Yapay Zekânın Politik İnşası serimizin bu bölümünde, Ron Salaj’ın Verso Books blogunda yayımlanan “In the Name of Efficiency, the Time of Monsters Has Arrived” (Verimlilik Adına, Canavarlar Zamanı Geldi) başlıklı yazısını, Diyar Saraçoğlu’nun çevirisiyle sizlere sunuyoruz.
Mekanik hesaplamadan algoritmik denetime uzanan, hem endüstri devrimlerini hem de günümüz yapay zekâ patlamasını meşrulaştıran verimlilik miti, Salaj’ın yazısında tarihsel bir izlek olarak mercek altına alınıyor. Charles Babbage’ın fabrika zeminlerindeki disiplin deneylerinden IBM’in Nazi Almanya’sındaki delikli kart sistemlerine, oradan Palantir ve Stargate gibi güncel yapay zekâ girişimlerine uzanan bu çizgi, kapitalist dünyadaki “üretken” görünümlü her dönüşümün arka planındaki sömürü ve otoriter denetim ilişkilerini açık ediyor. Salaj, Antonio Gramsci’nin “canavarlar zamanı” metaforunu bugünün Silikon Vadisi–devlet ittifakına uyarlayarak, teknolojik hız ve verimlilik adına demokratik denetimin törpülendiği yeni bir teknofaşizm tehlikesine dikkat çekiyor.
Yapay Zekânın Politik İnşası
Modernitenin büyük vaadi her zaman verimlilik olmuştur. Charles Babbage’ın mekanik hesaplama hayalinden, günümüzün yapay zekâya dayalı işyerlerinde emeğin algoritmik optimizasyonuna kadar verimlilik, sorgulanmayan bir erdem, ilerlemeyi durgunluktan, kazananları kaybedenlerden, “optimize edilenleri” eskimiş olandan ayıran bir güç olarak ele kabul edildi. Endüstri devrimlerini körükleyen, ekonomileri yeniden düzenleyen, savaşı rasyonalleştiren ve tek tuşla toplu işten çıkarmaları haklı çıkaran da bu mantıktır. Verimlilik adına, tüm toplumsal yapılar sökülmüş, bürokrasiler düzene sokulmuş ve işçiler gözden çıkarılabilir hâle getirilmiştir. Ancak ya verimlilik sadece bir ilerleme aracı değil de, denetim ideolojisiyse -ve dizginlenmediğinde bir tasfiye gibi işliyorsa?
Tarih bize, verimliliğin yalnızca bir üretkenlik mekanizması olmanın ötesine geçip radikal dönüşüm, dışlama ve hatta doğrudan imhaya gerekçe hâline geldiği sayısız örnek sunuyor. 19. yüzyılda, çok yönlü bir bilim insanı olan Charles Babbage, modern bilgisayarların öncüsü sayılan ilk hesaplama makinesini, “Fark Motoru”nu tasarladı. Babbage’ın Fark Motoru, Matteo Pasquinelli’nin Patronun Gözü kitabında belirttiği gibi, “logaritmaların hesaplanmasını otomatikleştirip hatasız logaritma tabloları satmayı amaçlıyordu; bu tablolar astronomi alanında ve Britanya’nın deniz ticaretindeki hegemonyasını ve saldırgan sömürgeci genişlemesini sürdürmek için hayati önemdeydi”.[1] Babbage, sadece bilişimsel tasarımın öncülerinden biri değildi; aynı zamanda endüstriyel yönetim pratiklerinin geliştirilmesinde de önemli bir figürdü. Babbage’ın hesaplama teorileri en başından beri emeği otomatikleştirmeye ve disiplin altına almaya yönelik araçlar olarak tasavvur edilmişti.
Hesaplama ve tahakküm: Babbage’ın sömürgeci vizyonu
Meredith Whittaker’ın “Köken Hikayeleri: Plantasyonlar, Bilgisayarlar ve Endüstriyel Denetim” başlıklı makalesi, Babbage’ın fabrika zeminlerinin ötesindeki etkisine ışık tutuyor. Makale, Babbage’ın mekanizasyon ve hesaplama araçlarına yönelik vizyonunun İngiliz sömürge yönetimiyle derinlemesine iç içe geçtiğini vurguluyor. Karmaşık hesaplamaları otomatikleştirerek ve süreçleri standartlaştırarak, Babbage’ın yenilikleri sömürge yönetimini kolaylaştırmayı, onu yalnızca daha verimli değil, aynı zamanda daha denetlenebilir hâle getirmeyi amaçlıyordu. Bu yaklaşım, uçsuz bucaksız sömürge topraklarının yönetimini kolaylaştırdı ve köle emeği üzerindeki denetimin her şeyden önemli olduğu plantasyon sistemlerinin baskıcı yapılarını yansıttı.
