Ertuğrul Kürkçü: 1968’de devrimci olmamak ayıptı, gençler bugün devrimci oluyorlarsa bu çok daha önemli

Ertuğrul Kürkçü, ODTÜ’de mimar olmak için yola çıktı ama önce ODTÜ SFK sonra Dev-Genç Genel Başkanı oldu, hâlâ gençlik lideri denince akla ilk o geliyor. 30 Mart 1972’de Kızıldere’de arkadaşlarıyla birlikte kuşatıldı, onlar öldürüldü, o bir raslantıyla sağ kaldı, ertesi gün ele geçirildi, 12 Mart darbesi sırasında girdiği cezaevinden 14 yıl sonra 1986’da serbest bırakıldı. O günden bugüne 68’deki amaçlarına sadık yaşamaya, dünyayı dönüştürmek için üstüne düşenleri yapmaya çalışıyor.

Kimse o gün Komer’in ODTÜ’ye geleceğini bilmiyordu.¹ Öğleden sonraydı. Mimarlık Fakültesi’nde stüdyoda çizim yapıyordum. Birisi, “Komer Rektörlüğe geldi” diye kapıdan seslenince, hep birlikte rektörlüğün önüne gitmek için ayağa kalktığımızı hatırlıyorum. Beş-on derken sonra yüzlerce kişi olduk.

Sosyalist Fikir Kulübü’nün (SFK)² öncüleri geldi, Halil Çelimli’yi hatırlıyorum, elinde megafon “İkinci Milli Kurtuluş Savaşımız başlamıştır” diye konuşma yapıyordu. Önce rektörlüğe doğru haykırışlarla protestolar sürdü. Rektörlüğün camı kırıldı. Ama binaya yönelik saldırılar hemen durduruldu ve Komer’in ABD forsu açık makam aracına yönelindi. Şoför araçtan çıkarıldı ve etraftakiler aracı sarsmaya camlarını kırmaya başladılar, yüzlerce insan bir anda birkaç direği de manivela olarak kullanarak aracı ters yüz etti. Sinan Cemgil, Taylan Özgür, İrfan Uçar ve Seçkin İnceefe’yi hatırlıyorum, aracın benzin deposuna bir ekose atkıyı sokup benzine buladılar ve aracın içine attılar, araç yanmaya başladı. Araç tamamen yandıktan sonra kalabalık hatıra parçaları toplayarak dağıldı.

Eninde sonunda şiddete yönelmiş bir protestoydu ama, insan hayatına, bireysel ya da kamu mülkiyetine zarar verilmemişti. Çok belirgin bir egemenlik simgesine yönelmiş bir öfke gösterisiydi. Hükümet yanlısı basın dışında, yaygın medyada Komer’in ziyareti daha çok eleştiri konusu oldu ve bir günde kamuoyu ODTÜ öğrencilerinin yanına geçti. ODTÜ sosyalist gençliğinin öncüleri olaydan sorumlu tutularak aranmaya başlayınca bir imza kampanyası düzenlendi, hemen herkes “Ben de oradaydım ve ABD elçisinin arabasının yakılmasına katıldım” diye imza verdi.

Bu olay devrimci gençlik hareketi tarihinde bir dönüm noktası oldu. Üniversite öğrencilerinin hareketi doğrudan doğruya politik bir bağlam edindi. Robert Komer’in adı Vietnam’daki pasifikasyon siyasetinin uygulayıcısı olarak dünya kamuoyunca biliniyordu. ABD Vietnam’da yürüttüğü istila hareketinin başarıya ulaşmaması üzerine savaşı Vietnamlılaştırma siyaseti izlemeye başlamıştı o yıllarda. Yani ABD’nin istilacı savaşının Kuzey ve Güney Vietnam yurttaşları arasındaki bir savaşa döndürülmesini ABD’nin o dönemde Vietnam’daki baş görevlisi Komer üstlenmiş, bu projenin mimarı o olmuştu. Türkiye’ye gelmesi söz konusu olunca da ABD ile ilişkiler konusunda Kıbrıs’taki hayal kırıklığı dolayısıyla çok daha duyarlı olan muhalefet partisi CHP’nin yanı sıra demokratik ve antiemperyalist kamuoyu buna karşı bir protesto hareketi başlattı. Protestolar hükümet üzerinde yeterince uyarıcı olmadı, Komer’e agreman verildi. Bu arada Komer’in Vietnam halkına karşı sürdürdüğü savaş hakkında kamuoyu yeterince bilgi sahibi oldu. TİP ve sosyalist dernekler de Komer’in Türkiye’ye gelişi karşısında daha aktif bir protesto geliştirmeye başladılar. O zaman CHP çizgisindeki Sosyal Demokrasi Dernekleri Federasyonu da Komer’in Türkiye’ye gelişini protesto etme eğilimindeydi. Çok geniş bir cephe oluşmuş, hatta hükümet partisi içersinde dahi tereddütler doğmuştu.

Komer önce İstanbul’a ayak bastı. İstanbul’da epeyce ciddi bir protestonun sürdürüldüğünü biliyoruz. Bu yüzden Komer’in Ankara’ya gelişi de hayli gecikti.³ Komer’i karşılama için gittiğimiz alanda çok uzun süre bekledik. Hatırlayabildiğim kadarıyla sadece ODTÜ’den iki binden fazla öğrenci vardı, bütün Ankara üniversitelerinden ve gençlik federasyonlarından binlerce öğrencinin alanda olduğunu zannediyorum. Komer’i protestoyu engellemek üzere toplanan polis güçleri de böyle bir şeyi yapmaktan hoşlanmıyor gibiydiler. Öğrenciler polislerle konuştuklarında, polislerin de “Bu adamın burada ne işi var” diyerek tepki gösterdiklerini, öğrencilerle karşı karşıya getirilmekten hoşlanmadıklarını söylediklerini duyuyorlardı. Bu, Komer’e karşı ne kadar yaygın bir kamuoyu oluştuğunu gösteren önemli bir gösterge sayılabilir.

Biz alana ulaştıktan sonra marşlar söyleyerek beklemeye başladık. Protestoyu örgütleyen dernekler barışçı bir protesto öngörmüşlerdi ama öğrencilerin öfkesi, derneklerin çizdiği sınırı aşıyordu. Komer’in uçağının indiği öğrenildiğinde, ne polis barikatı ne de yöneticilerin ikazı öğrencilerin piste doğru koşmalarını engelleyebildi. Piste çıkan yolda askeri birliklerle engeller oluşturuldu ve Komer terminalden çok uzakta bir yerde indirildi uçaktan. Polislerle biraz itişme kakışmanın ardından, insanlar protestoyu sürdürmek için gruplar halinde kente döndüler. Mimarlıktan arkadaşlarla okul otobüsleriyle kente indiğimizde sözleşmiş olmadığımız halde herkesin Kızılay’da birbirini aradığını, bir şeyler yapmak için kıpırdandığını görüyorduk. Bir arkadaşımızın Kavaklıdere’deki Amerikan Subay Kulübü’nün önünde gösteriyi sürdürme çağrısına uyarak, oraya gittik. İçeri büyük bir hışımla girdik. Fakat talihsiz bir rastlantı, daha çok çocuk ve kadınlar vardı kulüpte. Sadece bowling oynayan adamların ellerinden toplarını alıp protesto ettik, onları biraz korkuttuk. Sanırım bu insanlar politik bakımdan Komer’in Türkiye’ye gelip gelmemesinin halk için ne ifade ettiğinin hiç farkında değillerdi.

