"Zimanê dayikê deriyê yekem e ku zarok tê re dikeve cîhana zanînê; gava ev derî vedibe, rêya fêrbûnê hîn bêtir fireh dibe."
Sala nû ya xwendinê dest pê kir. Di destpêka her salek xwendinê de, bi mîlyonan zarok bi çenteyên tijî hêvî û şahî ji deriyê dibistanê derbas dibin. Ji bo zarokan, dibistan divê bibe cihekî fêrbûn, pirskirin, fikirîn, hevaltî û xwevedîtinê. Dibistan ne tenê cihekî ye ku zarok matematîk, zanist, dîrok an wêjeyê lê fêr dibin; ew di heman demê de cihekî ye ku zarok kesayetiya xwe, baweriya xwe bi xwe û têkiliyên xwe bi civakê re pêş dixin.
Di nav pirsgirêkên bingehîn ên perwerdeyê de, pirsgirêka zimanê dayikê cihekî taybet digire. Ji ber ku ziman ne tenê amûrek ragihandinê ye; ew amûrek ji bo fikirîn, hestkirin, têgihîştin û xweîfadekirinê ye. Zarok pêşî bi rêya zimanê xwe yê dayikê bi cîhanê re rû bi rû dimîne. Peyvên pêşîn, çîrokên pêşîn, stranên zaroktiyê, gotinên dêûbavan, serpêhatiyên malbatê û bîranînên zaroktiyê hemî di zimanekî de têne afirandin. Ji ber vê yekê, girîngiya zimanê dayikê di jiyana mirovekî de tenê bi peyvan nayê pîvandin.
Dema zarokek bixwaze tiştekî nû fêr bibe, divê ew bi zimanekî ku ew baş fêm dike were ravekirin. Ger zarok hem zimanê dersdar û hem jî zimanê dersê fêm neke, dibe ku di fêrbûnê de zehmetiyan bikşîne. Di vê rewşê de, pirsgirêk bi gelemperî ne bi şiyana zarok re ye, lê bi cudahiya di navbera jêhatîbûna zimanî ya zarok û zimanê perwerdeyê de ye.
Zarokek ku dikare pirsan bipirse, bersiva wan bide û ramanên xwe bi zimanê xwe vebêje, dê çalaktir beşdarî çalakiyên polê bibe. Ew dikare bi hêsanî ji dersdar re rave bike ka çi fêm dike û çi zehmet dibîne. Dersdar, di encamê de, dikare şiyan, hewcedarî û kêmasiyên zarok bi awayekî rasttir binirxîne.
Ji ber vê yekê, divê zimanê dayikê wekî astengiyek li pêşiya perwerdeyê neyê dîtin. Berevajî vê, ew dikare bibe bingeh û hêza fêrbûnê.
Her civak bi zimanê xwe bîra xwe diparêze. Dîrok, çand, wêje, folklor, stran, gotinên pêşiyan û ezmûnên nifşan bi rêya ziman têne veguhestin. Dema ku ziman qels dibe, girêdana di navbera nifşan de jî dikare qels bibe.
Ji ber vê yekê, perwerdehiya zimanê dayikê ne tenê meseleyeke perwerdeya teknîkî ye; ew di heman demê de meseleyeke çand û nasnameyê ye jî.
Dema zarok li dibistanê bi zimanê xwe fêr dibe, dixwîne û dinivîse, ew hîs dike ku ziman û çanda wî/wê bi qîmet tê dîtin. Ev dikare baweriya zarok bi xwe û cihê wî/wê di civakê de xurt bike.
Lêbelê, divê em zimanê dayikê û nasnameyê bi awayekî nebînin ku nirxê zimanên din kêm dike. Mirov dikarin ji zimanê xwe hez bikin û her weha zimanên din jî fêr bibin. Zimanên cuda ne dijberî hev in; ew dikarin hevdu temam bikin.
Di cîhana îroyîn de, fêrbûna zimanên cuda ji bo zarokan derfeteke girîng e. Zarokek dikare zimanên din jî fêr bibe û di heman demê de bi bandor zimanê xwe yê zikmakî jî bi dest bixe. Zimanê Dayikê ne asteng e ji bo fêrbûna zimanên din. Berevajî vê, bingehek xurt di Zimanê Dayikê de dikare di fêrbûna zimanên din de jî bibe alîkar.
Meseleya rastî ne ew e ku zarok kîjan zimanî fêr dibe; meseleya rastî ew e ku zarok di bin çi mercan de fêr dibe û gelo ew dikare bi awayekî çalak beşdarî pêvajoya fêrbûnê bibe an na.