Ekonomik ve toplumsal bir kurum olarak plantasyon, pek çok endüstriyel denetim mekanizmasının habercisi oldu. Köleleştirilmiş toplulukları yönetmek için geliştirilen titiz kayıt tutma, gözetim ve katı çalışma takvimleri gibi teknikler, sonradan endüstriyel ortamlara uyarlanıp geliştirildi. Babbage’ın çalışmaları da bu metodolojilerden beslenerek mekanik bilişim ve emek yönetimi tasarımlarına işlendi. Böylece modern bilişimin ve endüstriyel denetimin temelleri, kökeninde sömürü ve tahakküm olan pratiklerle iç içe geçmiş oldu.
Yapay zekâ çağında disiplinin sürekliliği
Bugün aynı ilkeler, algoritmik gözetimin depolardaki işçileri biyometrik hassasiyetle izlediği, öngörücü polislik sistemlerinin marjinalleştirilmiş toplulukları orantısız bir şekilde hedef aldığı ve otomatik işe alım platformlarının tarihsel dışlama örüntülerini pekiştirdiği yapay zekâya dayalı emek yönetiminin temelini oluşturuyor. Tıpkı erken endüstriyel sistemlerin insan emeğini disipliner denetim ve istatistiksel öngörüyle optimize etmesi gibi, günümüzde yapay zekâ da verimliliği geri yayılım -sinir ağlarındaki temel öğrenme süreci- yoluyla optimize ediyor. Yapay zekâ, hatayı sürekli olarak en aza indirerek ve iç ağırlıkları ayarlayarak, insan müdahalesi olmadan karar verme sürecini iyileştirip verimliliği yönetimsel bir araçtan özerk bir algoritmik sürece kaydırıyor.
Bir zamanlar endüstriyel disiplin ve sömürge yönetimi için bir araç olan verimlilik arayışı, yirminci yüzyılda daha da uğursuz boyutlar kazanacaktı. Babbage döneminde plantasyonları ve mekanikleşmiş emeği rasyonelleştiren aynı mantık, nihai ifadesini savaş ve soykırımın bürokratik makinelerinde buldu. Bunun en çarpıcı örneği, Nazi Almanyası’nın IBM’in yan kuruluşu Dehomag’ı kullanmasıydı. Dehomag’ın sağladığı delikli kart teknolojisi, milyonların sistematik biçimde sınıflandırılmasını, izlenmesini ve imha edilmesini mümkün kıldı. Babbage’ın bilişimsel vizyonu malların ve işçilerin hareketini optimize etmeye çalıştıysa, Dehomag’ın teknolojik yenilikleri de insan hayatlarının ölüm kamplarına doğru sevkini kolaylaştırdı.
IBM ve ölümün bürokrasisi
Adolf Hitler 1933’te şansölye olduğunda, rejimi hızla Yahudileri, Romanları ve başkalarını kamusal yaşamdan dışlayan, işletmelerini ellerinden alan ve nihayetinde onları bütünüyle yok etmeyi amaçlayan ırkçı yasaları yürürlüğe koydu. Ancak böylesine kitlesel bir tasfiyeyi gerçekleştirmek yalnızca ideolojiyle mümkün değildi bunun için veri, sınıflandırma ve organizasyon da gerekliydi. Tarihçi Harry Murphy’nin “Şeytanla İşbirliği: IBM’in Üçüncü Reich ile İşinin Zaferi ve Trajedisi” başlıklı makalesinde işaret ettiği üzere, Hitler nüfusu sayıp kategorize edebilecek ve her bireyi numaralandırabilecek teknoloji ve veri tabanlarına ihtiyaç duyuyordu ki Nazi ırk düzenine göre “istenmeyen” ya da tehdit görülenleri -Yahudiler, Romanlar, engelliler, LGBTQ+ bireyler, siyasi muhalifler ve diğerleri- geri kalan toplumdan ayırabilsin. Bunun için çok büyük miktarda veri gerekiyordu, hem de herhangi bir veri değil. Bu çabanın bir parçası olarak, Mayıs 1939’da ülke çapında bir nüfus sayımı yapılması planlanmıştı ve bu sayım, açıkça nüfusun her bir üyesinin dini hakkında ayrıntılı bilgi toplamak üzere tasarlanmıştı. Nazi Almanyası bu operasyonu gerçekleştirmek için, pratikte IBM’in bir uzantısı olarak işlev gören Dehomag şirketine başvurdu.
