Ziad Rahbani: Bir projem olması umurumda değil, önemli olan bir tavrımın olması

25 Temmuz 2025’te Georges İbrahim Abdallah, Fransa’nın Lannemezan Cezaevi’nde geçirdiği kırk yılın ardından Lübnan’a döndü ve kuzeydeki köyü Kobayat’ta kahraman gibi karşılandı. Ertesi sabah Beyrut’un Hamra semtindeki Khoury Hastanesi’nde Ziad Rahbani’nin kalbi durdu. Lübnan’daki sosyalist hareket iki gün içinde sevinçten yasa geçti.[1]

Ziad altmış dokuz yaşındaydı. Ölüm nedeni konusunda kaynaklar ayrışıyor. Hastane uzun bir hastalığın ardından kalbinin durduğunu açıkladı. Kültür Bakanı Ghassan Salamé, Ziad’ın karaciğer nakline ihtiyacı olduğunu ama ameliyat olmayı reddettiğini söyledi. Ajans haberleri ölümü karaciğer yetmezliğine bağladı.[2]

Ziad’ın geride bıraktıkları tek bir başlığa sığmıyor. Fairuz’un repertuvarının önemli bir bölümünü besteledi ve cazı Arap müziğinin içine yerleştirdi. Savaş Beyrut’unda tiyatro sahneledi, radyo programları yaptı, gazetelerde köşe yazdı. Bu işlerin hepsini birbirine bağlayan şey siyasi tutumuydu. Lübnan Komünist Partisi (LKP) üyesiydi, ülkenin mezhep sistemini ömrü boyunca hedef aldı ve Filistin meselesini gündeminden hiç düşürmedi.

Yazdıkları Lübnan sınırlarının dışına da taştı. Mısır’da bir ayrılığın ardından birbiriyle dalga geçen arkadaşlar hâlâ Aycheh Wahda Balak’ı (Sensiz Tek Başına Yaşıyor) söylüyor; şarkı, terk edildiği hâlde aşkından söz etmeyi bırakmayan birine “bütün kasaba sana gülüyor” diyor. Filistinli bir genç, kendisine kur yapan birinin davranışını tarif etmek için 1978 tarihli Bennesbeh Labokra Chou? (Yarına Gelince, Ne Olacak?) oyunundan tek bir cümle alıntılıyor: “Süreyya, oğlun zeki ama eşeğin teki.”[3]

Rahbani hanesinde büyümek

Ziad Rahbani 1 Ocak 1956’da Beyrut’un kuzeyindeki sahil kasabası Antelias’ta doğdu. Annesi Nuhad Haddad, yani Fairuz, o yıllarda Arap dünyasının en tanınmış sesi olma yolundaydı. Babası Assi Rahbani ve amcası Mansur ise “Rahbani Kardeşler” adıyla onun repertuvarını yazıyor, klasik Arap müziğini Lübnan dağ köylerinin folkloruyla ve Batı orkestrasyonuyla birleştiren bir dil kuruyordu.

Bu dilin arkasında pastoral, uyumlu ve mezhepler üstü bir Lübnan tahayyülü vardı. Taş kemerlerin ve gurbetten dönenlerin ülkesiydi bu. Beyrut’a “Ortadoğu’nun Paris’i” dendiği, sonradan “altın çağ” diye anılacak yılların fon müziğini Rahbani kardeşler Fairuz’la birlikte kurdular.[4] Baalbek Festivali bu müziğin sahnesiydi. Aynı festivalde Ella Fitzgerald, Nina Simone ve Miles Davis de çalmıştı.[5]

Ülkenin kendisi ise o tahayyüle uymuyordu. Ziad’ın doğduğu yıl, 1956 Süveyş saldırısının ardından Sünnilerle Marunîler Nasır’a destek meselesinde karşı karşıya geldi. İki yıl sonra ABD askerî müdahalede bulundu. Ziad yalnızca Fairuz ile Assi’nin değil, bu siyasi karmaşanın da içine doğdu.[6]

Antelias’taki ev iki dünyanın kesiştiği yerdi. Amcası Elias Rahbani de besteciydi, teyzesi Huda Haddad şarkıcıydı, kuzenleri Ghassan, Jad, Oussama, Ghady ve Marwan da müzikle uğraştı.[7] Aynı ev ülkenin entelektüel ve siyasi çevresinin uğrak yeriydi. Ziad provalara girip çıktı, çocukken Muhammed Abdülvehhab gibi isimlerle tanıştı, Fairuz’un Filistin’e adanmış albümlerini hazırlayan Filistinli yapımcı Sabri Şerif’i orada gördü.[8] Müziği kendi kendine öğrendi ve asıl enstrümanı hep piyano oldu.[9]

