Akademiya Zanistî ya Qraliyetê ya Swêdê ragihand ku Xelata Nobelê ya Fîzîkê ya sala 2026an ji Francis Halzen re hatiye dayîn. Hate ragihandin ku ev fîzîknasê Belçîkî yê li Zanîngeha Wisconsin-Madison dixebite, ji ber tevkariyên wî yên girîng di avakirina Çavdêrxaneya Nêtrîno ya IceCube de li Cemserê Başûr û vedîtina notrînoyên enerjiya bilind ên bi çavkaniya astrofîzîkî, layiqî vê xelatê bûye.
Notrîno di nav parçeyên jêrzemîn ên ku em nas dikin de, ji parçeyên herî dijwar ên ji bo tesbîtkirinê ne. Ev parçeyên bêbar û xwedî giraniya pir kêm, dikarin bêyî ku bi tiştekî re têkiliyê deynin, rêyên pir dirêj bibirin. Wisa ye ku dema hûn van rêzan dixwînin, bêyî ku hûn pê haydar bin, di her santîmetre çargoşeya laşê we re bi mîlyaran notrîno derbas dibin ku ji tavê belav dibin.
Francis Halzen di salên 1980î de, ramana avakirina dedektoreke notrîno di nav cemedên Cemserê Başûr de pêşniyar kir. Dema notrîno bi navokên atomê re li hev dikevin, ronahiyekê derdixin. Şefafbûna avê jî dikir ku ev ronahî hêsantir were tesbîtkirin. Her wiha, li Cemserê Başûr faktorên ku dikarin bandorê li ser encamên ceribandinan bikin, li gorî deverên din pir kêmtir bûn.
Ramanên Halzen ji aliyê fîzîknasên din ve jî piştgirî dîtin. Di nav çend salan de, ji bo avakirina dedektora yekem ceribandin dest pê kirin. Ji bo ku notrîno werin tesbîtkirin, dedektoreke pir mezin û berfireh pêwîst bû. Avakirina dedektora bi navê IceCube, ku di qada yek kîlometreya kubîk de belav dibe, di sala 2011an de hat temamkirin.
Ji zû ve tê zanîn ku di gerdûnê de «lezkerên xwezayî yên parçeyan» hene. Ev lezkerên xwezayî parçeyan bi enerjiya ku dikare bi mîlyonan caran ji enerjiya ku di her laboratûareke li ser Dinyayê de dikare ji parçeyan re bê dayîn mezintir be, dişînin fezayê. Lê hê jî nayê zanîn ku ev lezkerên xwezayî çi ne, li ku ne û bi kîjan pêvajoyan dikarin ew qas enerjiyeke bilind bidin parçeyan.
Ji ber ku notrîno dikarin bêyî ku enerjiya xwe winda bikin an jî arasteya xwe biguherînin, rêyên pir dirêj bibirin, ev yek tê vê wateyê ku notrîno, li gorî parçeyên din, dikarin agahiyên pir zêdetir derbarê lezkerên xwezayî yên parçeyan de peyda bikin.
Piştî ku avakirina dedektora IceCube temam bû, di demeke kin de dest bi tesbîtkirinên pêşîn ên notrîno kirin. Çend salan şûnda, yekem gotarê zanistî derbarê notrînoyên ku ji kûrahiya fezayê dihatin, hat weşandin. Bi vî awayî lêkolînên li ser çavkaniyên notrînoyên gerdûnê dest pê kirin. Têkiliyên ku dedektora IceCube hîn jî tomar dike, yê alîkariya baştir fêmkirina xwezaya lezkerên razber ên parçeyan bike ku notrînoyên enerjiya bilind hilberînin. Her wiha, îhtîmal heye ku ev çavdêrî diyardeyên kozmolojîk ên ku berê nedihat zanîn jî derxe holê.
(AÖ/AY)
