“Bed rotting” (yatak çürümesi), son yıllarda özellikle TikTok’ta görünür hale gelen bir ifade. En genel anlamıyla, kişi hasta olmadığı halde saatlerce yatakta kalıyor; telefonda geziniyor, video izliyor, uyukluyor ya da günlük yükümlülüklerden uzaklaşıyor.
Bu davranış resmi bir psikiyatrik tanı değil. Yine de uzmanlar, kavramın gençlerin artan baskı, tükenmişlik ve sürekli çevrim içi olma haliyle ilişkisini görünür kıldığını söylüyor. Bu nedenle mesele yalnızca “tembellik” ya da “öz bakım” tartışması olarak görülemiyor.
Sosyal medya sessizliği: “Lurker” geri çekiliş mi, yeni katılım biçimi mi?
Dinlenmek çocukların da hakkı
Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 31. maddesi, çocukların dinlenme, oyun ve kültürel yaşama katılma hakkını güvence altına alıyor. Çocuk Hakları Komitesi de çocukların yükümlülüklerden arınmış zaman ve alana ihtiyaç duyduğunu vurguluyor.
Bu açıdan bakıldığında, çocukların ve gençlerin sürekli üretken, başarılı ve ulaşılabilir olmalarının beklenmesi karşısında geri çekilme ihtiyacı duyması şaşırtıcı değil. Bed rotting’in yaygınlaşması, biraz da bu yorgunluğun dili gibi okunuyor.
Çocukları "cilt bakımına ihtiyaçları olduğuna" kim inandırdı?
Alarm ne zaman çalıyor?
Sorun, uzun süre yatakta kalmanın bir dinlenme anı olmaktan çıkıp hayatla baş etmenin ana yolu haline gelmesiyle başlıyor.
Cleveland Clinic Children’s’ten çocuk psikoloğu Emily Mudd, riskin özellikle davranışın bir şeyden kaçınmak amacıyla yapılmasında ortaya çıktığını söylüyor. Yani çocuk kaygıdan, okuldan, sosyal ilişkilerden ya da günlük sorumluluklardan kaçmak için sürekli yatağa çekiliyorsa, bu artık yalnızca dinlenme ihtiyacı olarak okunmuyor.
Burada çocuk odaklı yaklaşım devreye giriyor. Çünkü çocukların yalnızca dinlenme hakkı değil; gelişme, korunma, eğitim, sosyal ilişki kurma ve destek alma hakları da var. Bu nedenle uzmanlara göre asıl soru “Yatakta kalıyor mu?” değil, “Bu davranış çocuğun yaşamını nasıl etkiliyor?” olmalı.
"TikTok çocukları ve gençleri intihar eğilimli içeriklere yönlendiriyor"
Ekran ve uyku döngüsü
Bed rotting’i çocuklar açısından daha kaygı verici hale getiren önemli unsurlardan biri de ekran kullanımı. Uzun süre yatakta telefonla vakit geçirmek, özellikle gece saatlerinde, uyku düzenini bozabiliyor.
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Avrupa Bölgesi’nin verileri, gençlerde problemli sosyal medya kullanımının arttığını ve bunun daha az uyku ile ilişkili olduğunu gösteriyor. Böylece döngü derinleşiyor: yorgunluk, yatağa çekilme, ekrana yönelme, kötü uyku ve ertesi gün daha fazla yorgunluk.
Yargılamak değil anlamak gerekiyor
Uzmanlara göre bed rotting’i sadece “üşengeçlik” diye yaftalamak da, tamamen “kendine bakım” diye romantize etmek de eksik bir yaklaşım.
Çünkü bazen çocuk gerçekten çok yorulmuş olabilir. Bazen de bu davranış, sessizce büyüyen bir kaygının, çökkünlüğün ya da yalnızlaşmanın işareti olabilir.
Bu yüzden bu alanda çalışan kişilere göre, ailelerin ve okulların ilk tepkisinin suçlamak değil, anlamaya çalışmak olması gerekiyor. Çocuğun okula gitmekte zorlanması, arkadaşlarından uzaklaşması, uyku düzeninin bozulması ya da sürekli içine kapanması halinde profesyonel destek düşünülmesi önem taşıyor.
Çocuk odaklı yaklaşım ne söylüyor?
Çocuk odaklı bakış, davranışı tek başına değil, çocuğun bütün yaşamı içinde şu sorularla değerlendirmeyi öneriyor.
- Uyku düzeni bozuluyor mu?
- Okula gitmekte zorlanma var mı?
- Arkadaş ilişkileri zayıflıyor mu?
- Günlük yaşam ve öz bakım aksıyor mu?
- Çocuk giderek daha içine kapanmış, kaygılı ya da isteksiz mi görünüyor?
Bu soruların yanıtı, bed rotting’in geçici bir mola mı yoksa destek gerektiren bir durum mu olduğunu anlamada yol gösterici oluyor.
Çocuğun dijital istismarı: Kidfluencer
Bed rotting'e iki farklı yaklaşım
Bed rotting, bugünün dijital kültüründe doğmuş bir kavram olabilir; ama anlattığı şey günümüz Türkiyesi'nde de tanıdık: yorulan, bunalan ya da geri çekilen çocuklar.
Bu yüzden konuya iki yerden aynı anda bakmak gerekiyor. Hak odaklı yaklaşım, çocukların dinlenme hakkını hatırlatıyor. Çocuk odaklı yaklaşım ise bu dinlenmenin, görünmeyen bir yalnızlaşmaya ya da ruhsal zorlanmaya dönüşüp dönüşmediğini sormayı gerektiriyor.
(NÖ)
