] gençlerin öncülük ettiği protestolarda onlarca kişinin hayatını kaybetmesi ya da Birleşik Krallık’ta [10] barışçıl protesto ağlarının terör yasaları kapsamında kriminalize edilmesi, farklı rejimlerin aynı refleksi paylaştığını gösteriyor: itiraz edenleri susturmak.
Benzer bir tabloyu Türkiye’de de görüyoruz. Van’da [11] kayyım atanmasına karşı yapılan protestolarda yüzlerce kişinin gözaltına alınması, 8 Mart [12] ve Onur Yürüyüşleri’nin [13] yasaklanması ve barışçıl gösterilere kolluk müdahalesi, bu küresel eğilimin yerel yansımaları.
Bugün artık protesto etmek, birçok ülkede bir hak değil; bir risk alanı.
Otoriterleşmenin bir diğer yüzü ise sınırlar üzerinden okunuyor. Afgan göçmenlerin İran ve Pakistan tarafından kitlesel şekilde geri gönderilmesi [14] ya da Avrupa ülkelerinin sınır politikalarında giderek daha sert ve ayrımcı uygulamalara yönelmesi, insan hareketliliğinin bir güvenlik meselesine indirgenmesi anlamına geliyor.
İklim kriziyle yerinden edilen milyonlarca insanın ise neredeyse hiçbir hukuki korumaya sahip olmaması, geleceğin en büyük insan hakları krizlerinden birinin şimdiden başladığını gösteriyor.
Bu tabloyu tamamlayan bir diğer unsur ise teknoloji. Devletler artık sadece sokakta değil, dijital alanda da denetim kuruyor. Gözetim araçları, sosyal medya kontrolü ve yapay zekâ uygulamaları, ifade özgürlüğünü görünmez biçimde daraltıyor.
Artık insanlar sadece ne yaptıklarıyla değil, ne söyledikleri ve hatta ne düşünebilecekleriyle de denetleniyor.
Bütün bunların ortasında, insan hakları mücadelesi de dönüşüyor. Artık mesele yalnızca ihlalleri belgelemek değil. Mesele, bu ihlallerin nasıl normalleştirildiğini ve nasıl sürdürülebilir hale getirildiğini anlatmak.
Belki de en tehlikeli olan bu sürecin sessizlik içinde ilerlemesi. Çünkü otoriterleşme, çoğu zaman yüksek sesle değil, yavaş yavaş, fark edilmeden yerleşiyor.
Çünkü bu hikâye henüz tamamlanmış değil.
Ve nasıl devam edeceği, yalnızca devletlerin değil, bizim nasıl bir tutum alacağımıza da bağlı.
Kaynaklar:
2. YÜKSEL YALÇINKAYA v. TÜRKİYE, (Erişim Linki: https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-228393%22]} )
3. AİHM'den İhlal Kararı: Osman Kavala Derhal Serbest Bırakılmalı (Erişim Linki: https://bianet.org/haber/aihm-den-ihlal-karari-osman-kavala-derhal-serbest-birakilmali-216907 )
4. AİHM: Demirtaş’ın ifade özgürlüğü ihlali edildi. (Erişim Linki: https://bianet.org/haber/aihm-demirtas-in-ifade-ozgurlugu-ihlal-edildi-210241 )
5. Birlesmis Milletler: İsrail’in Gazze’ye yönelik eylemleri soykırımdır (Erişim Linki: https://bianet.org/haber/birlesmis-milletler-israilin-gazze-ye-yonelik-eylemleri-soykirimdir-311577 )
6. Rusya, Ukrayna’nın lojistik hattını hedef aldı (Erişim Linki: https://tr.euronews.com/my-europe/2026/03/08/rusya-ukraynanin-lojistik-hattini-hedef-aldi-ulasim-altyapisina-fuze-yagmuru )
7. Myanmar’da ordunun düzenlediği hava saldırısında 100’den fazla kişinin öldüğünden endişe ediliyor. (Erişim Linki: https://www.bbc.com/turkce/articles/c51509ee32no )
8. 'Öldürmeye devam ettiler': İran'da görgü tanıkları güvenlik güçlerinin protestoculara müdahalesini anlattı (Erişim Linki: https://www.bbc.com/turkce/articles/cvgd7v7v42po )
9. Nepal'de sosyal medya yasağı protestoları: Onlarca ölü (Erişim Linki: https://www.dw.com/tr/nepalde-sosyal-medya-yasa%C4%9F%C4%B1-protestolar%C4%B1na-polis-m%C3%BCdahalesi-onlarca-%C3%B6l%C3%BC/a-73920979 )
10. Yeni nesil terörle mücadele hukuku: İngiltere örneği (Erişim Linki: https://www.aa.com.tr/tr/analiz-haber/yeni-nesil-terorle-mucadele-hukuku-ingiltere-ornegi/725727 )
11. Van’da Kayyım Protestoları: Polis şiddet kullandı, belediye başkanlarını gözaltına aldı. (Erişim Linki: https://bianet.org/haber/vanda-kayyim-protestolari-polis-siddet-kullandi-belediye-baskanlarini-gozaltina-aldi-304576 )
12. (Erişim Linki: https://bianet.org/haber/beyoglu-kaymakamligindan-taksim-ve-cevresine-yasak-305216)
13. (Erişim Linki: https://bianet.org/haber/trans-onur-yuruyusu-sislide-yasak-karari-taksim-cevresi-kapali-308670 )
14. BM uzmanları, Afgan vatandaşlarının kitlesel olarak zorla geri gönderilmesinden dehşete düştü (Erişim Linki: https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/07/un-experts-appalled-mass-forced-returns-afghan-nationals )