“Sadiqi Allah”: On dört yaşında bir şair

Ziad’ın ilk bestesi, on dört yaşında kız kardeşi Layal ve kuzenleriyle oynarken yazdığı bir dörtlükten çıktı: “Ne çok insan vardı, köşe başında birilerini bekleyen. Yağmur yağardı, şemsiyelerini açarlardı ama en açık günlerde bile beni kimse beklemedi.” Melodiyi besteleyip kaydetti ama sözlerin gerisini getiremedi. Kaydı dinleyen babası Assi, “Bu parçayı bana 250 liraya versene,” dedi. Ziad ilk bestesini babasına sattı ve Fairuz şarkıyı 1973’te söyledi.[10]

Aynı dönemde tek şiir kitabı olan Sadiqi Allah’ı (Arkadaşım Allah) yazdı. Al Majalla’da Samer Abou Hawwach, kitaptaki şiirlerin savaştan yıllar önce yazılmasına rağmen savaşı, yıkımı ve yerinden edilmeyi önceden gördüğünü yazıyor ve şu satırları aktarıyor:

“Ve birden uzaklık patladı. Evimiz sarsıldı. Yağmur korktu ve pencerelerden döküldü. Babam bakmak için pencereye koştu. Ben kırılmış resme koştum ve gözlerim ‘Ne?’ dedi. ‘Savaş’ kelimesini duydum ve sordum: ‘Savaş nedir?’ Dışarıda bağırtılar yükseldi.”[11]

Aynı yıllarda evden ayrıldı. Anne babasının kavgaları ve Assi’nin kıskançlığı üzerine büyüyen gerginlik, on dört yaşındaki çocuğun evden çıkmasının sebeplerinden biriydi.[12] Evden ayrılmak onu babasının orkestrasında çalan şarkıcı Joseph Sakr’a yaklaştırdı. İkisi 1997’de Sakr’ın ölümüne kadar sürecek bir ortaklık kurdu.[13]

1972’de Assi Rahbani beyin kanaması geçirdi. On altı yaşındaki Ziad devreye girdi. Amcası Mansur’un, Assi’nin zorunlu yokluğu üzerine yazdığı sözleri besteleme işi ona verildi. Saalouni el-Nas (İnsanlar Bana Sordu) böyle çıktı ve Fairuz repertuvarının klasiklerinden biri oldu.[14]

1973’te Bkennaya Tiyatrosu’ndaki bir grup genç, Rahbani Kardeşler’in oyunlarını yeniden sahnelemek yerine özgün bir metin istedi ve Ziad’a başvurdu. Sahriyye (Gece Sohbeti) böyle çıktı. Bir köy kahvesinde geçen, kahveci ile kızının talibinin sesleriyle yarıştığı, biçimsel olarak hâlâ babasının okuluna bağlı bir müzikli oyundu.[15]

*Jayy Ma’a el-Sha'ab el-Maskeen (Yoksul Halkla Birlikte Geliyorum)

Bir yıl sonra gelen Nazl el-Sourour (Mutluluk Oteli, 1974) ise Ziad’ın kendi yolunu açtığı iş oldu. Eşi tarafından evden atılmış, kumara batmış bir adamın sığındığı otel, silahlı bir grup tarafından basılır ve içerdekiler rehin alınır. Oyunun sahnelenmesinden bir yıl sonra iç savaş patladı ve ülkenin tamamı aynı durumda kaldı.[16]

Ziad, Rahbani Kardeşler’in şarkı sözlerinde kullandığı edebî Arapçanın yerine Beyrut sokağının gündelik konuşma dilini koydu. Köy pastoralinin yerini kirasını ödeyemeyen insanlar aldı. Oyunu yazdığında on sekiz yaşındaydı.

Lübnan İç Savaşı: Tel el-Zaatar’dan Hamra’ya

Savaş 1975’te başladığında ailenin evi, sağcı Hristiyan partilerin denetimindeki Doğu Beyrut’taydı. Ziad ters yöne gitti.

Siyasi uyanışını 1976’daki Tel el-Zaatar kuşatmasına ve katliamına bağlıyordu. Doğu Beyrut’un içinde kalmış bu Filistin mülteci kampı, Kataib (Falanjistler), Sedir Muhafızları ve Camille Chamoun’un Ulusal Liberal Parti’ye bağlı Kaplanlar milisleri tarafından kuşatıldı. Suriye ordusu da bu kuşatmaya destek verdi. Yaklaşık 1.500 Filistinli öldürüldü. Ziad olayları aile evinin çatısından izledi ve kırk yıl sonra, 2012’de Ghassan Ben Jeddo’ya verdiği televizyon söyleşisinde o günleri anlattı.[17]

Gazeteci As’ad AbuKhalil’in aktardığına göre Ziad, Suriye istihbaratının başındaki ismin Falanjist yöneticilerle ailesinin evinde yaptığı görüşmelere de tanık olmuş, bu toplantıları gizlice kaydedip Filistin Halk Kurtuluş Cephesi’ne (FHKC) aktarmıştı. AbuKhalil, Ziad’ın ilk siyasi faaliyetinin LKP’yle değil, FHKC ve onun Lübnan’daki kardeş örgütü Arap Sosyalist Eylem Partisi’yle olduğunu, Cephe için yıllarca gönüllü olarak ve adını koymadan şarkı bestelediğini yazıyor.[18]

Tel el-Zaatar’dan sonra Doğu Beyrut’taki aile evini bıraktı ve Batı Beyrut’a, Hamra’ya yerleşti.[19] Hamra üniversitelerin, yayınevlerinin, plakçıların, barların ve her mezhepten sosyalistin bir arada olduğu, çok cemaatli ve kozmopolit bir bölgeydi. Filistinli örgütlerin de merkeziydi.[20] Ziad ömrünün kalanını orada geçirdi.