Polislerin gelmekte olduğunu öğrenince kaçtık. İki arkadaşımız takip sonucunda yakalandılar. Yirmi gün yatıp çıktılar. Genellikle hâkimler de o zaman daha hoşgörülü idiler, kırıp dökme, yaralama, özetle insana yönelik şiddet olmadıkça gösterilerde yer alanlara sert yaklaşmıyorlardı. Komer’in kendi varlığının uyandırdığı etkileri hiç hesaba katmadan, ya da çok hesaba katarak, ODTÜ’ye gelmesine kadar protestolar sürdü ve sonra da mahiyet değiştirerek devam etti. Ben kendimi Komer’in gelişi sırasında yaşananlarla birlikte sadece toplumsal değil, aynı zamanda bir “ulusal dava”nın da savunucusu kimliğinde görmeye başladım. O kadar küstahça davranılıyor, kamuoyunun, öğrencilerin protestosu, toplumda ayaklanan duygular her şey öylesine hiçe sayılıyordu ki, buna karşı çıkmamanın herhangi bir yurttaş için bile kabul edilemez olduğu düşüncesi, bütün insanların protestocuları takip etmeye hazır oldukları duygusu bu olayla hepimizin içine yerleşti.

Komer protestosuyla ilk kez Türkiyeli muhalefet sadece Türkiye’ nin değil, bütün dünyadaki ezilen halkların özellikle de Vietnam’ın kurtuluş mücadelesini savunma bilinciyle harekete geçiyordu. İnsanlar sadece “Türkiye’nin ulusal onuru çiğneniyor” diye değil, Vietnam halkına yapılan zulme karşı da protestoya kalkıştılar. O güne kadar birbirleriyle teması olmamış iki halk arasında manevi bir bağ kuruldu. Bu önemli bir şeydi.

Enternasyonalist bir antiemperyalist hareketti. Organize bir protestoydu ama bu harekete katılan insanlar kelimenin dar anlamında kışkırtılmış, ajitasyonla sokağa çıkmış değillerdi. Tepki çok uzun bir dönemde oluşmuş bir birikime dayanıyordu. Örgütlendirenler hareketin akışını kolaylaştırdılar ama örgütlenmemiş olsaydı bile bu protesto aynı mecrada giderdi diye düşünüyorum. Komer’in ODTÜ’ye gelişinde de her şey kendiliğinden ve son derece yığınsal bir biçimde gelişti.

Ertuğrul Kürkçü kimdir?

Bugün 14:00

68’e gelirken

Ben kendim 68’e 20 yılda geldim ama Türkiye çok uzun zamanda geldi. 1960 Türkiye’de 68 için önemli bir tarih. 1960’tan geçilmeseydi, Türkiye’nin o güne kadarki tarihinde görebileceği, yaşayabileceği en demokratik ortam içinde gelişip şekillenmeseydi 68’in kolay kolay mümkün olabileceğini söylemek yerinde olmaz. Tayin edici moment 1960’tı. Fikri hayatın zenginleşmesi açısından büyük bir olanak açtı, öte yandan TİP’in kurulması ve mücadelesi 68’in hazırlayıcısı olmak bakımından önemli. Bugünden bakınca “geri” olduğunu düşünsek de TİP programı bizim gibi insanlar için yepyeni ve çok taze bir şey sunuyordu. Öte yandan sosyalist değil ama, antiemperyalist bilincin, şu ya da bu mülahazayla, darbeci bir projeyi gerçekleştirme amacıyla da olsa, radikaller tarafından yeniden üretiliyor olmasının da, bence bir önemi var. Beni yönlendiren, etkileyen başlıca dinamik, içinde TİP’in de olduğu genel akıntıydı. Lise öğrencisiyken 1965 seçimlerinde Aybar’ın radyo konuşmaları⁴ beni çok sarsmıştı. İlk defa hayatımda bir insanın varolan her şeyi eleştirmekte olduğunu duymak çok çarpıcıydı. Eleştirilemez sanılan ya da eleştirileceği akla gelmeyen bütün kurum ve kişilerin eleştiri konusu olması müthiş ufuk açıcıydı.

Bu genel olarak fikri hayata da yansıdı. Türkiye büyük bir çeviri dalgasıyla karşı karşıya kalmıştı, edebiyatla ilgileniyorsanız sosyalist edebiyatın parlak ürünlerini kitlesel ölçekte edinebiliyordunuz. Avrupa’daki eleştirel aydınların da çıkışlar yaptığı bir dönemdi. Jean-Paul Sartre’ın Nobel Ödülü’nü reddetmiş olması,⁵ bu kurumun kutsallığını sarsmıştı. Liseyi okuduğum İzmit bir işçi kentiydi. 1960 sonrasında grevler ilk kez burada gerçekleşti. Kaçınılmaz olarak okulda arkadaşlarımızın bir bölümü işçi çocuklarıydı. Onların grevlerden etkilenişleri ile çalıştığı yerde yönetici konumdaki babamın greve karşı olumsuz tavırları sosyal sorunlar hakkında daha çok düşünmeme yol açtı.

1965 nüfus sayımında bütün lise son sınıf öğrencileri gibi ben de sayımda görevlendirilmiştim. İzmit’in çok yoksul bir mahallesinde evlerin içlerine girdim. İnanılmaz bir deneyimdi. İnsanların okumuş yazmış biri olduğum için bana gösterdikleri sıcaklık da çok etkileyiciydi. Lise öğrencisisin, büyük insan yerine koyup seninle konuşuyorlar, tartışıyorlar. Öte yandan devlet memuru diye gördüklerinden henüz 17 yaşındaki bir öğrenci olan benden korktuklarını da hissediyordum. Evdeki nüfusu tam olarak beyan etmiyor, benden saklamaya çalışıyorlardı. Bundan doğabilecek kimi olumsuz sonuçlar olduğunu düşünüyorlardı.

Genel entelektüel ortamdan akan sosyalist fikirler, bu fikirler ışığında başka bir görünüm kazanan toplumsal gerçeklikler, artan toplumsal hareketlilik, bunların üzerimdeki izleri hayata merakla ve heyecanla bakmama yol açtı. Zihnim bunlarla dolu olarak üniversiteye geldim. 1966’da üniversite çoktan bütün bunları tartışmaya başlamıştı. İlk kez politik taraf tutma zorunluluğuyla karşı karşıyaydım. Sağcılar, solcular ve sosyaldemokratlar var…

Üniversiteden önce genellikle insanlığın tarafını tutuyorum diyordum ama artık “insanlık” dendiğinde hep aynı şeyin anlaşılmadığını görüyordum. Tartışmanın merkezinde “sosyalizm” olduğu için sosyalizm hakkında daha etraflı fikir edinmeye karar verdim. Erdal Öz’ün Sergi Kitabevi’nde⁶ gördüğüm üzerinde sosyalizm yazan ilk kitabı aldım. Bu, Bertrand Russell’ın sosyalizmi eleştirmek üzere kaleme aldığı bir kitaptı⁷ ama beni çeken Russell’ın sosyalizm eleştirisi değil, tam tersine Marx’a yaptığı atıflar oldu. Marx’ın orada eleştiriye konu olan sosyalizmi son derece keyif verici, yaratıcı bir toplum modeli gibi göründü. Boş zamanların özgürlük zamanı olacağı, özgürlüğün boş zaman miktarıyla ölçüldüğü, insanların çalışmak zorunda olmadıkları, çalışmayı bir ahlaki ilke olarak gördükleri, bildikleri, yaşadıkları bir toplumda sabah balık avlayabilir, öğleyin çalışabilir, akşam eleştiri yapabilirdiniz. İşbölümünün, insanlar arasında sınıf farklılaşmalarının olmadığı, herkesin yeteneği olduğu her şeyi yapmakta özgür olduğu bir tasavvur bana çok çekici gelmişti. İmkânsız da olmadığını düşünmüştüm.