IBM, Almanya’da tablolaştırma (veri kartı) teknolojisi pazarının %95’ine sahip bir tekel olarak, CEO’su Thomas J. Watson liderliğinde makinelerini Nazi rejiminin taleplerine uyacak biçimde doğrudan değiştirdi. IBM yalnızca donanım sağlamakla kalmadı; personeli eğitti, özel delikli kart sistemleri geliştirdi ve nüfus verilerinin işlenmesini aktif biçimde yönetti. Naziler Mayıs 1939 sayımını gerçekleştirdiğinde, IBM bu sayımı din, soy ve ırksal kimlik üzerine ince ayrıntılı bilgi toplayacak şekilde tasarlamıştı -ki toplanan bu veriler, sonrasında milyonlarca insanı sistematik olarak tecrit etmek, sürmek ve katletmek için kullanılacaktı.
Hollerith delikli kart sistemi sadece nüfus sayımlarını kolaylaştırmakla kalmadı; Nazi toplama kamplarının altyapısının da ayrılmaz bir parçası hâline geldi. Kampa giriş yapan her mahkûma, bedenine kazınan beş haneli bir Hollerith kodu atanıyordu; bu kod, demografik verilerini ve akıbetini içeren delikli kartlarla eşleştirilmişti. Mahkûmların etnik kökeni, cinsel yönelimi, çalışma kapasitesi ve kamptan “ayrılış” şekli gibi hayatlarının her boyutu, IBM’in teknolojisi aracılığıyla işleniyor, kaydediliyor ve kataloglanıyordu. Sistem öylesine kusursuz bir verimlilikle çalışıyordu ki, Westerbork kampında bir işçi hizmetleri ofisinde çalışan Rudolf Cheim adında bir mahkûm, bu sistemin algoritmasını çözmeyi başardı. “Rudolph Martin Cheim Belgeleri”ne[2] göre Cheim şunları gözlemlemişti: 3. ve 4. sütun “sevk nedeni”ni belirtiyordu; kod 5 bir Yahudi’yi, kod 2 bir eşcinseli simgeliyordu. 34. sütun “ayrılış nedeni”ydi ve dehşet verici kod 6 “özel muamele” anlamına geliyordu. Makineleri dikkatle incelerken Cheim, “Hiçbir zaman bir isim yoktu, sadece atanmış numaralar vardı” diye hatırlıyor.
Bu sistemde isimler ortadan kalkmış, yerini makinelerce işlenen numaralar almıştı -bu, bürokratik verimlilik ideolojisinin insan yaşamını tasnif edilebilir veri noktalarına indirgeyişinin tüyler ürpertici bir örneğiydi. Bu dönüşüm, Giorgio Agamben’in “çıplak hayat” (la nuda vita) kavramıyla örtüşür: Siyasi ve kişisel kimliğin sıyrılıp atılması, kimin feda edilebilir olduğuna bir sistemin karar verdiği bir düzende bireylerin salt biyolojik varoluşa indirgenmesi.
Holokost’ta IBM’in oynadığı rol, teknolojinin kazara ortaya çıkmış bir yan ürünü değildi; aksine kâr amacıyla girişilmiş, soykırımı verimlilik ile optimize eden kasıtlı bir işbirliğiydi. Kamplarda binlerce insan işlenip öldürülürken IBM CEO’su Thomas J. Watson muazzam kârlar elde etti ve şirketin “her ne pahasına olursa olsun verimlilik” mirasını iyice pekiştirdi.