Perwerdehiya pirzimanî dikare ji bo zarokan derfetên nû biafirîne. Zarok dikarin şiyana xwe ya hizirkirina bi zimanê xwe yê zikmakî xurt bikin, têkiliyên xwe bi zimanên din re baştir bikin û piran di navbera çand û civakên cûda de ava bikin.
Di vê pêvajoyê de rola dersdar gelek girîng e. Dersdar tenê kesê ku zanînê dide zarokan nîne. Dersdar di heman demê de kesê ku atmosfera polê ava dike ye. Dema ku zarok hîs dike ku zimanê wî tê rêzgirtin û tê guhdarkirin, ew dikare bi baweriyeke mezintir beşdarî dersê bibe.
Dersdar dikare zimanên zarokan nas bike, cudahiyên zimanî wekî dewlemendiyekê bibîne û ji bo hemû zarokan hawîrdoreke ku tê de rêz û hevfêmkirin hebe ava bike.
Dibistan divê nebe cihekî ku zarok ji ber zimanê xwe şerm bike an jî xwe kêmtir hîs bike. Berevajî vê, divê dibistan bibe cihekî ku zarok bikaribe bê tirs û şerm bi zimanê xwe biaxive, pirsan bipirse, bixwîne û binivîse.
Armanca perwerdeyê divê ew be ku her zarok xwedî derfetên fêrbûnê yên wekhev be. Ger zarokek bi zimanekî ku ew baş dizane were perwerdekirin, di heman demê de zarokekî din bi zimanekî nû were perwerdekirin, dibe ku şert û mercên fêrbûnê ne wekhev bin.
Ji ber vê yekê, hevoka "wekhevî di perwerdeyê de" ne tenê vekirina deriyê dibistanê ye. Wekhevî di heman demê de tê vê wateyê ku zarok bi zimanekî ku ew fêm dikin fêr dibin, dikarin ramanên xwe derbibirin û di pêvajoya perwerdehiyê de rolek dilîzin.
Dibistan ji civakê cuda nîne. Pirsgirêkên civakê di dibistanê de jî xuya dibin û dibistan dikare di çareserkirina van pirsgirêkan de roleke girîng bilîze. Dema ku zimanên cuda li dibistanê rêz lê bê girtin, zarok ji temenê biçûk de fêr dibin ku cudahî dikarin bi hev re bijîn. Ev yek dikare çandeke guhdarîkirin, rêzgirtin, têgihîştin û jiyana hevbeş jî xurt bike.
Perwerdehiya ku cudahîyên zimanî û çandî nas dike dikare bibe alîkar ku civakek ava bibe ku tê de têgihîştinek mezintir di navbera mirovan de hebe. Ji ber vê yekê, meseleya zimanê dayikê ne tenê meseleya malbat, dersdar an zarok e; ew meseleyek girîng e di perwerde û jiyana civakî de.
Di destpêka vê sala nû ya xwendinê de, divê em armanca dibistanê ji nû ve bifikirin. Dibistan divê ne tenê cihek be ku agahî lê tên parvekirin; divê ew cihek be ku zarok lê bifikirin, pirsan bikin, biaxivin, bixwînin, binivîsin û xwe kifş bikin.
Ji bo gihîştina vê armancê, divê zimanê zarok di perwerdeyê de were naskirin û qîmet lê were dayîn. Zimanê dayikê ji bo zarok divê nebe sedemek ji bo dûrketina ji perwerdeyê, lê belê bibe deriyek ber bi cîhana zanînê ve.
Mafê her zarokekî heye ku bê hezkirin, dengê wî bê bihîstin û fêr bibe. Mafê her zarokekî heye ku zimanê xwe wekî beşek ji hebûna xwe hîs bike. Mafê her civakê heye ku ziman û çanda xwe biparêze û pêş bixe.
Ji ber vê yekê, dema ku em behsa "perwerdehiya zimanê dayikê" dikin, em ne tenê behsa zimanekî dikin. Em behsa mafê fêrbûnê, wekhevî, nasname, çand û pêşeroja zarokan dikin.
Sala nû ya xwendinê dikare bibe derfetek ji bo ji nû ve nirxandina dibistanê: dibistanek ku zimanên cûda nas dike, rêzê li cudahîyan digire, guh dide zarokan, û derfetê dide her zarokekî ku bi bawerî û azadî fêr bibe.
Ji ber ku zarokek ku ziman bi awayekî azad bi kar tîne, dikare ramanên xwe jî bi awayekî azad ava bike; û zarokek ku dikare bi awayekî azad bifikire, dikare pêşeroja xwe bi hêviyê ava bike.
"Zimanê dayikê bingeha fêrbûnê ye; dema ku em zimanê zarokekî diparêzin, em ne tenê peyvan, lê di heman demê de raman, bîranîn, çand û hêviyên nifşekî jî diparêzin."
