Irak’ta yeni hükümeti kurmakla görevlendirilen Ali el-Zeydi'nin sürdürdüğü kabine pazarlıkları hızlanırken, hükümet görüşmelerinin ana başlığı, bakanlıkların Şii, Sünni ve Kürt bloklar arasında nasıl paylaştırılacağı oluyor.
Rûdaw’a konuşan Irak İslam Yüksek Konseyi Sözcüsü Ali Difai, yeni kabinede Şiilere 13, Sünnilere 5, Kürtlere 4, azınlıklara ise 1 bakanlık ayrılacağını söyledi; ancak Shafaq News ve Asharq Al-Awsat’a konuşan kaynaklar, daha yaygın olarak müzakere edilen formülün 22 bakanlık üzerinden 12 Şii, 6 Sünni, 4 Kürt denklemi olduğunu aktarıyor. Mevcut tablo, henüz kesinleşmiş bir kabine listesine değil, farklı blokların pazarlık pozisyonlarına işaret ediyor.
Parçalı meclis aritmetiği
Associated Press’in Federal Yüksek Mahkeme tarafından onaylanan kesin sonuçlara dayandırdığı habere göre 329 sandalyeli parlamentoda Şii partiler toplam 187, Sünni partiler 77, Kürt partiler 56, azınlıklar 9 sandalye elde etti. Bu sonuçlara göre geçici Başbakan Muhammed Şiya es-Sudani’nin koalisyonu 46 sandalye ile birinci politik güç oldu, ancak tek başına hükümeti kuracak çoğunluğa ulaşamadı.
Irak’ta hükümet kurma süreci, 2025 parlamento seçimlerinin ardından oluşan bu parçalı Meclis aritmetiğinin içinde cereyan ediyor. Bu aritmetik, Irak’ta 2003 sonrası kurumlaşan zımni güç paylaşımı düzeninin bir kez daha işletilmesini gerektirdi.
Çin haber ajansı Şinhua'nın (Xinhua) anımsattığı teamüle göre Irak’ta cumhurbaşkanlığı Kürtlere, parlamento başkanlığı Sünnilere, başbakanlık ise Şii güçlere bırakılıyor; ancak bakanlıkların dağılımı her hükümet kuruluşunda ayrıca pazarlık konusu oluyor. Başbakan adayının da yeni hükümeti 30 gün içinde güven güvenoyu için parlamentoya sunması gerekiyor.
Ali Difai’nin 13-5-4-1 formülü
Rûdaw’un haberine göre, Irak İslam Yüksek Konseyi Sözcüsü Ali Difai, bakanlık dağılımında parlamentodaki sandalye sayılarının esas alınacağını belirtti ve Şii Koordinasyon Çerçevesi’nin 189 sandalyeye sahip olduğunu, bu hesaba göre Şiilere 13, Sünnilere 5, Kürtlere 4, azınlıklara ise 1 bakanlık düşeceğini söyledi. Ancak bu formül 23 bakanlık olacağını varsayıyor ve diğer kaynaklardan aktarılan 22 bakanlı kabine taslağıyla tam örtüşmüyor.
Difai’nin birkaç gün önce Rûdaw İngilizce’ye yaptığı açıklamada sayılar daha esnek biçimde ifade edilmişti. O açıklamasında Difai, Kürt ve Sünni Arap bloklarının beşer, Şii partilerin ise 12 ila 13 bakanlık alabileceğini söylemişti. Bu değişkenlik, pazarlığın sğrmekte olduğuna işaret ediyor.
Diğer formül: 22 bakanlık, 12 Şii, 6 Sünni, 4 Kürt
Shafaq (Şafak) News, hükümete yakın siyasi kaynaklara dayandırdığı haberlerinde yeni kabinenin 22 bakanlıktan oluşmasının beklendiğini ve dağılımın 12 bakanlık Şii Koordinasyon Çerçevesi’ne, 6 bakanlık Sünni bloklara, 4 bakanlık Kürt partilere ayrılacak şekilde tartışıldığını bildirdi.
Şarkulavsat (Asharq Al-Awsat) da yoğun hükümet pazarlıklarını aktardığı haberinde bu dağılımı esas alan bir tablo sundu. Bu nedenle Sünni blokların 5 değil 6 bakanlık talep ettiği iddiası, Rûdaw dışındaki kaynaklarca da tekrar edildi.
