Güneş panelini kimin çatısına koyduğumuz, rüzgâr türbininin gelirini kimin aldığı, bataryanın kimin faturasını düşürdüğü, şebeke yatırımının kimin cebinden çıktığı, kararların kim tarafından alındığı sorulmadan yapılan enerji dönüşümünün değerlendirmesi eksik olacaktır. Fosil yakıtlardan vazgeçmek zorundayız; ama fosil sistemin merkeziyetçi, şirketçi ve eşitsiz yapısını güneş ve rüzgârla yeniden üretmek değil yenilenebilir kaynaklara yönelirken toplumsal adaleti kollamak gerekecek.
Enerji toplulukları tam da bu bağlamda yeni imkanların aracı olabilir. Enerji topluluğu yalnızca yenilenebilir elektrik üretmenin bir yolu değil; bir mahallede, köyde, sitede, apartmanda, belediyede veya tarımsal kooperatifte yaşayan insanların enerjiyi birlikte üretmesi, birlikte kullanması, birlikte yönetmesi ve faydasını birlikte paylaşmasıdır. Başka bir deyişle enerji topluluğu, yeni bir iş alanı değil; dayanışma, demokrasi ve yerel adalet alanıdır.
Eğer enerji dönüşümü yalnızca büyük şirketlerin, yatırım fonlarının, merkezi ihalelerin ve büyük ölçekli santrallerin alanı olursa, fosil yakıtların yerini güneş ve rüzgâr alabilir; ama yurttaş yine müşteri kalır. Oysa enerji topluluğu yurttaşı müşteri olmaktan çıkarıp ortak, karar verici ve hak sahibi yapma imkânı taşır. Bu imkânın özellikle yoksul haneler, kiracılar, apartman sakinleri, küçük esnaf, köyler, tarımsal üreticiler ve afet riski altındaki yerleşimler için düşünülmesi gerekir.
Yenilenebilir enerji adaleti kendiliğinden getirmez
Bugün dünya elektrik üretiminin yaklaşık üçte biri yenilenebilir kaynaklardan geliyor. Bunun önemli bir bölümü hidroelektrikten oluşuyor. Hidroelektrik ve jeotermal teknik olarak yenilenebilir sayılır; fakat büyük barajlar, gerek havza yönetimi, sulama, ekolojik etkiler, yerinden edilme gerekse kamulaştırmalar ve yüksek sermaye gereksinimi nedeniyle enerji topluluklarının girişmeyeceği ve örgütleyemeyeceği bir alan olarak görünüyor. Jeotermal enerji de hidroelektrik ölçeğinde olmasa da benzer gereklere ve teknolojik etüd ve uygulamaları gerektirdiğinden enerji toplulukları açısından uygun olmaktan uzaktır. Bu nedenlerle enerji demokrasisi açısından asıl bakılması gereken girişim güneş, rüzgâr, biyogaz temelli küçük ölçekli yerel üretim ve bunları tamamlayacak ortak batarya sistemleridir.
“Yenilenebilir enerji büyüyor” demek, “enerji demokratikleşiyor” demek değildir. Büyük barajlar, büyük güneş parkları, büyük rüzgâr ihaleleri ve uzun iletim hatları da yenilenebilir enerji sisteminin parçası olabilir; ama bunlar mülkiyet, karar alma ve fayda paylaşımı bakımından merkeziyetçi bir enerji düzenini sürdürür. Enerji dönüşümünün teknik göstergesi yenilenebilir payıdır; demokratik göstergesi ise üretim araçlarının kimde olduğu, faydanın nasıl paylaşıldığı ve karar süreçlerine kimlerin katıldığıdır.
Enerji toplulukları ne kadar yaygın?
Bugün enerji toplulukları, bütün politik ve toplumsal potansiyellerine rağmen, dünya elektrik sisteminin hâlâ çok küçük bir parçası. Dünya ölçeğinde topluluk enerjisinin toplam elektrik üretimindeki payını gösteren standart ve güvenilir bir istatistik yok. Avrupa Komisyonu’nun sosyal ekonomi portalı bile AB düzeyinde tüm enerji topluluklarının sağladığı toplam enerji miktarı için kapsamlı bir tahmin bulunmadığını belirtiyor. Bu nedenle dünya ortalaması için kesin bir oran verebilmek mümkün olmasa bileeldeki ulusal veriler, göreli olarak daha güçlü ülkelerde bile üretim payının sınırlı kaldığını ortaya koyuyor. Avrupa Komisyonu’nun 2026 Vatandaş Enerjisi Paketi, Avrupa’da 8 binden fazla enerji topluluğu bulunduğunu, ancak kullanılmamış potansiyelin hâlâ çok büyük olduğunu belirtiyor. Aynı paket, enerji topluluklarının gelişmesini yurttaşların enerji dönüşümüne katılımı, enerji yoksulluğuyla mücadele ve daha kapsayıcı bir enerji sistemi hedefiyle birlikte ele alıyor. Komisyonun Enerji Toplulukları Eylem Planı, enerji topluluklarınca kurulan yenilenebilir enerji kapasitesini 2030’a kadar 90 gigavata (GW) çıkarma hedefinden söz ediyor; bu, bugüne kıyasla büyük bir artış anlamı taşısa da AB elektrik sistemi içinde hâlâ sınırlı bir pay anlamına gelir.