1945’ten sonra: Verimlilik ideolojisinin yeni biçimleri
Ne var ki bilişim ile yönetim ve denetimin kaynaşmasında IBM’in dahli 1945’te son bulmadı. Plantasyonlarda emeği optimize eden ve Nazi Almanyası’nda soykırımı makineleştiren verimlilik odaklı mantık, 1945’ten sonra terk edilmedi -sibernetik, otomasyon ve veri yönetişimi çağında geliştirildi, yeniden amaca uygun hâle getirildi ve yeni bir yüzle geri döndü.
IBM’in savaş sonrası dönemde verimlilik ideolojisiyle kurduğu girift ilişkinin çarpıcı bir örneği, şirketin psikolog B.F. Skinner ile yaptığı işbirliğidir. Skinner, edimsel koşullandırma ilkelerini temel alan “öğretim makineleri” vizyonuyla eğitim sürecini makineleştirmeyi öneriyordu. Davranışçı ilkelerden esinlenen Skinner, öğrencilerin mekanik cihazlarla etkileşime girerek doğru yanıtları pekiştireceği ve geleneksel öğretimdeki verimsizliklerin ortadan kaldırılacağı otomatik bir eğitim sistemi tasarladı. IBM, bu erken dönem girişimleri destekleyerek, bilişimsel verimliliğin tıpkı endüstriyel üretimi ve savaş lojistiğini optimize ettiği gibi insan öğrenimini de şekillendirebileceği bir gelecek öngördü. Bu projeler tam anlamıyla hiçbir zaman hayata geçirilmese de, verimlilik arayışının fabrikaların ve savaş dairelerinin çok ötesine -toplumsal ve bilişsel gelişimin dokusuna- nasıl sızdığını gözler önüne seriyor.
Aynı zamanda savaş sonrası dönem, sibernetik alanının yükselişine sahne oldu. Norbert Wiener tarafından geliştirilen sibernetik, başlangıçta hem makinelerde hem de canlı organizmalarda iletişim, geri besleme ve denetim sistemlerini anlamaya çalışan bilimsel bir yaklaşım olarak tasarlanmıştı. Ancak kısa sürede ilk kapsamını aştı; sistem mühendisliğinin, yapay zekânın ve hatta siyasi ve ekonomik yönetimin temel teorilerinden biri hâline geldi. Sibernetik, modern dünyayı şekillendirmeye devam eden teknokratik bir yönetim vizyonunu başlatarak savaş döneminin veriye dayalı yönetim mantığını alıp yeni bir öngörücü modelleme, otomasyon ve algoritmik düzen çağının hizmetine sundu.
Sibernetik devlet: Otomasyon ve yönetimin kaynaşması
1950’ler ve 60’lar, sibernetik fikirlerin askeri stratejiye, endüstriyel otomasyona ve devlet planlamasına entegre edilmesine tanık oldu. Örneğin, ABD hükümeti erken yapay zekâ modellerini, nükleer caydırıcılık stratejilerini ve gerçek zamanlı savaş alanı karar alma sistemlerini geliştirmek için sibernetikten faydalandı. Pentagon’un Yarı Otomatik Yer Savunma (SAGE) sistemi -Soğuk Savaş tehditlerini işlemek ve onlara yanıt vermek üzere tasarlanmış erken dönem bilgisayar ağları- sibernetiğin askeri verimliliği nasıl otomatik bir gözetim ve anında tepki mantığına dönüştürdüğünün somut bir örneğiydi.
Sibernetiğin öngörücü denetim ve gerçek zamanlı uyum hayali, zamanla modern algoritmik yönetişime, yapay zekâ ve öngörücü polislik pratiklerine evrildi. Günümüzde yapay zekâyı besleyen Büyük Veri sistemleri ister devlet gözetiminde, ister finans piyasalarında, ister kurumsal yönetimde olsun, geri bildirim döngüleri, otomasyon ve gerçek zamanlı karar verme gibi aynı sibernetik prensiplerle çalışıyor.
Bugün yapay zekâya dayalı verimlilik modelleri, kurumsal işe alım kararlarından öngörücü polisliğe, finansal piyasa tahminlerinden otomatik tedarik zinciri lojistiğine kadar her alanda giderek daha fazla etkili oluyor. Veriye dayalı yönetişim yoluyla optimizasyon arayışı -ki bu doğrudan sibernetiğin mirasçısıdır- topluma öylesine derinden işlemiş durumda ki artık sadece ekonomileri ya da hükümetleri değil, bireylerin davranışlarını dahi biçimlendiriyor. Sosyal medyada kamusal söylemi şekillendiren algoritmalardan, sağlık, hukuk ve savaş alanında yapay zekâ destekli karar mekanizmalarına kadar bu etkiyi görmek mümkün.