Bu tercih, ailesinden ayrıştığı en görünür noktalardan biriydi. Fairuz, taraf tutuyor görünmemek için savaş boyunca Lübnan’da sahneye çıkmayı reddetti. Oğlu tam tersini yaptı ve savaş boyunca Beyrut’ta çaldı.[21]

1977’de Philips etiketiyle çıkan Bil Afrah (Düğünler İçin) albümünde, Lübnan’ın önde gelen müzisyenlerini bir araya getirip Arap müziğinin en bilinen aşk şarkılarının enstrümantal yorumlarını kaydetti.[22]

Abu Ali ve “Doğu cazı”

Ziad 1976’dan itibaren Hamra’daki Chico Records’un müdavimiydi. Dükkânın sahibi Diran “Chico” Mardirian’la birlikte iki sonuca vardılar. Lübnan’a özgü bir caz sesi mümkündü ve bunu taşıyacak bir yapı gerekiyordu. 1978’de ZIDA Records’u kurdular. Chico yapımcı, Ziad besteciydi. Kadroya sosyalist şarkıcı Khaled el-Haber, saksofoncu Toufic Farroukh ve gitarist Issam Hajj Ali gibi isimler katıldı.[23]

1979 başında, Beyrut’ta kayıt yapacak altyapı ve güvenlik kalmadığı için ekip Atina’ya gitti. Orada kaydedilen Abu Ali, Ziad’ın caz başyapıtı sayılır. On üç dakikalık, tam orkestrasyonlu, Siyah Amerikan soul ve funk geleneğinden beslenen bir enstrümantaldi. Joseph Sakr, “Waynak ya Abu Ali?” (Neredesin Abu Ali?) cümlesini söylemek için Atina’ya kadar uçtu. Prodüksiyonun maliyeti öylesine büyüdü ki Chico’nun eşi birikmiş parasıyla Atina’ya uçup kaydı kurtarmak zorunda kaldı.[24]

Ziad bu sese “Doğu cazı” dedi ve ne demek istediğini şöyle açıkladı: “Charlie Parker, Stan Getz, Dizzy Gillespie gibi bestecilerin müziğine hayranım. Ama benim müziğim Batılı değil, Lübnanlı. Sadece ifade biçimi farklı.”[25] Teknik olarak yaptığı şey, Batı caz armonisiyle Arap müziğinin çeyrek seslerini aynı düzenlemede buluşturmaktı. Sonrasında flamenko, tango ve funk da bu karışıma girdi.[26]

Aynı dönemde Bennesbeh Labokra Chou? (Yarına Gelince, Ne Olacak?, 1978) sahnelendi. Hamra’daki bir barda geçen oyun, ZIDA Records’un Abu Ali ile aynı dönemde yayımladığı albümle birlikte Ziad’ın en olgun işi sayılır. Toplum eleştirmeni, oyun yazarı, şarkı sözü yazarı ve caz bestecisi Ziad’ların hepsi ilk kez aynı metinde bir araya gelir.[27]

1979’da Wahdon (Kendi Başlarına) albümüyle Ziad annesini de caza dahil etti. Bennesbeh’in müziklerinde Joseph Sakr’ın söylediği el-Bosta’yı (Otobüs) yeniden düzenledi. Bir dağ köyünden diğerine giden otobüsteki insanları ve Aliya’nın gözlerini anlatan bu şarkıyı Fairuz, bakır üflemelilerin baştan sona eşlik ettiği funk düzenlemesiyle söyledi. Arap dünyası Fairuz’u ilk kez böyle duydu. Ziad o sırada yirmi iki yaşındaydı.[28]

Filistin: Kanafani, FHKC ve imzasız şarkılar

Ziad’ın Filistin tutumu bir dayanışma açıklaması meselesi değildi, doğrudan üretim meselesiydi. 1982’de Iraklı yönetmen Kasım Havval’ın, Gassan Kanafani’nin Hayfa’ya Dönüş hikâyesinden uyarladığı filmin müziklerini yaptı. Kanafani, FHKC sözcüsüyken 1972’de Beyrut’ta Mossad tarafından öldürülmüştü. İlk uzun metrajlı Filistin kurmaca filmi sayılan yapım, Filistin Film Birimi ve FHKC çevresinin katkısıyla Trablusşam ve çevresinde çekildi ve Doğu Almanya’dan da destek aldı.[29]