Russell’ın Marx’ı eleştirmek için ortaya koyduğu tez 18 yaşındaki aklıma göre de son derece basit gelmişti. Russell orada, Marx’ın sınıf mücadelesinin tarihin motoru olduğunu, komünizmde de sınıf mücadelesinin sona erdiğini söylemesini bir çelişki olarak değerlendiriyor ve ironik bir üslupla soruyordu: Öyleyse komünizmde tarih bitiyor mu? Hahhh, hahhh...

Böyle bir çıkarsamanın son derece saçma ve Marx’ın öne sürdüğü öncülleri ne mantıksal ne de tarihsel olarak tahlil edip eleştiremeyen çok yavan bir saldırı olduğu sonucuna varınca Russell’a boş verip Marx’a bakmaya karar verdim. Tabii bunlar hiçbir zaman sistematik gitmiyor, ben örneğin o anda sosyalist mücadeleye atılmaya, sosyalist olmaya falan da karar vermedim. Ama kendi kendime anladım ki Marx çok önemli bir adam. Marx’ı eleştirenler de pek bir şeye değmez. Önceden Russell da benim için çok önemliydi, ama Marx’la karşılaştırınca gözümden düşmüştü ne yazık ki.

Ve okuldaki hayat vardı, sosyalistler vardı. Beni sosyalistlere doğru çeken şey, onların gerçeğinin hiçbir zaman resmi ideolojinin, resmi antikomünist propagandanın söylediği gibi olmadığını keşfetmem; okuldaki sosyalistlerin her zaman en akıllı, en başarılı, en iyi öğrenciler olduğunu görmemle ilgiliydi. Çünkü her parlak öğrenci felsefi olarak bir sosyalist çıkıyordu. Bu da resmi propagandayı paramparça ediyor ve insanları sosyalistlere yaklaştırıyordu.

Toplumsal mücadelenin modern sınıf mücadelesi zeminine sıçrama yılı

68 çok bereketli bir yıldı. Türkiye’de hem sosyalistlerin geçmişte verdikleri mücadelenin, çektikleri azabın karşılığını elde ettikleri yıl, hem de ileriye doğru bir sıçrayış oldu.

68 doğrudan doğruya Avrupa’dan gelen bir dalgayla gerçekleşen bir savrulma olarak değerlendirilemez. Ama Avrupa’dan gelen dalganın bir etkisi de oldu doğrusu: Resmi ideolojiden ve müesses nizam içindeki muhalefet çizgilerinden de kopuldu; ilk defa yeni bir dünya kurma azmi insanlarda somutlaştı. Bu nedenle öğrenci hareketi 68’den sonra Türkiye’deki tüm işçi, köylü, küçük burjuva muhalefeti ile bir arada geniş bir toplumsal muhalefetin bileşeni olarak ilerlemeye başladı.

Bu anlamda belki Fransa’daki Mayıs 1968 işçi-öğrenci dayanışmasına benzetilebilirse de gene de kendine özgü özellikler taşıyor. Problem farklıydı, bir programdan ve yönlendirmeden yoksundu ama burada bir saldırıya karşı direnme değil, doğrudan doğruya düzene bir karşı çıkış söz konusuydu ve yeni bir dünya kurma özlemi, bulanık da olsa, çok somut bir sosyalist programa bağlanmış olmasa da öğrencilerde vardı, bence 68’e damgasını vuran buydu.

68 Türkiye tarihinde ilk kez toplumsal muhalefetin modern sınıf mücadelesi zeminine sıçramasının yılıydı. Bu başlangıç noktasını tespit etmek bizim için önemli. 68’in bence anlamı burada.

TİP kadar Yön hareketinin özellikle aydınlar ve daha çok da devlete bağlı aydınlar arasında yaydığı antiemperyalist bilinci de önemli ve değerli buluyorum. Politik perspektifleri ve mücadele yöntemleri, iktidara, muhalefete ve topluma bakışlarından ötürü onları sosyalizm açısından ne kadar eleştiriye değer görsek de, Yön hareketinin tabanını oluşturan aydınlar zümresinin sürdürdüğü antiemperyalist faaliyet toplumun gözünün açılması, karşısına düzen değişikliği programını koyabilmesi, varolan düzenden farklı bir düzen tasavvur edebilmesi bakımından olumlu bir etki yaptı. Başlangıçtaki bu olumluluk, bu akımın, toplum, öğrenciler, gençlik antiemperyalizmden sosyalizme sıçrarken bu kez bu sıçramayı durdurmaya çabalamaları ölçüsünde olumsuzluğa da dönüşmeye başladı. Ancak, 1968’de bunun bir olumsuzluk olduğunu düşünmemiz için henüz yeterli bir sebebimiz yoktu. Neticede antiemperyalizm sosyalizme eşlik etmediğinde tutucu bir rol de oynayabilirdi, ama belli bir dönem sosyalizme eşlik ettiğini biliyoruz. Gene de siyasal-ideolojik bilançoya baktığımızda sınıfsal bir yönelimden yoksun antiemperyalizmin işçi sınıfının sosyalist bilince erişmesi önünde engeller yarattığını söylemek gerekir doğrusu.

Ben 68’de öğrenci önderlerinden değil, kitleden birisiydim. 1968’in Sosyalist Fikir Kulübü’nün siyaset yapma tarzını baştan aşağı değiştirdiğini söyleyebilirim. 1968 öncesinde sosyalist düşünceleri ayrıntılı olarak geliştirip aktarmak en önemli meziyet sayılırken, şimdi yeni bir ölçüt vardı: o fikri uygulamak; uygulanması için gerekenlere gönüllü olarak katılmak; fikri takip etmek, gereğini yapmak...

69 sonunda SFK’nın başında

ODTÜ’de hareket büyürken Dev-Genç de çok büyüdü. FKF’nin Dev-Genç’e dönüştüğü 69 Kurultayı benim gibi devrimci harekete TİP’ten değil, öğrenci hareketinin içinden gelenlerin hepsi için çok dönüştürücü bir anlam kazandı. Mahir (Çayan) 69 Kurultayında özü itibariyle hareketi sınıf mücadelesi üzerinden yeniden düşünmeye davet eden bir konuşma yaptı. İşçi sınıfının devrimde önderliğinin nesnel koşullarının varlığından şüphe edilemeyeceğini vurguladı. Bu kurultayla birlikte MDD hareketi de kendi içinde bir yarılmaya uğradı; MDD’nin eski kabuğu Dev-Genç hareketinin dışına düştü: Beyaz Aydınlık oldu. ODTÜ’de Münir Ramazan Aktolga,⁸ Ulaş Bardakçı ve İrfan Uçar bizleri devrimci hareketin de merkezine doğru taşıdılar.