Rûdaw haberinde Azim İttifakı’ndan Haydar Esedi, Sünnilerin payının 5 değil 6 bakanlık olduğunu savunuyor. Esedi’nin aktardığı taslakta Azim İttifakı’nın başbakan yardımcılığı ve iki bakanlık, Takaddum’un Sanayi Bakanlığı, Hasm ve Cemahir İttifakı’nın Savunma Bakanlığı, Egemenlik İttifakı’nın ise Ticaret Bakanlığı beklentisi yansıyor. Bu dağılım, Şafak ve Şarkulavsat’ın aktardığı 6 Sünni bakanlık formülüyle uyumlu.
En güçlü mutabakat: Kürtlere 4 bakanlık
Kaynakların kesiştiği en sağlam nokta, Kürt partilere 4 bakanlık ayrılması beklentisi. Rûdaw’un Ali Difai’ye dayandırdığı haberde Kürtlere verilmesi planlanan bakanlıklar Dışişleri, İmar ve İskân, Adalet ve Çevre olarak sayılıyor; ancak Difai bunun “yüzde 100 kesinleşmiş” bir tablo olmadığını da özellikle belirtiyor. Şarkulavsat ise Kürdistan Demokrat Partisi’nin (KDP) iki ya da üç bakanlık almasının beklendiğini, bunlardan birinin Dışişleri gibi “egemen” bir bakanlık olabileceğini yazıyor.
Ancak Kürt kotasının kendi içindeki paylaşımı henüz netleşmiş değil. Şarkulavsat'a göre KDP’nin kabinede iki ya da üç bakanlık almasının yanında, Kürdistan Yurtseverler Birliği'nin (KYB) Irak cumhurbaşkanlığının kendi çizgisinde olması nedeniyle hiç bakanlık alamayabileceği ileri sürülüyor. Bu konunun Erbil-Bağdat ve Kürt partileri arası pazarlıkların arasında yer aldığı aktarılıyor.
Şafak'ın haberine göre Ali el-Zeydi’nin Kürt ve Sünni liderlerle yapacağı görüşmelerde yalnızca bakanlık dağılımı değil, Kürdistan Bölgesi’nin maaşları ve federal bütçeden alacağı pay gibi Bağdat-Erbil arasındaki müzmin sorunlar da ele alınacak. Bu nedenle Kürtlerin kabinedeki payı, sadece dört bakanlığın hangileri olacağıyla sınırlı kalmayıp, bütçe, maaşlar, petrol gelirleri ve federal-bölgesel yetki paylaşımıyla bağlantılanan daha geniş bir pazarlık kapsamında tartışılıyor.
Şii blok içinde güç dağılımı
Şii Koordinasyon Çerçevesi, hükümet kurma sürecinin ana ağırlık merkezi olsa da kendi içinde yekpare bir parti gibi davranmıyor. Kurdistan24’ün haberine göre Şii partiler arasında bakanlıkların iç dağılımı için de ön anlaşmalar yapılıyor; Asaib Ehl el-Hak’ın Maliye Bakanlığı’nı aldığı, Hikme Hareketi’nin ise bir bakanlık almasının beklendiği ileri sürülüyor. Bu bilgi, Şii kotasının kendi içinde de Sudani, Maliki, Hakim, Hazali ve diğer güç merkezleri arasında ayrıca paylaştırıldığını gösteriyor.
Bu nedenle “Şiilere 12 mi 13 mü bakanlık düşecek?” sorusu yalnızca mezhepsel denge meselesi olarak kalmıyor; aynı zamanda Şii Koordinasyon Çerçevesi'ndeki hiziplerin hangi bakanlıkları alacağıyla da ilgilidir. Gelen haberler arasındaki farklılıklar büyük ölçüde bu iç pazarlığın henüz tamamlanmamış olmasından kaynaklanıyor.
Neler kesin, neler değil?
Bu aşamada Irak’ta yeni kabinenin büyük ölçüde muhasasa, yani etnik-mezhepsel-siyasi kota düzeni içinde kurulacağı kesin görünüyor. Kesinleşmeye en yakın konu, Kürt partilere 4 bakanlık ayrılması. Buna karşılık Şii ve Sünni blokların payı konusunda iki ayrı sayı dolaşımda: Ali Difai’nin 13 Şii, 5 Sünni, 4 Kürt, 1 azınlık formülüne karşılık, Şafak ve Şarkulavsat'ın kaynaklarının belirttiği baskın formül olan 22 bakanlığın 12 Şii, 6 Sünni, 4 Kürt bakan halinde dağıtılması formüllerinden hangisinin kabul göreceği bekleniyor.
(AEK)