Aynı yılın yazında İsrail Lübnan’ı işgal etti, Batı Beyrut’u kuşattı ve bombaladı. Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) ülkeden çıkarıldı, Sabra ve Şatilla Katliamı bu kuşatmanın hemen ardından geldi. Ziad bu dönemde LKP’ye yaklaştı ve üye oldu. Parti, Eylül 1982’den itibaren Güney Lübnan’daki İsrail birliklerine karşı silahlı eylemler düzenleyen Lübnan Ulusal Direniş Cephesi’nin (Cemmûl) kurucuları arasındaydı. 1984’te partinin altmışıncı kuruluş yıldönümü için LKP marşını besteledi.[30]

Filistin meselesinin Ziad’ın repertuvarındaki yeri konusunda değerlendirmeler ayrışıyor. Ziad’ın müzik külliyatında doğrudan Filistin’i konu alan neredeyse hiç şarkı bulunmadığını, bunun bilinçli bir tercih olduğunu, Ziad’ın Filistinlilerin kendi mücadelelerine kendilerinin öncülük etmesi gerektiğini düşündüğünü öne sürenler olduğu gibi,[31] Filistin Araştırmaları Enstitüsü’ndeki değerlendirmede olduğu gibi, Ziad’ın Tel el-Zaatar Katliamı’nın kurbanlarına adanmış “Tal el Zaatar” parçasını bestelediğini, Fairuz’un söylediği “Wahdon”un da Filistinli direnişçiler için bestelendiğini aktaranlar da var.[32]

Ziad’ın bağlılığı ölümünde de karşılık buldu. FHKC’nin taziye açıklaması onu “yaşayan bir ulusal vicdan, halkının davalarıyla meşgul bir entelektüel” olarak tarif etti: “Hiçbir zaman tarafsız olmadı. Aksine, yoksulları, halkı, Filistin’i, Gazze’yi ve satılık olmayan bir vatan ve aşağılanmadan bir yaşamdan başka bir şey istemeyen devrimcileri destekledi.”[33]

Film Ameriki Tawil ve “Ben Kâfir Değilim”

Film Ameriki Tawil (Uzun Bir Amerikan Filmi, 1980) Beyrut’un Piccadilly Tiyatrosu’nda sahnelendi ve Ziad’ın en çok konuşulan işlerinden biri oldu. Oyun, Batı Beyrut’ta bir akıl hastanesinde geçer. Yedi hasta ve iki bağımlı vardır. Aralarında hayal kırıklığına uğramış bir sosyalist entelektüel, bir milliyetçi, savaş delisi bir milis, her şeyi dış komplolara bağlayan bir adam ve karşı mezhepten herkesin kendisini öldürmeye geldiğine inanan bir başkası bulunur. Diyaloglar Beckett ve Ionesco’yu andırır ve hiçbir yere varmaz. Ziad milis rolündeydi ve oyun bir çığlıkla bitiyordu.[34] Ziad yıllar sonra oyun için şunu söyledi: “Anlatılan olaylar Ekim 1980’de geçiyor, ya da Ekim 1979’da, ya da Ekim 1978’de, çünkü genel siyasi durum aşağı yukarı pek değişmedi.”[35]

Aynı yıllarda radyoda yaptığı programlar savaş Beyrut’unda ayrı bir tür yarattı. Baadna Tayybin, Oul Allah (İyiyiz Hâlâ, Şükür) 1976-77’de Lübnan Ulusal Radyosu’nda yayımlandı ve sağcı politikacıları hedef aldı.[36] Kısa skeçlerden, sahte haber bültenlerinden ve telefon konuşmalarından oluşan bu format, Rafik Hariri suikastının ardından yaptığı “1, 2, 3, 4 No’lu Bildiri” dizisinde de sürdü.[37]

1985’te çıkardığı Ana Mush Kafer (Ben Kâfir Değilim) albümünün adını taşıyan parça, “cuma günü namaz kılanlar ile pazar günü dua edenlere”, yani her iki cemaatin önderlerine, yoksulun hâline bakmalarını söylüyordu:

Ben kâfir değilim, ama açlık kâfir
Ben kâfir değilim, ama hastalık kâfir
Ben kâfir değilim, ama yoksulluk kâfir

Şarkı 2008’de yeniden yayımlandı.[38] Aynı albümdeki el-Mukavemetü’l-Vataniyyetü’l-Lübnaniyye (Lübnan Ulusal Direnişi) şarkısı ise İsrail’in Güney Lübnan’dan çekilmesinin ardından, 2000 Beiteddine Festivali’nde Fairuz tarafından söylendi: “Güney ayakta kaldıkça, çocukları da ayakta kalır.”[39] Aynı yılın Houdou Nisbi (Nispi Sükûnet) albümünün adı, radyo bültenlerinin güvenlik durumunu tarif etmek için kullandığı klişeden geliyordu. İçinde sınıfsal bir aşk şarkısı olan Bala Wala Chi (Hiçbir Şey Olmadan) vardı.[40]

Assi Rahbani’nin 1986’da vefatının ardından Ziad, annesinin baş bestecisi olarak Rahbani Kardeşler şemsiyesinin tamamen dışında çalışmaya başladı. Maarifti Feek (Sana Dair Bildiklerim, 1987) albümünde yer alan Li Beirut (Beyrut’a), savaşın yıktığı şehre yazılmış bir ağıttı. 1991’de aynı adı taşıyan albüm ve şarkı geldi: Kifak Inta (Nasılsın). Şarkı, evlenmiş eski sevgilisiyle karşılaşan bir kadını anlatıyor gibi görünse de, aslında Ziad ile Fairuz arasındaki ilişkinin zor taraflarını konu ediyordu.[41] Bu ortaklık Fairuz’un kamusal figürünü de değiştirdi. Fairuz idealize edilmiş bir Lübnan’ın azize sözcüsü olmaktan çıkıp kalp kırıklığından pişmanlığa kadar her şeyi söyleyebilen bir figüre dönüştü.