69 sonunda kendimi ODTÜ SFK’nın başında buldum. Çok özgün bir deneyim. Hayata baktığın yer değişiyor birden. Bir sözünle insanların başlarının derde girmesi, örselenmesi, dayak yemeleri gibi riskleri almak senin sorumluluğuna girince çok temkinli bir insan oluyorsun. Birden halin, tavrın, davranışın değişiyor. Bütün bu sorumlulukların artması da tabii öğrenciliğin rutinleriyle olan bağları zayıflatıyor. O zaman üçüncü sınıftaydım. İzin aldım. İzinliyken dörde geçmiş sayıldım. Dev-Genç Başkanlığı’na sıra gelince gene izin aldım ve böylelikle aslında pratikte öğrencilik yapmayan bir “öğrenci lideri” haline geldim. Bu kitlesel hareketin sorumluluklarının ister istemez yarattığı dönüşümlerden birisi.

Öğrenci hareketi, öğrenci hareketi olarak kalmadı, işgaller dolayısıyla ODTÜ’nün adı dillerdeydi. ODTÜ’de okuyanların ötekilere göre deha sayılabilecek insanlar olduğuna dair efsaneler dolaşıyordu. Bu, eyleme geçen insanların kulaklarına gidiyordu. Polatlı’da 1969-70’te toprak talebiyle köylü hareketi oldu, köylüler destek için ODTÜ’ye başvurdu. ODTÜ inşaatlarında çalışan işçilerin, ODTÜ çalışanlarının, çevredeki fabrikalarda çalışanların sendikalaşma girişimlerine destek verdik. Daha sonra Yapı İşçileri Sendikası Başkanı olan Necmettin Giritlioğlu⁹ da 70 yazında Aliağa’da öldürülmesinden önce bütün bir kış ODTÜ’deki inşaat işçilerinin örgütlenmesiyle ilgilendi.

Bu öğrenci hareketinin neden sadece öğrenci hareketi olarak kalamayacağını da açıklıyor. Öğrenci, dersliklerin ima ettiğinden çok daha karmaşık bir sosyal ortamda yaşıyor. Okuldaki hizmetlilerin mücadelesini görmezden gelemez, eğer sosyalistse. Mutfakta bulaşık yıkayan işçinin derdini görmeden gidemez. Okuldaki inşaat işçisinin halini görmeden gidemez... ODTÜ’de “işçiye gitmeyen” devrimciden sayılmıyordu. Namın yürümüşse, insanlar da sana gelir bir şekilde. Köylüler geliyorlardı, genelde avukat için.

Dev-Genç genel başkanlığı meselesi de tamamen Dev-Genç’in 15-16 Haziran dolayısıyla yarılmasının sonucu. Aslında 1970 sonbaharında, ODTÜ’den ayrılıp, Güney Anadolu’da bir fabrikada işçi olarak çalışmayı planlıyordum. Çünkü, görüş ayrılıkları derinleştikçe, bir özörgüt olmadan hiçbir şey olmayacağı giderek daha fazla öne çıkmaya başlamıştı. Hem kır ve kent arasındaki bağlantının düğüm noktası olarak gördüğümüz Mersin, Adana, Hatay, Antep gibi kentler bize önemli gözükmeye başlamıştı, oralara politik yatırım yapmak gerekiyordu. Devrimci hareket önceki iki yıl boyunca, iki şeyle uğraşmıştı. Birincisi devrimin nesnel koşulları ve öznel koşulları var mı
yok mu? Devrimin nesnel koşulları yok diyenler, bunu Türkiye’de işçi sınıfının namevcut olmasına bağlıyorlardı. Nesnel olmayınca, öznel de yok tabii ki. Mahir ve diğerleri ise, nesnel koşulların proletaryanın sayısında değil, çelişkilerin olgunluk düzeyinde olmasına bakıyorlardı, öznel koşul ise zaten devrimciler tarafından da yaratılacak bir şey olacağı için, politik örgütlenme, politik parti, ajitasyon olmadan öznel koşul da olmazdı, dolayısıyla bunları yerine getirmek gerekiyordu.

15-16 Haziran bu tartışmayı bir anda sona erdirdi. Mihri Belli’nin de katıldığı nesnel koşul tartışması sona erdi. Nesnel koşul denilen şey koskoca bir toplumsal varlık olarak kendi eylemiyle ortaya çıktı. İkincisi politik yaklaşım açısından da Belli ordunun işçi hareketini bastırmasına ne mana vereceğini bilemedi ve sıkıyönetimden “tarafsız” kalmasını istedi. O andan sonra ODTÜ SFK’nın Belli hareketi ile manevi bağı koptu.

Dev-Genç Genel Başkanı oluyorum

1970 Eylülünde, Mahir Çayan, Yusuf Küpeli, Münir Ramazan Aktolga yeni Dev-Genç genel başkanı kim olacak diye konuşuyoruz. Yusuf’un gözü bana takıldı; “İşte başkan bu ya” dedi, “hem genç, hem de militan işte.” Dehşet içinde kaldım, onlar “olsun” deyince artık olmaması ihtimali yoktu.

FKF ve Dev-Genç’te üst üste başkanlık yapan yok. İlke değildi herhalde ama böylesi makuldü. Zaten ben seçilirken Atilla (Sarp); Atilla seçilirken de Yusuf hapisteydi. Kadınların yönetime gelmesi diye bir konu ise yoktu. Kadınlardan da “Niçin biz olmuyoruz?” gibi bir soru geldiğini hatırlamıyorum.

Hiçbir şey olanı her şey yapar! 68’in devrimci hareketinin özünün bu olduğunu düşünüyorum. Mülkiye amfisindeki kongrede başkanlığa seçilip konuşmamı yapıp kürsüden inerken anladım ki başıma çok zor bir iş aldım. 22 yaşındayım. Delegelerin çoğu benden daha deneyimliydi; ODTÜ’de “dağın başında” olduğumuzdan devrimci militan aristokrasiyi yakından tanımıyorum.

Merdivenlere oturduk. Mahir, “Ne yapacağız şimdi” deyince, “Sen biliyor musun” diye sordum. “Her şeyi yeniden düşünmek zorundayız” diye yanıtladı. O akşam ODTÜ’ye gittim, SFK’ya. Başkanlığımı pek kimse beklemediğinden insanlar biraz şaşkın, biraz da meraklı bir havadaydı. Dev-Genç’in karargâhı Mülkiye yurdu olsa da, ben hep ODTÜ SFK’ya dayandım. O dönemde faşist hareket, cuntacılar ve iç muhalefetten gelen saldırılara karşı ayakta kalmak esas olarak ODTÜ’nün blok olarak Dev-Genç’i desteklemesiyle ilgiliydi.