Almanya’da DGRV’nin bildirdiği yaklaşık 8 terevatsaat (TWh) yıllık kooperatif üretimi, 2025 toplam üretimiyle karşılaştırıldığında yaklaşık yüzde 1,8 düzeyindedir. Hollanda’da kooperatif güneş ve rüzgâr üretiminin toplam üretimdeki payı da yaklaşık yüzde 1,1’dir. Hollanda’da 2024 itibarıyla yerel enerji kooperatifleri ve toplulukları güneş ve kara rüzgârı kapasitesinde görünür paylara sahip olsa da bu paylar toplam enerji sistemi içinde sınırlı kalıyor. Avrupa örneğinden şu tür bir sonuç çıkarmak mümkün olabilir: enerji toplulukları kendiliğinden büyük ölçeğe ulaşmıyor; onları büyütecek özel mevzuat, finansman, teknik destek ve sosyal politikalar da gerekiyor.
Türkiye’de ise durum şöyle: Enerji Kooperatifleri Ağı, Türkiye’de 2015 yılında ilk enerji kooperatifinin kurulmasından sonra bugün 40’tan fazla enerji kooperatifinin farklı illerde temsil edildiğini belirtiyor. Aynı kaynak, 2016’da lisanssız elektrik üretimi yönetmeliğinde yapılan değişiklikle “enerji kooperatifleri”nin yasal olarak tanımlandığını da aktarıyor. Bunların tümü aktif üretim yapmıyor. Türkiye’de enerji kooperatiflerinin toplam elektrik üretimindeki payını gösteren düzenli ve resmî bir istatistik bulunmamakla birlikte, bilinen en görünür örneklerden Kayseri Mobilyacılar Yenilenebilir Enerji Kooperatifi’nin ilk etabı için yılda 7,5 milyon kilovatsaat (kWh) elektrik üretimi hedeflendiğine dair kayıtlar var. Türkiye’nin 2025 elektrik üretimi 366,9 milyar kWh düzeyinde olduğu dikkate alındığında enerji kooperatiflerinin, varsa, toplam üretim içindeki payının çok düşük olduğu söylenebilir.
Enerji toplulukları bugün ne dünyada ne de Türkiye’de enerji sistemini belirleyen bir ölçekte değil. Bu durum fikrin önemsizliğinden değil; hukuk, finansman, şebeke ve mülkiyet düzeninin, yani siyasal sistemin enerji topluluklarını büyütecek biçimde kurulmamış olmasından kaynaklanıyor. Yenilenebilir enerji büyüyor; ama topluluk mülkiyeti aynı hızla büyümüyor. Demek ki mesele yalnızca daha çok yenilenebilir enerji değil; yenilenebilir enerjinin kimin elinde büyüyeceğidir.
Avrupa enerji kooperatifleri federasyonu REScoop.eu, topluluk mülkiyetini ve enerji demokrasisini savunan ağları bir araya getiriyor.
2025 yılı için karşılaştırılabilir veri bulunan örneklerde Almanya’daki yaklaşık 8 TWh kooperatif elektrik üretimi, 437,6 TWh toplam üretimin yaklaşık %1,8’ine karşılık geliyor. Hollanda’nın Lokale Energie Monitor 2025 araştırması 696 enerji kooperatifi ve yaklaşık 143 bin üye olduğunu belirtiyor.
Fransa’da Énergie Partagée’nin finanse ettiği 220’den fazla yurttaş projesi 2025’te toplam 517 GWh yenilenebilir enerji üretti; bunun 443 GWh’i elektrik, 74 GWh’i ısıydı. 443 GWh elektrik, Fransa ana karasının 547,5 TWh toplam elektrik üretiminin yaklaşık %0,08’ine eşittir. [ÖG1]
Fransa’da ise öztüketime yönelik 700 civarında topluluk enerjisi projesi olduğu ve toplam kurulu güçlerinin 74 megavata (MW) ulaştığı belirtiliyor.[1]
Danimarka, Belçika, İspanya ve Yunanistan’da da yurttaş girişimleri ve destekleyici düzenlemeler var.
REScoop’un 2026 Policy Tracker çalışması ülkelerin enerji topluluğu tanımlarını, finansman erişimini ve mevzuatın fiilî uygulanmasını karşılaştırıyor. Buna göre Almanya’da kooperatif geleneğine rağmen paylaşım engelleri; Hollanda’da örgütlenme olgunlaşmasına rağmen yavaşlayan yeni projeler; Fransa’da yurttaş finansmanı ile yerel üretim arasındaki ilişkinin yarattığı sorunlardan bahsediliyor.
Başarılı ülkelerde bile toplam elektrik üretiminin yaklaşık %1–2’sine ulaşan bir topluluk mülkiyeti, mevcut enerji piyasasının üretim araçlarını büyük aktörlerin elinde yoğunlaştırmaya devam ettiğini gösteriyor.