Taif Anlaşması sonrası

1990’da Taif Anlaşması’yla savaş resmen biterken Ziad için bu bir rahatlama getirmedi. 2000’lerin başında verdiği söyleşilerde, Lübnan’ın yaşadığı şeyin uzatılmış bir ateşkes olduğunu, hiçbir zaman gerçek barışa dönüşmediğini ve mezhepçiliğin yalnızca yüzeyde sona erdiğini söylüyordu.[42]

1993’te Bikhsous el-Karameh wal-Shaab el-Aaneed (Onur ve İnatçı Halk Üzerine) ile sahneye döndü, 1994’te Lawla Fus’hat el-Amal (Umut Aralığı Olmasaydı) geldi. Bikhsous, ailesinin repertuvarındaki Bahebbak ya Lubnan (Seni Seviyorum Lübnan) şarkısındaki idealize söyleme doğrudan karşı çıkıyordu.[43] Ziad bu dönemde kendi halkını da sertçe eleştiriyor; hatta Lübnan’ın ancak bir diktatörle yönetilebileceğini ileri sürecek kadar karamsar bir hicve başvuruyordu.[44]

Bu keskinliğin arkasında birden fazla kırılma vardı. Evliliği dağılmış, Sovyetler Birliği çökmüş ve komünist inancı sarsılmıştı. Buna yeni dünya düzeni ve Lübnan’ın savaş sonrası yeniden inşa programının vahşi neoliberalizmi eklendi. Ülke enkaz kaldırma coşkusundayken Ziad, Beyrut’un kimin için ve hangi bedelle yeniden kurulduğunu soruyordu.[45]

Üretmeye yine de devam etti. Fairuz’la 1999’da Mish Kayen Hayk Tkoun (Sen Böyle Olamazsın) albümünü çıkardı.[46]

2000’ler: Al-Akhbar ve 8 Mart

2000 Beiteddine konserinin ardından, Fairuz’la yaptığı işler içinde caza en yakın duran Wala Keef  (Ne Fark Eder, 2002) geldi. Albümde iç savaşta öldürülen genç bir çöpçünün adını taşıyan Sobhi el-Jiz şarkısı vardı: “Yoldaşım Sobhi el-Jiz, beni bu dünyada bırakıp gitti. Süpürgesini indirdi ve gitti.”[47]

14 Şubat 2005’te Rafik Hariri bir suikastta öldürüldü ve ülke haftalar içinde iki kampa bölündü. Kampların adları, Beyrut’ta arka arkaya yapılan iki mitingden geliyordu. 8 Mart’ta Hizbullah’ın çağrısıyla toplanan yüz binlerce kişi Suriye’ye “teşekkür” etti ve Suriye ordusunun çekilmesini isteyen BM kararını reddetti. Altı gün sonra, 14 Mart’ta Şehitler Meydanı’nda toplanan diğer kitle ise Suriye’nin yirmi dokuz yıllık askeri varlığının sona ermesini istedi. Suriye ordusu Nisan 2005’te çekildi, ama bölünme kalıcılaştı.[48]

14 Mart bloku Saad Hariri’nin Müstakbel Hareketi, Lübnan Güçleri ve Kataib’den oluşuyordu, Batı ile Suudi Arabistan’ın desteğini aldı ve 2006 savaşından itibaren asıl talebi Hizbullah’ın silah bırakması oldu. 8 Mart bloku ise Hizbullah, Emel ve bir yıl sonra saf değiştiren Michel Aoun’un Özgür Yurtsever Hareketi’nden oluştu, Suriye ve İran’la aynı eksende durdu ve İsrail’e karşı silahlı direnişin sürmesini savundu.[49]

Ziad net biçimde 8 Mart tarafında durdu. Ghassan Ben Jeddo’ya verdiği söyleşide, İsrail işgaline karşı Lübnan direnişini ve onun projesini desteklediğini açıkça söyledi.[50]

2006 yazında, Komünist Eylem Örgütü kökenli gazeteci Joseph Samaha Al-Akhbar gazetesini kurdu. Ziad gazetenin ilk günlerinden itibaren düzenli bir köşe yazmaya başladı ve bunu 2018’e kadar sürdürdü. Daha önce el-Nida ve en-Nahar gazetelerinde de yazmıştı.[51]