Dev-Genç sıkıyönetimce yasaklanana kadar geçen o altı ay öğrenci hareketinde en çok ölümün yaşandığı günler oldu. Nail Karaçam, İlker Mansuroğlu, Hüseyin Aslantaş öldürüldü. Bizimkilerle faşistler arasındaki çatışmada, Yüksek Öğretmen Okulu öğrencisi Ülkü Ocaklarından Dursun Önkuzu¹⁰ öldürüldü. Dev-Genç’i devraldığımızda bir silah ve cephane envanteri devralmadık. Silahlanmış öğrenci grupları vardı. Faşistlerin özerk üniversite dışında Milli Eğitim Bakanlığı kontrolündeki okul ve yurtlarla, İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi ve Gazi Eğitim Enstitüsü’nü ele geçirmek için giriştikleri saldırılar bizi apansız silahlı bir çatışma girdabının içine çekti. Silahlı olmayı reddetmedik ama kendimizi özsavunma noktasında tutmaya çalıştık. Bu silahlı çatışma ikliminde harekette önceden görmediğimiz silaha, çatışmaya yatkın, gözünü budaktan esirgemez, kıyıcı da olabilen yeni bir insan tipi öne çıkmaya başladı.

Devlet güçlerinin doğrudan saldırıları, “yurt savaşları” dediğimiz çatışmalar öğrencilerin hayal ettikleri mücadele ritminden daha ötedeydi. Öğrencide bir geri çekilme havası oluştu. Cenazeler farklıydı tabii, ölümler çok kitlesel yürüyüşlerle protesto ediliyordu. Bu silahlı karşı karşıya gelişten kendimizi ve öğrencileri sakınamamış olmayı bir iç sızısı olarak hatırlıyorum hâlâ.

Dev-Genç başkanı olmak açıkça olmasa da bir bakıma bir silahlı birliği yönetmek, bunun bütün sonuçlarını öngörmek demekti. Öğrencilerin gözünde Dev-Genç başkanı da, Dev-Genç’in önde gelenleri de hep önemliydi. Bir akşam Siyasal yurduna geliyorum. Öğrenciler toplanmış, Dev-Genç marşlarını biraz poplaştırarak gitarla çalıyorlar. Hoşlanmam beklenir değil mi? Beni görünce, hemen kendilerine çekidüzen verdiler, “başkan geliyor” diye. Yani “Marşı rezil ediyoruz, aman başkan duymasın”.

Çatışmalar da araya girince öğrenci kitlesiyle bir mesafe oluşuyor. Dev-Genç Başkanının elinde çok fazla manevi otorite birikir. Mesela Dev-Genç Genel Başkanı basın toplantısı yapınca, Türkiye’deki bütün haber ajansları, gazeteler, devlet televizyonu ve radyosunun muhabirleri orada olurlardı; radyo demeçleri yayınlıyor, televizyonda çıkıp konuşuyorsun. 12 Mart’a kadar, hem Süleyman Demirel’den nefret eden bir medya kesimi hem de solda olduğu için öğrenci hareketini savunan bir medya vardı. Bu da Dev-Genç’i çok görünür kılardı.

Bizim Hüdai’nin (Arıkan) annesi sezerdi oğlunun başına bir şey geleceğini sanki, hep okula baskın verirdi oğlunu “kurtarmak” için. Bir gün gelmiş, “Beni başkanla görüştürün” diyor, oğlunu soracak. Getirdiler. “Merhaba teyzecim, nasılsın?” Çok hürmetkârım ama o hiç oralı değil. Sonunda, “Dev-Genç Başkanı diye beni bu çiroza mı getirdiniz?” dedi. Dev-Genç Başkanı deyince çam yarması, oturaklı bir adam arıyor.

12 Marttan sonra CHP Genel Başkanı İsmet İnönü, “Dev-Genç dediğiniz öyle bir seferde ezilip geçilebilecek bir haydut sürüsü değil. Kendilerine göre fikirleri, taraftarları var, bu şekilde ezemezsiniz” demişti.

Hepimize hâkim olan Kantçı diyebileceğim yaygın bir ahlakiyat vardı. Kimse bunu böyle nitelemezdi o sıra belki ama herkesin, topluma karşı bir görevi olduğu, yerine getirmezse tam insan olamayacağı gibi bir duygusu vardı. Faşisti de devlete karşı bir vazifesi olduğu duygusu fişekliyordu.

Kitle hareketi haline gelindiğinde toprak, üniversite ve fabrika işgalinden sonuç almak herkesi düşündürdü. Sosyaldemokrat hareket de bunlardan çok etkilendi.

1967’de Demirel oy tabanını genişletmek için de olsa sanat okulları (bugünkü meslek liseleri) mezunlarına üniversite kapısını açtı. Üniversitelerde kasaba liselerinden, Kürt kentlerinden gelenler kolejlilerle aynı sıralarda okumaya başladı. Alevi ve Kürt kökenliler esas olarak devrimci harekete katıldı. Üniversiteli yaz tatilinde memleketine gittiğinde insanlar onu dinliyordu. 20 yaşındasın ama sözün çok önemli. Herkes gittiği yerde bir dernek kurdu. Yaz ayları devrimin taşraya taşındığı bir dönem oldu. 1971 sıkıyönetim döneminde 68’liler hapse girmedilerse mezun oldular. Mühendis olan fabrikada, öğretmen olan okulda, doktor olan hastanede çalışmaya başladı; gittiği yerlerde, işyerlerinde sorulara doğru cevapları verdi. Bu insanlar neden darağacına çıktılar, neden öldürüldüler? Kim haklı? Bu soruların cevapları Türkiye’nin dört bir yerine taşındı. Fabrikada, sendikada önde gelenlerin hepsi solun mücadele etmeye değer bir şey olduğu sonucuna, bu adı bilinmeyen Dev-Gençliler sayesinde ulaştı.

Yakalanıncaya kadar fiilen Dev-Genç Genel Başkanıydım. Sıkıyönetim ilanıyla hareketi bir daha kurmamız gerektiğini anladık. Dev-Genç teslim bayrağını çekmeyince, el yordamıyla, öykünerek, bilerek, ya da hissederek üzerine düşeni yerine getirme ruhuyla hareket etti insanlar.

Enternasyonalizm, milliyetçilik, cuntacılık

Her şeyin milliyetçi bir kabuğun içinde geliştiği bir tarihten geliyoruz; en yakın devrim 27 Mayıs, en sağlam “devrimci” fikir Kemalizm. Marx da 1848’in devrimlerini “1789’u model aldılar” diyerek eleştirmiyor muydu?

Soru şuydu: Tek partili bir sosyalizme devrimci yoldan mı, reformcu yoldan mı varacağız? TİP de başka türlü söyleyemeyeceği için “anayasal yoldan gelip, anayasal yoldan gideceğiz” diyordu ama SSCB’nin politik modelini eleştirmiyordu. Tarihimiz pratikte ispatlanmamış iddialardan oluşuyor: Mehmet Ali Aybar’ın “güleryüzlü sosyalizm”, Behice Boran’ın başında olduğu TİP’in “anayasal yoldan sosyalist devrim”, bizim “halk savaşı”, Doğan Avcıoğlu’nun “devrimci askeri diktatörlük” tezlerinin hiçbiri pratikte doğrulanmadı. “Piyasa yolundan kurtuluş” ise her gün yanlışlanıyor, o başka!

Askeri müdahale yoluyla siyasete egemen olma ve “kapitalist olmayan” bir kalkınma programı uygulamanın mümkün olduğunu düşünen bir akım hep olageldi. Bu akımın ideoloğu Avcıoğlu asker değildi, askerlere kefil olmuştu. Askerlerin ise onun fikirlerini o kadar yakından takip etmediklerini 12 Mart’ta gördük.

