NATO Zirvesi yolunda Trump’a F-35 freni: “S-400 Ankara'da dururken satış yasağını delme”

Washington’da iktidar ve muhalefetten Temsilciler Meclisi üyeleri, yayımladıkları ortak mektupla Ankara’da başlayacak NATO zirvesi arifesinde Başkan Donald Trump’ı Türkiye’ye F-35 savaş uçağı satış yasağını delme girişimlerinden uzak durmaya çağırdı.

Cumhuriyetçi Mike Lawler ve Demokrat Brad Sherman’ın ilk imzacısı oldukları mektup, Trump’ın Ankara’da Erdoğan’la olası ikili temasları sırasında F-35 dosyasını yeniden açması ve Türkiye’nin KAAN savaş uçağı programına Amerikan motorları satışıyla destek vermesine yönelik yükselen beklentilerin Kongre’de uyandırdığı rahatsızlığı açığa vuruyor.

"S-400 varken F-35 olamaz"

İmzaya açılan 2 Temmuz tarihli mektupta, Erdoğan yönetiminin ABD’nin bölgesel ortaklarına karşı izlediği politika, Rusya’yla savunma işbirliği ilişkileri, İsrail karşıtı tavrı, İran’la temasları, ve Yunanistan ve Kıbrıs’la gerilimleri gerekçe gösterilerek, bu koşullar altında Türkiye’ye F-35 satışının Amerikan ulusal güvenlik çıkarlarıyla bağdaşmayacağı savunuluyor.

Mektup, Türkiye’nin 2019’da Rusya yapımı S-400 hava savunma sistemi satın alması üzerine F-35 programından çıkarıldığını hatırlatarak, S-400 sisteminin Türkiye’de kaldığı sürece satış yasağının korunmasını istiyor.

İmzacılar temelde, S-400’lerin yalnızca Türkiye’nin egemen savunma tercihi sayılamayacağını; F-35’in gizli kalması gereken tasarımı, NATO içi güven ilişkisi ve ABD askeri teknolojisinin korunması bakımından kalıcı bir risk oluşturduğunu savunuyor.

F-35'in tılsımı ne? 

F-35’in sırrı, uçağın “görünmezlik” avantajını hangi koşullarda nasıl koruduğu; yani hangi radar karşısında, hangi açıdan, hangi mesafede nasıl iz bıraktığında. S-400’ler Türkiye’de konuşlu iken F-35 satışına kategorik olarak karşı çıkanların temel kaygısı, Rusya yapımı sistemin F-35’leri uzun süre gözleyebilmesi halinde bu izleri çözerek Rusya’nın uçağı daha kolay tespit etmesi için yöntemler geliştirmesi ihtimalinden kaynaklanıyor.

Ankara ise S-400 alımının, Batılı müttefiklerin ülkenin hava savunma ihtiyacını karşılamak konusunda zamanında tatmin edici çözüm sunmamasından kaynaklandığını savunuyor.

Zamanlama: Ankara NATO 2026 Zirvesi

Mektubun zamanlaması bu yüzden belirleyici. Trump yönetimi, NATO zirvesi öncesinde Türkiye’ye değeri 700 milyon doları aşan General Electric üretimi jet motorlarının satışını Kongreye bildirdi. Ankara, bu motorları, Türkiye’nin yerli yapım savaş uçağı KAAN’da kullanmak için satın alacak. Satışa karşı çıkanlar,  KAAN motorlarının, F-35 kapısının yeniden aralanmasının ilk adımı olabileceğinden kaygılı.

Trump yasağı delebilir mi?

Kongredeki kaygıyı büyüten, Trump’ın bu dosyayı Erdoğan’la kişisel diplomasi zemininde ele alma olasılığı. Reuters, Trump’ın, motor satışı, F-35 programı ve NATO zirvesine ilişkin bir soruya verdiği, “Muhtemelen onları çok mutlu edecek bir şey yapacağım” yanıtının F-35 yasağının Başkan tarafından gelecek bir siyasi manevrayla aşılabileceği endişesini güçlendirdiğini bildiriyor.

ABD Kongresi daha önce Türkiye S-400’leri elinde tuttuğu sürece F-35 satışını yasaklayan hükmü yasalaştırmıştı. Lawler-Sherman mektubu, Trump yönetimine bu yasa yürürlükte olduğu sürece “S-400 sorunu çözülmeden bu kapıyı açmaya kalkmaması" için testi kırılmadan bir yol gösterme niteliğinde.