Bu sibernetik evrimden doğan soru, verimliliğin ilerlemeyi sağlayıp sağlamadığı değildir artık; tam tersine, verimliliğin tanımını yapan sistemlerin denetiminin kimde olduğudur?
Şirket-devlet ittifakı ve teknofaşizmin yükselişi
Ve tarihin gösterdiği gibi, tarih tekerrür eder -önce trajedi, sonra komedi olarak. Veya Antonio Gramsci’yi hatırlarsak: “Eski dünya ölüyor ve yeni dünya doğmak için mücadele ediyor; şimdi canavarlar zamanı”. Gramsci’nin interregnum (ara dönem) olarak adlandırdığı -eski hegemonik düzenlerin çöktüğü, yenisinin ise henüz ortaya çıkamadığı bir kriz dönemi- tam da bugün içinde olduğumuz anı tarif ediyor. Geleneksel kurumlar sendelediğinde, gerici güçler ve fırsatçı sermayedarlar bu boşluğu dolduruyor; belirsizlik, istikrarsızlık ve siyasi aşırılıklarla dolu bir çağ yaratıyorlar.
Bugün kendimizi tam da bu interregnum içinde buluyoruz; Trump’ın yükselişi, aşırı sağın federal kurumlara sızması, Elon Musk gibi figürlerin temsil ettiği şirket‑devlet ittifakı ve Hükümet Verimliliği Departmanı’nın (Department of Governmental Efficiency, kısaca DOGE) denetimsiz gücü bunun başlıca göstergeleri.
Bu interregnumda, siyasi iktidar ile teknolojik nüfuzun kesişimi gitgide belirginleşti. Bir zamanlar teknolojik ve liberal ideallerin kalesi sayılan Silikon Vadisi, şimdi mevcut iktidarın ajandasıyla iç içe geçmiş durumda. Önde gelen teknoloji patronları -Elon Musk da dahil- hükümette önemli pozisyonlar üstlendi ve bu durum, rejimin yönelimini bir tür teknofaşizme kaydırdı. Tarihçi Janis Mimura, hükümet ve endüstri gücünün bu birleşimini “teknofaşizm” olarak tanımlıyor ve liberal normlar ile işçi hakları pahasına teknokratların devletin dayattığı endüstrileşmeyi yönlendirdiği II. Dünya Savaşı öncesi Japonya ile paralellikler kuruyor.
Yapay zekâ ile yönetmek: Yeni totaliteryen dönem
Elon Musk’ın etkisi ise özellikle dikkat çekici. DOGE’nin başında olan Musk, federal harcamaları kısma ve operasyonları hızlandırıp verimlileştirme çabalarına liderlik ediyor; bu rolü epey tartışma ve incelemeye neden olsa da görevine devam ediyor. Musk’ın yanı sıra, “PayPal Mafyası” diye anılan grubun Peter Thiel ve David Sacks gibi üyeleri de yönetimde kilit pozisyonlara getirildi. Onlar, teknoloji eksenli ve muhafazakâr ethoslarına uygun politikaları NASA, Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu ve Bilim & Teknoloji Politikası Ofisi gibi çeşitli kurumlara taşıyorlar. Eleştirmenler, özel sektörde başarılı olmuş hızlı ve sarsıcı yaklaşımlarının, devlet işleyişinde demokratik denetim mekanizmalarının gerektirdiği şeffaflık, istişare ve hesap verebilirlik karşısında sorun yaratabileceğini savunuyor. Teknoloji ve savunma endüstrileriyle olan bağları göz önüne alındığında da potansiyel çıkar çatışmalarından endişe duyuluyor.
Yapay zekânın devlet işlevlerine entegre edilmesi, bu ittifakın bir başka göstergesi. Yönetim, yapay zekâ altyapısını geliştirmeye yönelik “Stargate” adlı yarım trilyon dolarlık bir proje açıkladı. OpenAI, Oracle ve SoftBank gibi şirketlerle yapılan işbirliklerini içeren bu girişim, ABD’nin yapay zekâ kapasitesini güçlendirmeyi hedefliyor. Ancak bu teknoloji devleriyle hükümet arasındaki sıkı bağlar, denetimsiz gözetim ihtimali ve sivil özgürlüklerin aşınması konusunda ciddi soru işaretleri doğuruyor.