Avcıoğlu’nun DÖB içindeki ilk taraftarları kısa sürede sosyalizmin etki alanına girdi, FKF’ye dahil oldu. Bu, DÖB’lülerin böyle bir imkânı gözucuyla kontrol etmediği anlamına gelmiyor. Mihri Belli ve Dr. Hikmet Kıvılcımlı da silahlı kuvvetlerin bir devrimci güç, bir devrimci imkân sayılabileceğine dair çok fazla kanıt ürettiler ve telkinde bulundular.

Dev-Genç’te bu fikrin takipçileri vardı. Hem devrim yapıyorsun, hem de ordu seni koruyor. Bu kadar güvenli bir devrim! 15-16 Haziranda ordu işçi eylemini şiddetle bastırınca tezin sonu geldi. Gerçi Kıvılcımlı ve Belli “ordu bizim için bir sosyalist devrim yapar” demiyorlardı. Dedikleri şuydu: “Silahlı Kuvvetler şöyle ya da böyle ilerlemenin taşıyıcısı oldu. Yeni bir toplumsal değişim dalgası, Türkiye’nin en modern, en büyük örgütlü gücü Silahlı Kuvvetlerde kendine taraftar bulacaktır, bu da devrimi ileriye doğru götürecektir. Orduyla ittifakı küçümseyemeyiz.”

Asimetriye bakar mısınız? Biri Türkiye İşçi Partisi içinde de örgütlenememiş küçücük bir grup, öbürü 600 bin askerli silahlı bir güç. Satirik, komik bir şey. Gene de böyle bir ihtimale çok fazla bel bağlayanlar vardı. Avcıoğlu Dev-Genç’le hep ilgilendi. Ben de genel başkanı olarak birden çok kere, davet üzerine Avcıoğlu ve arkadaşlarıyla görüştüm, önerilerini kibarca geri çevirdik. Devrim gazetesinden gençlik hareketinin olduğundan daha taşkın olması, büyük kitle gösterilerini “Kızılay’a çekerek çatışmaya dönüştürmesi” yönünde telkinler geldi, savuşturduk.

9 Mart darbe girişiminde “Dev-Genç”in rolü tartışılıyor. Biz, daha çok THKP-C olarak, Silahlı Kuvvetlerde de örgütlüydük. Silahlı Kuvvetlerdeki arkadaşlarımız 9 Martçıların “hükümetten mi, bizden mi yanasınız” sorusuna “ katılacağız, karşı koymayacağız” şeklinde yanıt verdi. THKP-C “harekâtın başarısızlığa uğrayacağı”nı öngörüyordu. Yenilgi anında çatışmalar derinleşince, ordudaki arkadaşlarımızın yanında mücadeleye katılınacaktı. Fantastik bir plandı, darbe planı değil. Biz devrimciyiz, komünistiz, işin içinden çıkarız! Gene de bizimkilerin –Mahir Çayan, Yusuf Küpeli, Münir Ramazan Aktolga ve Orhan Savaşçı– planı, başarıya ulaşmayacak bir darbeden bir devrimci imkân çıkarmaktı. İrrasyonel olabilir ama öngörülen şey siyasi iktidarı ele geçiremeyecek bir darbeye katılan askerleri kendi yoluna çekerek siyasette inisiyatif kazanmaktı.

Safiyane de olsa, devrimci bir yaklaşımdı. 12 Mart Sıkıyönetim Mahkemelerinde bizimle yargılanan askerlerin yaklaşımı da bunu doğruladı.

Devrimci hareketin dilinde milliyetçilik hiçbir zaman bir olumlu yükleme kavuşmadı, devrimciler kendinden milliyetçi diye söz etmedi. Biz ise devrimciyiz, enternasyonalistiz fakat “milli değerlere” de saygılıyız. “Milli değerlere saygı” lafının iki kutuplu bir dünyada başka bir anlamı var diye düşünüyorum. Mesela Sovyetler’in Çekoslovakya’yı işgaline karşı çıkmanın mutlaka barışçı, hümanist ve eşitlikçi bir sosyalizm anlayışıyla ilgisi olması gerekmeyebilir. Bu, o konjonktürde, “Türkiye istila edilecek olursa, karşı koyacağız” anlamına da gelebilir. Yani, insanlar kendilerine milliyetçi demese de, meşruiyetin önemli dayanaklarından birini milliyetçilik nezdinde makbul sayılmakta aradıklarını, yaygın milliyetçi ideolojiden tamamen ayrılan yeni bir eğilim kurulmasının başarılamadığını söyleyebiliriz.

Hiçbir eğilim ötekinin gözünü açacak şekilde davranmadı. Yine de, TİP akıllarda “cuntacılık”tan ve “milliyetçilik”ten biraz daha uzak gibi kaldı. TİP “iktidarı seçimle ele geçireceğiz, üsleri, dış ticareti, bankaları millileştireceğiz, köylüye toprak dağıtacağız” diyordu. Milli Demokratik Devrim de aynı şeyi gerçekleştirecek ama Meclisten geçerek değil. “Sosyalist devrim” ya da “MDD” denmesi fark etmiyor, eninde sonunda sömürgeci baskıya karşı üretici güçlerin gelişmesinin önündeki engelleri kaldırmaya dayanıyor plan. Çayan’ın bütün değeri ve önemi burada; Türkiye gibi ülkelerde “emperyalizm içsel bir olgudur” diyordu. Milli devrim imkânı yoktur. O yüzden de Halk Kurtuluş Partisi (THKP) oluyor adımız. İdeolojik olarak milliyetçilikle cepheden çatışma var. Birinci THKP-C davasındaki savunmalarda Avcıoğlu programından ödünç alınma şeyler olsa da Mahir’in “emperyalizm içsel bir olgudur” tezi 1974 sonrasında devrimci hareketin iki dönemini birbirine bağlayan önemli bir halka olmayı başardı.

Hiçbirimiz “milliyetçilikten tamamen bağışıktık” diyemeyiz. Enternasyonalizm bile “nasyon”dan, “millet”ten hareketle tanımlandığı için, sonuçta sosyalizm de ulus-devletler bağlamında kurgulanıyordu; ulus-devletlerin birbirlerine eklemlenerek kuracağı bir dünya sosyalizmi tahayyülü vardı.

ODTÜ’de hayat

ODTÜ’deki hayat, çok büyük bir üniversite olduğu için, ancak ikinci senenin sonunda belki kavranabilirdi. Mimarlık Fakültesi ile Maden Mühendisliği Bölümü arası neredeyse bir kilometreydi. Mimarlık eğitiminde insanı eleştirici ve ister istemez ilerici kılan bir yan olduğunu düşünüyorum. Mimarlık eğitimi insani bilimleri, teknik bilimleri ve doğa bilimlerini bir şekilde bir araya getiren ve bunları artistik bir çerçeve içersinde yoğurmayı gerekli kılan bir eğitim süreci. Mimarlık eğitiminde insan doğaya, topluma ve genel olarak düşünceye dair her şeyle ilgilenmeksizin edemez. Bu da insanın ufkunu çok genişleten bir şey. Okuldaki ilişkiler de çok yumuşak, çok liberal, çok barışçıydı. Üzerinizde hiçbir baskı hissetmeden yaşamanıza elverirdi. Bu da, özgür gelişmenin en önemli şartlarından biri. Diğer okullardan farklıydı. Veterinerlik veya mühendislikte okuyanlar bu kadar şanslı olmayabilirlerdi. Mimarlıkta öğrenci derneği seçimlerinde yalnızca sosyalistler aday gösterilir, başkaları gösterecek aday bulamaz ve yalnızca sosyalistlerin adayları bütün öğrencilerin oylarını alarak seçilirdi.

