3,9 milyar dolarlık hesap: Yurttaşa, kalkınmaya değil silaha

ABD Başkanı Donald Trump’ın Türkiye’ye yönelik yaptırımları kaldıracağını ve F-35 satışına açık olduğunu söylemesi, bir anda Türkiye’nin F-35 programına katılımını ile S-400’lerin statüsünü NATO Zirvesi sonrasının politika başlığı yaptı.

Ancak Trump’ın açıklaması, Türkiye’nin F-35 programına dönüşü önündeki yasal engelleri kendiliğinden ortadan kaldırmıyor. ABD Kongresi’nin 2020’de kabul ettiği düzenleme, Türkiye’nin S-400 sistemlerine sahip olmaya devam ettiği sürece programa dönüşünü engelliyor.

Türkiye, Rusya’dan satın aldığı S-400 sistemlerinin ilk parçalarını Temmuz 2019’da teslim aldı. Bunun ardından ABD, Türkiye’yi F-35 programından çıkardı, Aralık 2020’de de Savunma Sanayii Başkanlığına CAATSA yaptırımları uyguladı.

CAATSA yaptırımları nedir?

7 Temmuz 2026

F-35 için ne kadar ödendi?

Türkiye, F-35’in geliştirme sürecine 2002’de katıldı. Lockheed Martin’in o tarihteki açıklamasında Türkiye’nin yaklaşık on yıllık geliştirme ve gösterim aşaması boyunca programa yaklaşık 175 milyon dolar katkıda bulunacağı belirtiliyordu. Bu rakam 2002’de tek seferde yapılmış bir ödeme değil, geliştirme dönemi için öngörülen toplam katkıydı.

Mayıs 2019’a gelindiğinde dönemin Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar, Türkiye’nin ortaklığın gereği olarak 1,2 milyar dolar ödediğini açıkladı. Daha sonraki yıllarda Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan bu tutarı 1,3–1,4 milyar dolar olarak ifade etti. Haziran 2025’teki açıklamasında da F-35’ler için 1,3 ila 1,4 milyar dolar ödeme yapıldığını söyledi.

Ancak bugüne kadar hangi yıl ne kadar ödeme yapıldığı, 1,4 milyar doların ne kadarının geliştirme katkısı, ne kadarının uçak ve ekipman ödemesi olduğu, paranın hangi bütçe veya fon hesaplarından karşılandığı kamuya açıklanmadı.

S-400 için ne kadar ödendi?

S-400 dosyasında toplam sözleşme bedeli daha açık: 2,5 milyar dolar.

Ancak bu tutarın tamamı peşin ödenmedi. Türkiye 2017’de avans ödediğini duyurdu. 29 Aralık 2017’de imzalanan finansman anlaşmasına göre bedelin yüzde 45’inin peşin, kalan yüzde 55’inin ise Rusya tarafından sağlanan krediyle karşılanması kararlaştırıldı.

Kredinin yıl yıl geri ödeme takvimi, uygulanan faiz, toplam finansman maliyeti ve 2026 itibarıyla ne kadarının ödendiği de bilinmiyor.

Açıklandığı kadarıyla kesin olan şey Türkiye'nin cebinden bu güne kadar F-35 ve S-400 için toplamda 3,9 milyar dolar çıktığı.

Bütçedeki karşıkları

Aşağıdaki hesaplamalarda 2017 ve 2019’un yıllık ortalama gösterge niteliğindeki dolar alış kurları kullanıldı. Bu kurlar 2017 için 3,6477 TL, 2019 için 5,6704 TL.

2017 merkezi yönetim başlangıç bütçesi 645,1 milyar TL, 2019 başlangıç bütçesi ise yaklaşık 961 milyar TL’ydi.

F-35 hesabının önemli bir sınırlaması var: 1,2–1,4 milyar dolar yıllara yayılan kümülatif bir tutar. Dolayısıyla 7,94 milyar TL, “2019 yılında yapılan harcama” değil, toplam dolar tutarının 2019’un ortalama kuruyla ifade edilmiş referans karşılığı.

Benzer biçimde S-400’ün 9,12 milyar TL’lik karşılığı da sözleşmenin tamamının 2017’de nakden ödendiği anlamına gelmiyor. Belgelenen peşin bölümün 2017 kuru karşılığı yaklaşık 4,1 milyar TL.

Bu nedenle iki rakamı toplayarak “16–17 milyar TL tek bir yılda harcandı” ya da “bir yıllık bütçenin yaklaşık yüzde 2’siydi” demek yöntemsel olarak doğru olmaz. Yine de tutarların ölçeğini göstermek için aynı yıllardaki resmi yatırım ödenekleriyle karşılaştırma yapılabilir.

2017’de merkezi yönetimin sermaye giderleri için başlangıç ödeneği 66,2 milyar TL’ydi. S-400 sözleşmesinin 2017 kuru karşılığı bu tutarın yaklaşık yüzde 13,8’ine, belgelenen peşin bölümü ise yüzde 6,2’sine denk geliyordu.

Aynı yıl:

• Milli Eğitim Bakanlığının bütün yatırım bütçesi 7,2 milyar TL,
• Sağlık sektörünün yatırım ödeneği ek ödeneklerle 7,9 milyar TL,
• Yükseköğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumunun yatırım ödeneği 1,3 milyar TL,
• Üniversitelerle kamu kurumlarının araştırma altyapılarına ayrılan kaynak 700 milyon TL,
• Kamunun 256 bilgi ve iletişim teknolojisi projesine ayırdığı ödenek 4,4 milyar TL’ydi.

S-400 için belgelenen yaklaşık 4,1 milyar TL’lik peşin bölüm, 2017’deki bütün kamu bilişim projelerine ayrılan 4,4 milyar TL’ye yakın, araştırma altyapılarına ayrılan kaynağın yaklaşık altı, KYK yatırım ödeneğinin ise üç katından fazlaydı.

Sözleşmenin 9,12 milyar TL’lik tam değeri ise aynı yıl Milli Eğitim Bakanlığının bütün yatırım bütçesinden ve sağlık sektörüne ayrılan toplam yatırım ödeneğinden daha büyüktü.

F-35 için açıklanan 1,4 milyar doların 2019 kuru karşılığı olan 7,94 milyar TL ise 2019 merkezi yönetim sermaye giderleri başlangıç ödeneğinin yaklaşık yüzde 14,6’sına karşılık geliyor.

2019’da:

• Milli Eğitim Bakanlığının 5,56 milyar TL’lik yatırım bütçesine yıl içinde 1,2 milyar TL eklenmişti.
• Okulların depreme dayanıklılığının artırılması için 309 milyon TL ayrılmıştı.
• Sağlık Bakanlığı ve üniversitelerin sağlık yatırımlarına ek ödeneklerle toplam 6,2 milyar TL tahsis edilmişti.
• Araştırma altyapılarına yaklaşık 550 milyon TL,
• 222 kamu bilişim projesine 2,7 milyar TL ayrılmıştı.

F-35 için açıklanan tutar:

• Milli Eğitim Bakanlığının ek ödenek dâhil yıllık yatırım bütçesinin yaklaşık 1,2 katı,
• Sağlık yatırımlarına ayrılan 6,2 milyar TL’nin yaklaşık 1,3 katı,
• Okulların depreme karşı güçlendirilmesine ayrılan kaynağın yaklaşık 26 katı,
• Araştırma altyapılarına ayrılan kaynağın yaklaşık 14 katı büyüklüğündeydi.

(HA)