Palantir gibi, Peter Thiel’in ortak kurucusu olduğu şirketler de bu yeni paradigmada kilit rol oynuyor. Palantir’in büyük veri ve yapay zekâ destekli analiz teknolojisinin hedef belirleme ve imha operasyonlarında kullanıldığı bildiriliyor; bu da şirketin askeri ve istihbarat faaliyetlerine ne denli entegre olduğunu gösteriyor. Nitekim Palantir CEO’su Alex Karp, Palantir’in rolüne dair tartışmalı gerçeği yakın zamanda kabul ederek şu itirafta bulundu: “Ürünümüz düşmanlarımızı korkutmak ve bazen de öldürmek için kullanılıyor.”
Palantir’in nüfuzu, ABD’de yönetime şekil veren ideolojik ve siyasi güçlerle de derinden iç içe. Peter Thiel’in dünya görüşü, bu değişimi anlamak için kritik bir temel sunuyor. Thiel, Cato Enstitüsü için kaleme aldığı bir denemede özgürlük ile demokrasinin bağdaşırlığına dair şüphelerini açıkça dile getirdi: “Artık özgürlük ve demokrasinin bağdaşabildiğine inanmıyorum.” Bu söz, Thiel’in yaygınlaştırılmasına katkı sunduğu neo-gerici “Karanlık Aydınlanma” hareketinin temel ilkelerini özetliyor. Bu ideoloji, eşitlikçi demokrasiyi reddediyor; “krallıklar[ın], CEO’ların egemen olduğu şirketler gibi görünece[ği]” seçkinlerin hükümranlığına, şirket modeline dayalı modern bir feodalizm tasavvur ediyor.
Thiel’in en yakın siyasi koruyucularından biri, hâlihazırda ABD Başkan Yardımcısı olan J.D. Vance bir zamanlar yatırımcıyken siyasete atılıp Trump çizgisindeki sağ içinde hızla yükseldi. Thiel, Vance’in senato kampanyasını büyük meblağlarla finanse etti; onda post-demokratik, şirket yanlısı muhafazakâr bir düzeni ileriye taşıyacak bir araç gördü. Vance, Trump’a bir zamanlar karşıyken artık onun en sadık savunucularından biri hâline geldi ve Thiel’in neo-gerici söylemini yineleyerek güçlü bir yürütme, devlet kademelerinde tasfiyeler ve demokratik kurumların geri adım attırılması gibi fikirleri milliyetçi, otoriter bir yeniden hizalanma adına savunur oldu.
Onların vizyonu, sadece sağ popülist bir hareketten ibaret değil; Amerikan yönetiminin -ve daha geniş anlamda küresel düzenin- kökten yeniden yapılandırılmasıdır. Bunun bir işareti, Başkan Yardımcısı J.D. Vance’in Münih Güvenlik Konferansı’ndaki son açıklamalarında görüldü. Vance, Münih’te ABD dış politikasında radikal bir rota değişimi sinyali vererek, Amerikan müttefiklerinin yalnızca ideolojik temelde değil, katı ulusal çıkarlar ve işlemsel verimlilik süzgecinden geçirilerek yeniden değerlendirilmesi gerektiğini öne sürdü. Onun sözleri, liberal demokrasiyi miadını doldurmuş bir model olarak reddeden neo-gerici anlayışın bir yansımasıydı; Vance ittifakların, yardımların ve diplomasinin paylaşılan demokratik değerler yerine salt bir maliyet-fayda hesabına göre belirlendiği bir tür “jeopolitik Darwinizm”i savundu.
