Aşık Veysel’in sesi, toprağın içinden gelir; ağır, sabırlı ve kadim. “Yıllarca aradım kendi kendimi” dediğinde, bu söz yalnız bir ömrün değil, insanlığın bitmeyen yolculuğunun yankısıdır. Bu yankı, bir dağın eteklerinden yükselip gök kubbeye çarpar; geri döndüğünde ise artık sadece bir türkü değildir, varlığa sorulmuş bir sorudur: Ben kimim?
Bu sorunun içinde bir telaş yoktur; acele eden, hüküm veren bir zihin değil, bekleyen, dinleyen bir kalp vardır. “Hiçbir türlü bulamadım ben beni” derken, aslında kaybolmuş bir şeyi aramaz Veysel; aksine, bulmanın neye tekabül ettiğini yoklar. Tasavvufun ince yolunda “ben”, bulunacak bir nesne değil, çözülerek aşılacak bir perdedir. Yunus’un içe kıvrılan sesi gibi, Veysel’in sesi de dışarıdan içeriye değil, içeriden daha derine doğru yürür. Her adımda benlik incelir, her adımda bir kat daha soyulur.
“İnsan mıyım, mahluk muyum, ot muyum?” diye soran bir dil, kendini yüceltmekle kendini silmek arasında gidip gelir. Bu gidiş geliş, bir kararsızlık değil, bir idrakin genişlemesidir. Çünkü varlık, tek bir isimle tutulamayacak kadar geniştir. İnsan dediğimiz şey, bazen bir çiçek kadar narin, bazen bir ot kadar sıradan, bazen de ikisinin arasında bir gölge gibidir. Tasavvufun derin sularında her şey aynı kaynaktan doğar; ot, çiçek, insan ve toprak aynı nefesin farklı titreşimleridir. Veysel’in dili, bu birliği bilirmişçesine sadeleşir; ayrımları çoğaltmaz, eritir.
“Hayal miyim, rüya mı bilinmez” dediğinde, dünya bir anlığına sislenir. Gerçek dediğimiz şey, elimizden kayar gibi olur. Belki de gerçekten bir rüyanın içindeyizdir; uyanıklık sandığımız hâl, daha büyük bir uykunun kıyısıdır. Bu belirsizlik, korkutucu değil, özgürleştiricidir. Çünkü kesinliklerin dağıldığı yerde, hakikatin ince ışığı görünür. Veysel’in sesi, bu ışığın peşinde, ağır ağır yürür.
“Leyla mıyım Mecnun muyum çöl müyüm / Arı mıyım çiçek miyim bal mıyım” dizelerinde benlik, sabit bir suret olmaktan çıkar; bir hâlden bir hâle akan bir nehir gibi değişir. Aşkın diliyle konuşan bu imgeler, benliğin kendi sınırlarını aşma arzusudur. Leyla olmak, Mecnun olmak, çöl olmak… Hepsi bir yok oluşun, bir erimenin farklı yüzleridir. Arı, çiçek ve bal ise aynı döngünün farklı duraklarıdır; veren, alan ve dönüşen… Bu dönüşümde hiçbir şey tek başına değildir; her şey bir diğerine değerek var olur.
Ve nihayet, “Varlığım yokluğum bir Veysel adım” dizesinde ses, bir eşiğe dayanır. Burada isim hem bir varlık işareti hem de bir fanilik nişanesidir. İnsan, adını söylerken kendini hatırlar; ama aynı anda o adın geçiciliğini de sezer. Geriye kalacak olan, bedenin ağırlığı değil, sesin hafifliğidir. “Gök kubbede kalacaktır ses kadim” dediğinde, bu hafiflik bir yankıya dönüşür; zamanın içinden süzülen, ama zamana ait olmayan bir yankı.
Veysel’in türküsü, bir sonuca varmaz; çünkü varmak, bu yolculuğun doğasına aykırıdır. Aramak, bulmaktan daha hakikidir burada. Her “bulamadım” deyişi, aslında yeni bir kapının aralanışıdır. İnsan, kendini ele geçirdiği anda değil, kendini aradığı sürece derinleşir. Bu arayışın yalnızca Veysel’e ait olmadığını, modern ve kadim düşüncenin farklı sesleri de fısıldar: Kimi, insanın özünü hazır bulmadığını, onu her an yeniden kurduğunu söyler; varoluş, adı konmamış bir yük gibi omuzlara bırakılır. Kimi, varlığın bir nesne değil, yolda açılan bir ufuk olduğunu; insanın bu ufka doğru yürürken kendini işittiğini dile getirir. Kimi ise hakikatin, kendini bulanlara değil, kendini ararken eritenlere göründüğünü, var olan her şeyin tek bir hakikatin sayısız tecellisi olduğunu hatırlatır. Veysel’in “bulamadım” deyişi, bu yüzden yalnız bir köy odasının sesi değil; Sartre’ın özgürlüğe mahkûm insanıyla, Heidegger’in yolda açılan varlığıyla ve İbn Arabi’nin birlik ufkuyla aynı derinliğe değen bir sestir. Belki de bu yüzden, Veysel’in sesi bize bir cevap vermez; ama sorunun kendisini diri tutar. Ve o soru, insanın içindeki en eski ve en yeni sestir: Ben kimim?
Bu soru, yalnızca bireyin iç dünyasında yankılanan bir merak değil, aynı zamanda çağın gürültüsü içinde kaybolmaya yüz tutmuş bir hakikat çağrısıdır. İnsan, kendini çoğaltan kimliklerin, hızla tüketilen anlamların ve hazır cevapların ortasında, belki de ilk kez bu kadar derin bir boşlukla karşı karşıyadır. İşte tam bu noktada Veysel’in sesi yeniden duyulur; ne öğüt verir ne de kesinlik sunar, sadece hatırlatır. Hatırlatır ki insan, kendini tanımladıkça daralır, ama kendini aradıkça genişler. Ve belki de hakikat, bir yere varmakta değil, yolda kalabilmeyi göze alabilmektedir; kendini bulamamanın ağırlığını taşıyabilmekte. Bu yüzden Veysel’in türküsü bitmez; o, her dinleyenin içinde yeniden başlar ve her seferinde aynı sade ama sarsıcı soruyla kapıyı aralar: Ben kimim?
(HA)