Hocalar genellikle sevilen kişilerdi ve çok sevilen hocalar genellikle sosyalist düşüncelere sahipti. Öğrenciler arasındaki ilişkiler de son derece barışçı ve arkadaşçaydı. ODTÜ’deki sosyalistlerin önderlerinden Sinan Cemgil sınıf arkadaşımızdı. Kişisel meziyetleriyle benim ve tanıyan herkesin üzerinde büyük bir saygınlık uyandırdığı için, insanlar Sinan’ın düşüncelerinin tamamını onaylamasalar da onları dürüstlükle savunduğunu bildikleri için onun etrafında toplanıyorlardı. Öte yandan Sinan’ı çok sevse de hiç kimse onu putlaştırmıyordu da. Bizden biriydi, ama bizden bir adım ilerideydi. Bizim hemen ayırdına varamadığımız işlerin aslını anlıyor olan insandı. Önderlik hakkı buradan geliyordu. Sinan yalnız sosyalistlerin değil, bütün Mimarlık öğrencilerinin de doğal önderiydi.

Okulun ölçeğinin küçüklüğü ve öğrencilerin birbirine yakınlığı hemen hemen herkesi birbiriyle arkadaş kılan bir ilişki biçimi yaratıyordu. Birisinin bulduğu bir fikir hemen herkesçe tartışılan bir şey haline gelebiliyordu. Kızlarla erkeklerin ilişkileri bakımından gene nispeten en engelsiz fakülteydi. Gerçi Mimarlıkta çok kız yoktu, herhalde okulda toplam üçte bir ise, Mimarlıkta biraz daha azdı. Mimarlık Fakültesi öğrencilerinin kökenleri ötekilere göre üst sınıflara daha çok yakındı: Okulda daha çok kolejli, daha çok burjuva, büyük bürokrat çocuğu falan vardı... Ama bu, öğrencilerin sosyalizme yaklaşmaları bakımından bir engel oluşturmuyordu doğrusu. Mimarlık Fakültesi’nde okuyan öğrenciler her zaman sosyalizme açıktılar. Öte yandan yabancı dille eğitim yapmanın bir ayrıcalığı olduğunu söyleyebilirim. Bu insana bir başka pencere daha açıyor dünyaya bakan. Merak ettiği şeyleri, eğer sosyalistse, kendi kaynaklarına inerek inceleyebilmesini, eğer psikanalize meraklıysa o alandaki en son literatüre ulaşabilmesini sağlıyordu. Buna karşılık bu imtiyazın bir çeşit snobizme, çokbilmişliğe yol açtığı da doğru ama snobların burnunu sürtmek çok da zor olmazdı. Böyle bir ortamda yaşamaktan, çalışmaktan, öğrenmekten, mücadele etmekten çok memnundum ve hayatımın da hep böyle gideceğini sanırdım, ya da beklentim böyleydi… İlk silah patladıktan sonra bunun böyle gitmeyeceğini anlamam çok zaman almadı…

İlkokuldan beri mimar olmak istemiştim, o yüzden de merkezi sistem sınavlarına da girmemiştim. ODTÜ Mimarlık sınavlarına girdim. Öyle gözü kara gitmiştim ve hep yapmak istediğim şeyi nihayet yapmaya hazırlanıyordum. Ama, öğrenci hareketinin içine girip, sosyalist fikirlerle tanışıp, sosyalist arkadaşlar edinip, nihayet sosyalizmin genel alanında bir şeyler yapmam gerektiğini düşünmeye başladıktan sonra bir gerilimin içine girdiğimi hatırlıyorum.

Bizzat eğitimin kendisini devrimcileştirmek, kurumu bir devrimle değiştirmek sloganıyla giriştiğimiz boykot ve işgaller biterken, herhalde adı Süha idi, bir yüksek lisans öğrencisi-asistan arkadaşımız bir tartışmada “Karar vermemiz lazım” dedi, “devrimci mi olacaksınız, mimar mı? İkisi birden olunamaz, ben mimar olacağım” dedi. “Siz devrimci olacaksanız bu böyle süremez, ben mimar olacaksam devrimciymişim gibi yapamam.”

Soru hiç bu kadar somut ve yalın olarak karşımıza çıkmamıştı doğrusu. Kendimle çarpıştıktan, enine boyuna düşündükten, kendimi nasıl iyi hissedeceğimi anladıktan sonra, mimar değil, devrimci olmam gerektiği, payıma bunun düştüğü, bunu yapmazsam hareketin bir kişi eksik yürüyeceği sonucuna vardım. Genel antikomünist iddiaların aksine böyle yapmam için beni hiç kimse kışkırtmadı, aslında Süha’nın sorusu da benim verdiğimin tam tersi bir yanıtı ima ediyordu. Bu kararımdan ötürü de daha sonra hiç pişman olduğumu söyleyemem. Sonraki hayatımda beni üzen şeyler hep oldu ama, bu tercihi yapmış olduğumdan değil bu tercihle yürürken her zaman doğruyu yapamamış olmaktan ötürü…

Kendi payıma daha çok teorik, entelektüel, düşünsel nedenlerle sosyalizme doğru gittim. Başlangıçta hümanist fikirlere sahip bütün insanlar gibi, ben de halkın yoksulluğundan sıkıntı duyar, insanların eziyet görmemesini isterdim. Zaten hepimiz ya da çoğumuz aslında öyle yetiştirilmiş insanlardık. Gene de eğer sosyalizmle tanışmış olmasam o insanlar için üzülmeye devam edebilir, öte yandan nasıl biliyorsam öyle de yaşamaya devam edebilirdim. Oysa bir teorik düşünüşe sahipseniz, bu çelişkinin bir toplumsal çözümü olduğuna ikna edildiğinizde, o çözüm için kendi yoksulluğuna tepki duyarak yola çıkmış olanlardan çok daha kararlı olabilirsiniz. Teorinin böyle bir gücü var.

69’dan itibaren Türkiye’de bir devrim hem mümkün hem kaçınılmaz görülmeye başlamıştı insanlara... Gerçi bu öngörüyü hiçbirimizin, kendim de içinde olmak üzere, ciddi bir tarihsel temele oturtabilmiş olduğumuzu düşünmüyorum, yani Türkiye’nin bütün geçmiş tarihi göz önüne alındığında işte sosyalist ajitasyona başlandıktan diyelim ki üç sene sonra, gerçekten devrim olabilir miydi? Bunu hiçbirimizin çok ölçüp biçtiğimizi doğrusu söyleyemem. 69 yılında böylesine bir tarihsel arka plandan, ciddi siyasi öngörülerden yoksun olarak bir inanç halinde bir devrimin mümkün ve kaçınılmaz olduğu, bunun için de herkesin elinden geleni yapması gerektiği kanısı giderek artan sayıda insana egemen olmaya başladı.

Beri yandan, öğrenci hareketi her zaman başlangıçtaki momentumunu korumadığı için, bu kanının kitle için de aynı hızda geliştiğini söyleyemem. Örneğin kitle hareketi içinde bu kanı aritmetik olarak yaygınlaşıyorsa, sosyalist harekete gelenler arasında geometrik olarak artıyordu. Böyle bir inancın havaya egemen olduğu söylenebilir.