Ancak Vance, Thiel ve Musk gibi isimler gücün teknosiyasi seçkinlerin ellerinde pekişmesi için bastırırken, aynı ideolojinin bir başka kolu daha da ileri giderek yönetimin bizzat yapay zekâ tarafından eskimiş hâle getirildiği bir dünyaya yöneliyor. Marc Andreessen’in “Tekno-İyimser Manifesto’sunda açıkça ifade edilen vizyon budur: Yapay zekânın insan yaşamının tüm yönlerine nüfuz ettiği, yönetim, ekonomi ve savaş dahil olmak üzere karar alma süreçlerini etkin bir şekilde otomatikleştirdiği bir gelecek. Andreessen’in yapay zekâ ivmeciliği sadece ekonomik bir tez değil, aynı zamanda rahatsız edici tarihsel emsalleri olan bir dünya görüşüdür. Tekno-İyimser Manifesto’sunda, İtalyan Fütürizmi’nin kurucusu, 1909 tarihli Fütürist Manifesto’sunda hızı, savaşı, teknolojiyi ve otoriter denetimi yücelten Filippo Tommaso Marinetti’ye açıkça atıfta bulunur ve onu över. Marinetti’nin fikirleri daha sonra erken faşist ideolojiye dahil edilecek, kendisi de verimlilik ve güç mantığıyla haklı çıkarılan, endüstriciler ve askeri seçkinler tarafından yönetilen teknokratik bir devleti savunan 1919 Faşist Manifestosu’nun ortak yazarlığını yapacaktı. Andreessen’in Marinetti’nin retoriğini (tarihsel bağlamından soyutlanmış hâliyle) benimsemesi, kendi vizyonunun daha derin ideolojik temelini ortaya koyuyor. O sadece yapay zekâ tarafından şekillendirilmiş bir dünya hayal etmiyor; verimlilik mantığının bizzat siyasi müzakereyi ortadan kaldırdığı teknosiyasi bir düzen öngörüyor.
Algoritmalar kimi konuşturur?
Umberto Eco’nun “Göstergebilimsel Gerilla Savaşına Doğru” başlıklı eserinde uyardığı gibi, modern iktidar artık yalnızca ordulara ve tanklara değil, iletişim araçlarını ele geçirmeye dayanıyor. Ancak bugün söz konusu olan sadece geleneksel anlamda iletişim değil, kodun bizzat kendisinin ele geçirilmesidir. Elon Musk gibi figürler, DOGE gibi siyasi projeleri, xAI ve Starlink gibi şirketleri ve X gibi medya platformları aracılığıyla sadece medya denetimini yeniden şekillendirmekle kalmıyor, devletin tüm bilgi mimarisini yeniden düzenliyorlar. İdeolojik savaş artık basitçe mesajı kimin denetlediği değil, hangi mesajların gönderilebileceğine, alınabileceğine ve hatta düşünülebileceğine karar veren algoritmayı kimin denetlediğidir. Bir zamanlar açık bir teknolojik yenilik alanı olarak görülen dijital dünya, verimliliğin bir silah olduğu ve kitlesel tasfiyelerin (ister bürokratik, ister siyasi, ister algoritmik olsun) gerçek zamanlı olarak uygulandığı, şirket-devlet birleşmesinin birincil savaş alanına dönüşmüştür.
İşte tam da bu anlarda canavarlar ortaya çıkar. Onların isimleri de vardır, jestleri de. Mesele, bu canavarların iktidarı ele geçirip geçiremeyeceği değil; henüz doğmamış geleceği sahiplenmelerine izin verip vermeyeceğimizdir. Yapay zekâ, algoritmik yönetişim ve şirket‑devlet denetimi üzerine verilen kavga, salt teknoloji tartışması değildir; siyasi yaşamın ve demokrasinin varlık koşulları uğruna sürdürülen bir mücadeledir.
Avrupa bu yeni gerçekle yüzleşirken, neyin tehlikede olduğunu unutmamalı; vakit henüz varken Frantz Fanon’un 1961’de kaleme aldığı şu sözlerin aciliyetini yeniden hatırlamalıyız: “Avrupa halkları önce uyanmaya ve silkelenmeye karar vermeli, akıllarını kullanmalı ve Uyuyan Güzel’in aptal oyununu oynamayı bırakmalıdır.”
Dipnotlar:
[1] Pasquinelli, M. (2023), The Eye of the Master. A Social History of Artificial Intelligence, Verso (Türkçesi: Patronun Gözü. Yapay Zekânın Sosyal Tarihi, çev. Elçin Gen, Metis, 2025).
[2] Rudolph Martin Cheim Belgeleri, RG 804, 1. Kutu, YIVO Institute for Jewish Research.
(RS/DS/VC)