Aynı 2006 yazında, İsrail’in 33 günlük savaşının ardından düzenlenen Zafer Festivali’nde çekilen fotoğrafı Lübnan hafızasına kazındı. Kasketinde, Hizbullah genel sekreteri Hasan Nasrallah’ın soyadıyla kelime oyunu yapan “Nasr min-Allah” (Allah’tan bir zafer) yazıyordu.[52]

Bu hizalanma bedelsiz olmadı. Al-Akhbar yazılarında eski yoldaşlarını, özellikle Demokratik Sol Hareketi çevresini sert biçimde hedef aldı ve bir kesimi kendisine düşman etti.[53] 2013’te ulusal televizyonda annesinin Hasan Nasrallah’a hayranlık duyduğunu söylemesi büyük tepki topladı.[54] 2011’den itibaren Suriye’de Esad rejimine gösterdiği yakınlık, Arap sosyalist hareketinin bölündüğü bir dönemde onu tartışmanın ortasına yerleştirdi. Al Majalla’daki değerlendirmeye göre bu yakınlık ideolojik bir hizalanmadan çok kronik bir hayal kırıklığından ve kaybedilmiş bir Lübnan cennetine duyulan özlemden besleniyordu.[55]

Filistin tutumu ise değişmedi. Ekim 2014’te Sayda’da “Gazze İçin” adıyla verdiği konserde, Gazze’den gelen Filistinli öğrencilerin hediye ettiği FHKC atkısını sahnede boynuna doladı.[56]

Geriye kalan

2010’da Fairuz’la Eh Fi Amal (Evet, Umut Var) albümü çıktı.[57] Sonrasında üretimi seyrekleşti. Ziad giderek inzivaya çekildi ve basınla ilişkisini büyük ölçüde kesti. Yakınları bu geri çekilmeyi hem sağlık sorunlarına hem de depresyona bağladı.[58] Yine de sahneden tamamen çekilmedi, 2015’te Ehden’de ve 2019’da Beyrut Holidays festivalinde çaldı, ama görünürlüğü yıldan yıla azaldı.[59]

Lübnan’a dair teşhisleri eskimedi. Sürekli elektrik kesintilerinin müzik ekipmanını bozduğu ülkesini “çöl” diye tarif ediyordu. Avrupa ile Arap dünyası arasında sıkışmış Lübnan için kullandığı benzetme ise “hamburgerle karıştırılmış falafel”di.[60] 2019 ayaklanmasında sokaklarda atılan sloganlar, onun 1980’lerde ve 90’larda yazdığı satırlarla neredeyse birebir örtüşüyordu. Shu Hal Ayyam (Ne Günlere Kaldık) hâlâ yürüyüş şarkısıydı:

Ne günlere kaldık
Zenginler yoksullara veriyormuş
Para kendi kendine yola çıkıyormuş sanki
Buna azıcık, ötekine bir tomar
Ne iyi adam!

Gazzeli udi Reem Anbar bu şarkının bugün de “etrafımızdaki adaletsizliği ve eşitsizliği gördükçe” karşılık bulduğunu söylüyor: “Ziad, Filistin’de ve özellikle Gazze’de yaşadıklarımıza gerçekten ses verdi.”[61]

Ziad, Gazze’de soykırım sürerken ve İsrail’in Lübnan’a saldırıları devam ederken vefat etti. 28 Temmuz 2025’te cenaze korteji Hamra’dan yola çıktı. Khoury Hastanesi’nin önünde toplananlar şarkılarını söyledi. Tabut, Cebel-i Lübnan’daki Bikfaya kasabasında Meryem Ana Rum Ortodoks Kilisesi’ne, oradan aile mezarlığına götürüldü. Fairuz, 2020’den beri ilk kez kamuoyu önüne çıktı ve siyah tülbentle oğlunun tabutunun başında taziye kabul etti.[62] Cumhurbaşkanı Joseph Aoun adına Başbakan Nawaf Salam, Ziad’a ölümünden sonra Kumandan rütbesinde Ulusal Sedir Nişanı verdi.[63] 6 Ağustos’ta hükümet, Beyrut’u havalimanına bağlayan Hafız Esad Bulvarı’nın adını Ziad Rahbani Bulvarı olarak değiştirdi.[64] Cenaze için Hizbullah da taziye mesajı yayımladı.[65]

Bugün Ziad’ın mirası önümüzde capcanlı bir şekilde beliriyor. Bir yanda cazı, funk’ı ve bossa novayı Arap müziğine sokan besteci, öte yanda komünist militan duruyor. Oysa Abu Ali’nin funk düzenlemesini yapan adamla Tel el-Zaatar’dan sonra Batı Beyrut’a taşınan adam aynı kişi. Kanafani uyarlamasının müziğini yazmakla FHKC için imzasız beste yapmak da aynı üretimlerin birer parçası. Kendisi bunu, bir projesinin olmasını değil bir tavrının olmasını önemsediğini söyleyerek anlatmıştı.[66]

Ziad’ın 1978’de sorduğu soruya, yani yarına gelince ne olacağına, Beyrut’ta da Gazze’de de hâlâ bir cevap verilmiş değil ama mücadele her şeye rağmen sürüyor.