Ankara için Zirve ambargoları gevşetme sahnesi olabilir

Buna karşılık Ankara aynı dönemde NATO müttefiklerinden savunma sanayisine yönelik kısıtlamaların kaldırılmasını istiyor. Erdoğan, zirve öncesinde yaptığı açıklamada bu kısıtlamaların ittifak dayanışmasına zarar verdiğini, Türkiye’nin Avrupa güvenliğindeki rolünün yeterince görülmediğini belirtti. Böylece zirve, bir yandan NATO’nun birlik gösterisi olarak sahnelenirken, zirveye ev sahipliği yapan Türkiye de bu sahnede savunma sanayisi ambargolarını gevşetme girişimini sergileme gayretinde.

Trump-Erdoğan ilişkisi de bu çerçevede özel önem taşıyor. Biden döneminde demokraside geriye gidiş, Rusya’yla yakınlaşma ve insan hakları ihlalleri karnesi nedeniyle Washington’dan mesafeli muamele gören Ankara, Trump’ın kişisel diplomasiye dayalı yaklaşımını bir fırsat olarak görüyor. KAAN motorları bu fırsatın ilk somut işareti olabilirse de F-35 alımı S-400 duvarına çarpmayı sürdürüyor.

ABD'de üçüncü bir eksen daha var

Ancak, Washington’daki itirazlar tek yönlü değil: İki partili Lawler-Sherman girişimi  Türkiye’ye F-35 satışına daha çok ABD stratejik çıkarları, İsrail’in güvenliği, Yunanistan ve Kıbrıs’la ilişkiler, Rusya ve İran dengesi açısından karşı çıkarken ABD Kongresi’ndeki barış ve demokrasi güçleri daha geniş  bir perspektiften hareket ediyor. Bu kanada göre, F-35 benzeri yüksek saldırı kapasitesine sahip silahların otoriterleşen ya da insan hakları sicili kabarık  müttefiklere verilmesi, başlı başına sorgulanmayı gerektiren bir dış politika tercihi.

Bernie Sanders, Alexandria Ocasio-Cortez, Rashida Tlaib ve Mark Pocan gibi ilericilerin son yıllarda İsrail’e silah satışlarına karşı geliştirdiği tutum, bu açıdan önemli bir ölçüt sunuyor. Bu eksen, ABD silah transferlerinin yalnızca “hangi müttefike yaradığı” sorusu üzerinden değil; insan hakları, savaş hukuku, sivillerin korunması ve demokratik denetim açısından da değerlendirilmesini savunuyor. Ocasio-Cortez’in İsrail’e silah satışına karşı çıkarken söylediği gibi, “ABD’nin müttefiklerine koşulsuz silah sağlaması, hak ihlallerini ve yerinden edilmeleri besleyen bir dış politika mekanizmasına dönüşebiliyor.”

İlerici itiraz Washington'da sesini duyuruyor

Bu yaklaşım Türkiye dosyasında da ayrı bir önem taşıyor. Batılı başkentler, Türkiye’de demokrasinin geriye gitmesi, muhalefete baskı, belediyelere ve gazetecilere yönelik operasyonlar gibi başlıkları yüksek sesle dile getirmekten giderek uzaklaşırken, askeri işbirliği ve güvenlik pazarlıkları daha çok öne çıkıyor. İlerici eleştiri Türkiye’ye F-35 verilmesine yalnızca Rusya'nın S-400 teknolojisiyle uyumsuz olduğu için değil, bu savaş uçaklarının hangi iç ve dış politik ortamda, hangi denetim mekanizmaları kapsamında kullanılacağının belirsizliği nedeniyle de itiraz edilmesi gerektiğini savunuyor.

Ankara zirvesi öncesinde Washington’daki denklem böylece üç eksende bölünmüş görünüyor: Trump’ın Erdoğan’la şahsi ilişkilere dayalı pazarlık diplomasisi; Kongre’nin güvenlikçi, İsrail-Yunanistan-Kıbrıs hassasiyetli fren mekanizması; ve ilerici kanadın silah satışlarını insan hakları ve savaş karşıtlığı ölçütlerine bağlama arayışı. Üçüncü eksenin tezleri henüz Zirve zeminine yansımasa da içeride daha çok işitilmeye devam ediyor.

(AEK)