Enerji topluluğu ne değildir?
Enerji topluluğu, şirketlerin yeni bir abonelik paketi değildir. Bir enerji şirketinin büyük bir güneş santrali kurup tüketicilere “yeşil elektrik indirimi” satması yararlı olabilir; ama bu tek başına enerji topluluğu değildir. Çünkü yurttaş ortak değildir, karar verici değildir, gelirin sahibi değildir.
Enerji topluluğu, belediyenin yalnızca kendi elektrik faturasını düşürmesi de değildir. Belediyeler bu işte çok önemli kolaylaştırıcılar olabilir; çatı, arsa, teknik destek, sosyal hane tespiti, güven ve yerel koordinasyon sağlayabilir. Ama belediyenin yalnızca kendi tüketimini karşılaması, enerji demokrasisi için yeterli değildir.
Enerji topluluğu, zengin hanelerin kendi çatısına panel koyması da değildir. Bu, bireysel öz tüketimdir. Elbette değerlidir; ama çatısı olmayan kiracı, apartman sakini, düşük gelirli aile, küçük esnaf ve köydeki üretici dışarıda kalıyorsa, bu model adil değildir.
Enerji topluluğu, “güneşten para kazanma” aracı da değildir. Enerji topluluğu kârı değil, faydayı büyütme amacını taşırsa anlamlı bir dönüşümün aracı haline gelir; yani faturayı düşürmeli, yoksul haneyi korumalı, yerel istihdam yaratmalı, mahalleyi ve köyü güçlendirmeli, enerji kararlarını yerelleştirmeli, şeffaf olmalı, demokratik yönetilmelidir.
Enerji topluluğu ne olabilir?
Enerji topluluğu, farklı sayaçlara, farklı gelir düzeylerine, farklı konut biçimlerine ve farklı sosyal ihtiyaçlara sahip insanların ortak bir enerji düzeninde buluşmasıdır.
Bir mahalle düşünelim; okulun çatısında güneş paneli, belediye pazar yerinin üstünde gölgelikli GES, küçük esnafın ortak yatırımı, apartman sakinlerinin kooperatif üyeliği, kiracıların katılım hakkı, düşük gelirli hanelere ayrılmış sosyal pay, mahalle bataryası ve açık bir üretim-tüketim ekranı. Gündüz üretilen elektriğin bir bölümü ortak alanlarda kullanılır, bir bölümü bataryaya gider, bir bölümü düşük gelirli hanelerin akşam tüketimini karşılar. Kararlar genel kurulda alınır; bir kişi bir oy ilkesi geçerlidir. Muhasebe açıktır. Gelir öncelikle bakım, borç ödemesi, sosyal pay ve fatura indirimi için kullanılır.
Bu yalnızca enerji üretimi değildir. Bu, yerel demokrasinin gündelik hayata değmesidir.
Enerji toplulukları dünyanın her yerinde aynı nedenlerle ortaya çıkmıyor. Avrupa’da kooperatifçilik geleneği, yurttaşların karar hakkı ve iklim kaygısı öne çıkıyor. Kuzey Amerika’da ortak güneş aboneliği ve yerli halkların enerji egemenliği; Latin Amerika’da elektrik giderlerini azaltma, dağıtık üretim ve yerel haklar; Afrika’da kırsalda elektriğe erişim; Asya’da tarımsal üretim ve enerji güvenliği ve Yeni Zelanda’da Māori topluluklarının ortak mülkiyeti farklı başlangıç noktaları sunabiliyor.
ABD’de bir şirketin ortak güneş tesisinden indirimli elektrik aboneliği sunması, demokratik topluluk mülkiyetine eşdeğer değildir. Brezilya’nın paylaşımlı üretimi kolaylaştırması da dağıtık üretimin büyümesi kooperatif mülkiyetinin büyüdüğünü göstermez.
Afrika’da mini-şebekeler okullar, sağlık merkezleri ve sulama için yaşamsal olabilir; fakat elektriğe erişim sağlanması tek başına halka yönetim hakkı vermez. Hindistan’ın PM-KUSUM çiftçi güneşi programı da desteklenen çiftçi sayısını artırmakla bir işlev yerine getirse de bu niteliğiyle demokratik enerji kooperatifi haline gelmiş olmaz.
Avustralya’da mahalle bataryalarının yaygınlaşması, müstakil çatısı olmayanların enerji dönüşümünden yararlanması bakımından önemlidir; ancak bir bataryanın mahallede yer alması, mahalleli tarafından yönetilmesi anlamına gelmez.
[1] https://www.pv-magazine.com/2025/01/15/energy-communities-reach-combined-capacity-of-74-mw-in-france/
[ÖG1] https://www.auvergnerhonealpes-ee.fr/en/news/detail/energy-communities-to-support-the-energy-transition-in-europe
Yarın: Türkiye’de enerji kooperatifleri, memvzuat ve enerji demokrasisi