Dipnotlar:

[1] “Georges has returned, Ziad has left us!,” International Viewpoint, 5 Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://internationalviewpoint.org/Georges-has-returned-Ziad-has-left-us

[2] “Ziad Rahbani, pioneering Lebanese musician and composer, dies at 69,” Al Jazeera, 26 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.aljazeera.com/news/2025/7/26/ziad-rahbani-pioneering-lebanese-musician-and-composer-dies-at-69; “Lebanon bids farewell to Ziad Rahbani, a visionary artist and popular hero,” Naharnet, 28 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.naharnet.com/stories/en/314432-lebanon-bids-farewell-to-ziad-rahbani-a-visionary-artist-and-popular-hero

[3] Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation,” New Lines Magazine, 5 Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://newlinesmag.com/spotlight/the-ziad-rahbani-generation/

[4] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic, dead at 69,” Reuters, 26 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.reuters.com/business/media-telecom/ziad-rahbani-lebanese-musical-giant-sardonic-critic-dead-69-2025-07-26/

[5] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend,” The Markaz Review, 8 Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://themarkaz.org/ziad-rahbani-the-making-of-a-lebanese-jazz-legend/

[6] Dina Ezzat, “Fragments of rhythm,” Al-Ahram Weekly, 8 Ağustos 2026, erişim 16 Ağustos 2026, https://english.ahram.org.eg/UI/Front/Inner.aspx?NewsContentID=574057

[7] Malek Jadah, “Inside Ziad Rahbani’s family: Generations of musical talent,” L’Orient Today, 27 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://today.lorientlejour.com/article/1471152/inside-ziad-rahbanis-family-three-generations-of-musical-talent.html

[8] Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution,” The Palestine Chronicle, 28 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.palestinechronicle.com/ziad-al-rahbani-1956-2025-the-unyielding-voice-of-resistance-and-revolution/

[9] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic,” Reuters, 26 Temmuz 2025, erişim 17 Ağustos 2026, https://www.reuters.com/business/media-telecom/ziad-rahbani-lebanese-musical-giant-sardonic-critic-dead-69-2025-07-26/

[10] Mohamed Bettaieb, “On the late Ziad Rahbani: ‘I consider nothing human alien to me’,” Rosa Luxemburg Stiftung — Kuzey Afrika Ofisi, Eylül 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://rosaluxna.org/publications/on-the-late-ziad-rahbani-i-consider-nothing-human-alien-to-me/

[11] Samer Abou Hawwach, “Ziad Rahbani: the heir to a legacy who dreamt of home,” Al Majalla, 2 Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://en.majalla.com/node/326720/culture-social-affairs/ziad-rahbani-heir-legacy-who-dreamt-home

[12] Mohamed Bettaieb, “On the late Ziad Rahbani: ‘I consider nothing human alien to me’”; Samer Abou Hawwach, “Ziad Rahbani: the heir to a legacy who dreamt of home”.

[13] Mohamed Bettaieb, “On the late Ziad Rahbani: ‘I consider nothing human alien to me’”.

[14] Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation”.

[15] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[16] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”; “Ziad Rahbani, Lebanese composer and son of iconic singer Fayrouz, dies at 69,” Associated Press, 26 Temmuz 2025, https://apnews.com/article/fayrouz-ziad-rahbani-singer-lebanon-icon-dies-3367fba619311ce1a0de418f2e3a40f7

[17] “Georges has returned, Ziad has left us!,” International Viewpoint; Aseel Saleh, “Lebanon bids farewell to iconic musician, playwright, and revolutionary Ziad Rahbani,” Peoples Dispatch, 31 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://peoplesdispatch.org/2025/07/31/lebanon-bids-farewell-to-iconic-musician-playwright-and-revolutionary-ziad-rahbani/; “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic,” Reuters. Bahsi geçen orijinal söyleşi için: https://www.youtube.com/watch?v=mRfGjX7xr78

[18] As’ad AbuKhalil, “The Cult of Ziad Rahbani,” Jadaliyya, 10 Ekim 2012, erişim 15 Ağustos 2026, https://www.jadaliyya.com/Details/27192

[19] Aseel Saleh, “Lebanon bids farewell to iconic musician, playwright, and revolutionary Ziad Rahbani”.

[20] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”; Mohamed Bettaieb, “On the late Ziad Rahbani: ‘I consider nothing human alien to me’”.

[21] “Ziad Rahbani obituary,” The Guardian, 6 Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.theguardian.com/music/2025/aug/06/ziad-rahbani-obituary

[22] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[23] A.g.y.

[24] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[25] “Ziad Rahbani, pioneering Lebanese musician and composer, dies at 69,” Al Jazeera.

[26] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic,” Reuters; Aseel Saleh, “Lebanon bids farewell to iconic musician, playwright, and revolutionary Ziad Rahbani”.

[27] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[28] A.g.y.

[29] “Return to Haifa (1982),” Palestine Film Institute, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.palestinefilminstitute.org/en/pfp/archive/return-to-haifa; Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution,”.