Bu inancı besleyen toplumsal hareketin yaygınlaşmasıydı büyük ölçüde. Sadece öğrenciler değil, onlardan önce ve daha çok işçiler çok müthiş bir hareketlilik halindeydiler, köylüler de. Kürtler de hareket halindeydi. O güne kadar bastırılmış bütün sorunlar tartışma masasına gelmekle kalmamış, alanlara da taşmıştı. Bu kadar hareketli bir toplumda değişim imkânının varlığı zaten çıplak gözle görülebiliyordu. Nasıl gerçekleştirilebileceği konusunda çok fazla bir öngörü yoktu. Ama örneğin bende 69’da TİP’e oy vererek sosyalizmin gerçekleşeceğine dair inanç kalmamıştı. Devrimin de ancak parlamento dışı yollardan gerçekleşebileceği inancı giderek yaygınlaşıyordu. Bu devrimin zora dayalı mı olacağı barışçı mı olacağı konusunda kafalar nispeten bulanık olsa da, devrimin halkın hareketi olacağı çok inanılan bir şeydi.

Faşist hareketin saldırısı doğrudan mücadele dışında başka bir yol kalmadığına insanları giderek daha çok ikna etmeye başladı. İlk kurşun atıldıktan, ilk arkadaşımız öldükten sonra hepimiz bunu düşündük. Bunun sonrası ne olacak? Kendimizden başka güveneceğimiz hiçbir şey olmadığını görmeye başladık…

Şimdi bakınca

68’in bende uyandırdığı tüm iyi duyguları hâlâ koruyorum ama sırf bu iyi duygular nedeniyle bu tarihin kutsanamayacağını çok iyi öğrendim artık. Bunun şöyle bir olumsuz tarafı da var, geçmişe bu kadar çok dönmek ve kendini orada tarif etmek bugünü anlamsızlaştırıyor ve herkesi mefluç hale getiriyor, bu bir… İkincisi genç kuşaklara o günün deneyimlerinden hareketle bugün ne yapılacağına dair bir açılım getirilmedikçe onlarda bir haset uyandırıldığını da söyleyebilirim. Hem kuşaklararası bağları böylesine parçalamamak, hem de sadece geçmişin güzel olduğu gibi gerici bir düşünceyi kışkırtmamak bakımından bundan kaçınmak gerekir. Kaldı ki bu politik olarak doğru da değil. Bence bugün her şey daha çok mümkün... Çünkü Türkiye 40 yıl daha yaşadı ve 40 yıllık tecrübe daha edindi. Şimdi, problemi bir kuşak problemi olarak alacaksak mesela, bugün 20 yaşında olan bir sosyalist gence göre 1968’de daha “ilkel” olduğumuzu kabul etmemiz gerekiyor.

Bunun siyasi tezahürleri pek ortada görünmüyor olabilir. Bizim gençlik günlerimizin daha iyi, bugünün daha kötü olduğunu düşünmüyorum. Bugün gençlerin baş etmesi gereken çok daha fazla zorluk var… 68’de biz devrimci olmak için çok fazla imkânla donatılmıştık, bugün tersine insanlar bütün bu imkânlar ellerinden alındığı halde bu yola yöneliyorsa, hâlâ umutlu olmak için çok fazla sebep var. 1968’de devrimci olmamak ayıptı, iyilikle devrimcilik aynı şey gibiydi. Bir ahlaki meziyet sayılırdı devrimci olmak, kamuoyu böyle şekillenmişti. O yüzden itibar görmek isteyen inanmasa bile devrimci olduğunu söylerdi. Gençler bugün devrimci oluyorlarsa bence bu çok daha önemli. Geçmişimize haksızlık etmeyelim ama bugünkülerin de hakkını verelim. Gençliğimizi bugünün gençliği üzerine bir kâbus gibi yıkmayalım.

O günden bugüne

Dev-Genç kapatıldıktan sonra bir yıla yakın kaçak yaşadım. Bu süre içinde Dev-Genç’i sıkıyönetim koşullarında yeniden işler hale sokmak için çaba gösterdik. Mahirlerin cezaevinden kaçışıyla birlikte THKP-C içindeki ayrılıkta Mahir’in yanında yer aldım. Denizlerin idamını önlemek için Ünye’de giriştiğimiz eylemin ardından Kızıldere’de¹¹ kuşatıldık. On arkadaşımın hayatını kaybettiği saldırıdan, sağ kurtuldum. Babamın ölenler arasında olmadığımı söylemesi üzerine yeniden yapılan aramada ertesi gün yakalandım. İdam cezasına çarptırıldım, 1974 Affıyla cezam 30 yıla çevrildi. Selimiye Askeri, Toptaşı, Sağmalcılar, Mamak Askeri, Niğde, Malatya, Gaziantep cezaevlerinde 14 yıl hapislikten sonra Mart 1986’da serbest bırakıldım. Bir süre Ana Britannica ansiklopedisinde çevirmenlik ve redaktörlük yaptım. Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi’nin¹² tasarımından yayın yönetmenliğine her aşamasında çalıştım. 1991’den başlayarak 2000’lere kadar IPS Inter Press Service (Üçüncü Dünya Haber Ajansı) İstanbul bürosunda çevirmen-muhabirdim.

Aziz Nesin’in kurduğu BİLAR’ın (Açık Üniversite) İstanbul Şubesi’nin yönetiminde, kültür-politika programlarının düzenlenmesinde ve seminerlerinde yer aldım. 11. Tez Dergisi’nde yayın kurulu üyeliği, 1991’de Özgür Gündem gazetesi kuruluşunda köşe yazarlığı, 1995’te Evrensel gazetesinde Dış Haberler Servisi yöneticiliği yaptım.

1989’dan başlayarak Türkiye sosyalist hareketinin birlik tartışmalarının örgütlenmesinde, “Kuruçeşme Tartışmaları” olarak bilinen, 12 Eylül sonrası ilk birlik tartışmalarının düzenleyicileri arasındaydım. 1996’da Özgürlük ve Dayanışma Partisi (ÖDP) kurucuları arasındaydım, parti içi demokrasi ve program tartışmalarının tıkanması üzerine partiden ayrıldım. 2002’den bu yana Sosyalist Emek Hareketi’nde siyasal faaliyet yürütüyorum, hareketin yayın organı Siyasi Gazete’nin –şimdi Sosyalist Emek– yayın kurulundayım.

1993’te Nadire Mater, Füsun Özbilgen, Tuğrul Eryılmaz, Şahika Yüksel ile birlikte IPS İletişim Vakfı’nı kurduk. 2000’den başlayarak Vakfın uyguladığı iletişim projelerinin koordinatörlüğünü yürütüyorum, Vakfın da genel sekreteriyim. bianet.org haber sitesinin günlük editoryal çalışmalarına katılıyor, yazılar yazıyorum.

İngilizceden çevirdiğim “Türkiye’ye Silah Transferleri ve Savaş Yasaları İhlalleri”¹³ başlıklı İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch) raporu dolayısıyla 1999’da TCK 159. maddeyi ihlalden on ay hapis cezasına çarptırıldım, ceza ertelendi. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde kararla ilgili davada Türkiye mahkûm oldu.

(NM/TY)