[30] “Georges has returned, Ziad has left us!,” International Viewpoint.

[31] Abou Hawwach, “The heir to a legacy.” Al Majalla’nın Suudi merkezli SRMG grubuna bağlı olduğunu, dolayısıyla Ziad’ın Hizbullah ve Suriye ile ilişkisine mesafeli bir çerçeveden baktığını not etmek gerekiyor.

[32] “You Can’t Separate the Artist from His Politics: Ziad Rahbani’s Politics of Resistance,” Institute for Palestine Studies, 8 Ağustos 2025, erişim 11 Ağustos 2026, https://www.palestine-studies.org/en/node/1657689

[33] FHKC açıklaması, Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution,” içinde.

[34] Ati Metwaly, “Ziad Rahbani (1956-2025): An endless legacy,” 31 Temmuz 2025, erişim 13 Ağustos 2026, https://atimetwaly.com/2025/07/31/ziad-rahbani-1956-2025-an-endless-legacy/; Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation”.

[35] Ati Metwaly, “Ziad Rahbani (1956-2025): An endless legacy”.

[36] “Ziad Rahbani: The Artist Whose Biography Tells Lebanon’s History,” Fanack, 30 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://fanack.com/faces/features-insights/ziad-rahbani~94609/

[37] “Videos: Fayrouz & World Bid Farewell to Ziad,” Sada Elbalad, 28 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://see.news/video-ziad-el-rahbani-funeral-highlights

[38] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic,” Reuters; Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution”.

[39] Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution”.

[40] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[41] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”; Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation”.

[42] Dina Ezzat, “Fragments of rhythm”.

[43] “The Everlasting Genius of Ziad Rahbani,” GQ Middle East, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.gqmiddleeast.com/article/the-everlasting-genius-of-ziad-rahbani

[44] Abou Hawwach, “The heir to a legacy”.

[45] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[46] “Ziad Rahbani: The lost artist,” The New Arab, 29 Aralık 2014, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.newarab.com/features/ziad-rahbani-lost-artist

[47] Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation”.

[48] “Where March 14 Came Up Short,” Carnegie Endowment for International Peace, Mart 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://carnegieendowment.org/middle-east/diwan/2025/03/where-march-14-succeeded-and-failed; “Hizb Allah rally draws thousands,” Al Jazeera, 8 Mart 2005, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.aljazeera.com/news/2005/3/8/hizb-allah-rally-draws-thousands

[49] “The Lebanese Armed Forces and Hezbollah: Military Dualism in Post-War Lebanon,” Carnegie Endowment for International Peace, erişim 16 Ağustos 2026, https://carnegieendowment.org/europe/posts/2018/10/the-lebanese-armed-forces-and-hezbollah-military-dualism-in-post-war-lebanon; “Lebanon mourns slain leaders,” Al Jazeera, 17 Şubat 2008, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.aljazeera.com/news/2008/2/17/lebanon-mourns-slain-leaders

[50] “Ziad Rahbani: The Artist Whose Biography Tells Lebanon’s History,” Fanack.

[51] “Georges has returned, Ziad has left us!,” International Viewpoint; Saleh, “Lebanon bids farewell”.

[52] “Georges has returned, Ziad has left us!,” International Viewpoint.

[53] “Ziad Rahbani: The lost artist,” The New Arab.

[54] Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation”.

[55] Samer Abou Hawwach, “Ziad Rahbani: the heir to a legacy who dreamt of home”; Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation.”

[56] Samer Abou Hawwach, “Ziad Rahbani: the heir to a legacy who dreamt of home”; “Ziad Rahbani, pioneering Lebanese musician and composer, dies at 69,” Al Jazeera.

[57] “Fayrouz — Eh Fi Amal,” Discogs, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.discogs.com/release/2532148

[58] Dina Ezzat, “Fragments of rhythm”; “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic, dead at 69,” Reuters.

[59] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic, dead at 69,” Reuters; Samer Abou Hawwach, “Ziad Rahbani: the heir to a legacy who dreamt of home”.

[60] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic, dead at 69,” Reuters.

[61] Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution”.

[62] “Lebanon Bids Farewell to Ziad Rahbani,” This is Beirut, 28 Temmuz 2025, erişim 13 Ağustos 2026, https://thisisbeirut.com.lb/articles/1321792/lebanon-bids-farewell-to-ziad-rahbani; “Lebanon bids farewell to Ziad Rahbani,” Naharnet.

[63] “PM Salam awards Ziad Rahbani National Order of the Cedar posthumously,” LBC Group, 28 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/869846/pm-salam-awards-ziad-rahbani-national-order-of-the-cedar-posthumously/en

[64] “Beirut Avenue Renamed in Honor of Ziad Rahbani,” MTV Lebanon, Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.mtv.com.lb/en/news/Local/1600764/beirut-avenue-renamed-in-honor-of-ziad-rahbani

[65] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[66] Dina Ezzat, “Fragments of rhythm”.

(DS/VC)