Bu yıl 1 Kasım Dünya Vegan Günü vesilesiyle biraz kendi deneyimimden bahsedip, veganlığı yalnızca yediklerimizle sınırlı olmayan, dünyayla ve hayvanlarla kurduğumuz ilişkiyi yeniden düşündüren bir yerden ele almak istiyorum.
Çünkü geçtiğimiz yedi aydır dünyayla başka türlü ilişkileniyorum ve gündelik hayatın en sıradan görünen kararlarına da bunun sirayet etmesini sağlamaya çalışıyorum. Hâlâ kendime dair bir beyanda bulunmuyorum ama geçen yıldan bu yana bu meseleyi daha çok pişiriyor, daha çok düşünüyor ve dahası, giderek daha fazla bu şekilde yaşıyorum.
Veganlık “dışardan” bakıldığında daha çok ne yediğimiz ne giydiğimiz ya da hangi ürünleri tükettiğimiz üzerinden konuşuluyor. Oysa hayvanlarla kurduğumuz ilişki yalnızca tabağımıza ne koyduğumuzla sınırlı değil ve olmamalı. Onları nasıl gördüğümüz, nasıl anlattığımız, hangi hikâyelerin içine yerleştirdiğimiz, seslerini nasıl ya da ne kadar duyduğumuzla da alakalı. Hatta hangi seslerinin duyulmasına imkân verdiğimiz üzerinden de sorgulanabilecek bir şey bu.
Bir süre önce bianet için Melanie Challenger’ın “Odadaki Hayvanlar: Diğer türlere nasıl kulak verebiliriz, neden vermeliyiz?” başlıklı metnini Türkçeleştirmiştik. Metin, hayvanlardan söz etmekle onların gerçekten var-kılınmasına, orada-olmalarına izin vermek aynı şey mi diye soruyordu. Hayvanlar karar mekanizmalarında yer alıyorlar mı örneğin? İnsanlarla hayvanlar aynı coğrafyayı paylaşırken, hayvanlara ilişkin kararlar alındığında hayvanların çıkarları nasıl temsil ediliyor? Diğer bir deyişle hayvanlar politik özneler olabiliryor mu?
Yani insan olmayanlar hakkında konuşurken aslında, hâlâ kendi anlatımızı mı kuruyoruz? Onları kendi anlam dünyamız içinde mi var ediyoruz? Challenger, hayvanların yok-luğunda kurulmuş bir anlatıda ve dünyada yaşadığımızı fark edip onların nerede olduğunu yeniden düşünmeye çağrı yapıyor bir bakıma.
Veganlığın ötesine geçen, insanın, insan olmayan canlılarla kurduğu ilişkiyi daha ileri düzey bir düşünsel alana taşıyan ve sorgulayan “Odadaki Hayvanlar” metnini akılda tutarak yazıyorum.
Bizim büyük “veganlık meselemiz”
Ben hâlâ “veganım” diyemiyorum. Biraz bu beyanın söylendiği an yarattığı karşılıktan biraz da söylediğim anda tamamen (ne demekse?) bu politik tahayyülde yaşamam gerektiğini düşündüğümden.
Örneğin birlikte yaşadığım (4,5 yaşındaki) insan hâlâ “hayvansal gıda” tüketiyor. Hatta onları bazı zorunlu (!) durumlarda ben hazırlıyorum. Kendim için artık yapmadığım bir şeyi, ellerimle çocuğum için yapıyorum. Peki çocuğumun kendi deyimiyle “hayvansal” olması, benim veganlığıma halel getiriyor mu? Bir sorgulama başlattığı kesin. Bu sorgulama hâli önemli ama tehlikeli de. Tehlikeli, çünkü veganlığı bir ilişki biçimi olmaktan, ilişkisellikten çıkarıp, başımın üstünde yeri olan insana ne yedirdiğime indirgeme riski taşıyorum.
Diğer taraftan, aynı anda başka bir hayvanın bedeninden ya da üretiminden gelen bir şeyi bu küçük insanın önüne koyuyorum ama bunu yaparken, aynı şeyi kendim için bir daha asla yapmayacağımdan da her seferinde biraz daha emin oluyorum.
Söz konusu çocuğum olduğunda öğrendiğim ve “doğru” kabul ettiğim yaşam biçimlerinden bir anda vazgeçmeye aynı ölçüde güvenemiyorum (çelişkili düzlem). Bunları düşündüğüm günlerden birinde, önüme yeni bir araştırma düşüyor. Yirmi farklı protein kaynağını beslenme ve sağlık, erişilebilirlik ve çevresel etkileriyle birlikte değerlendiren bir çalışmada tofu ilk sırada çıkıyor. Ve soruyorum, neden kendim için tercih ettiğim bir ilişkiselliği çocuğum söz konusu olduğunda hemen gerçekleştiremiyorum?
Belli ki burada yalnız veganlıkla değil bakım emeğiyle de ilgili bir mesele var. Öğrenilmiş bakım pratikleri sanırım. Ama bunu yazarken bile ikisini neden birbirinden ayırdığımı sorguluyorum. Ama konumuz bu değil şu an. Buradaki mesele benim gündelik hayattaki ilişkilenme biçimlerimi daha çok düşünmeye başlamam. Yani veganlığın benim için “normal”, “gerekli”, hatta “çocuk için şart” diye öğrendiğim şeyleri tek tek yeniden sorgulatma meselesi. Bu bize veganlığın gündelik hayatın en küçük ve maddi kararlarında gerçekleştiğine de işaret ediyor. Politik olana çalıyor değil mi sizin de kulağınızda? Ancak veganlığı bu kararların eksiksiz ve kusursuz bir toplamına indirgemekle, hayvanlarla kurduğumuz ilişkiyi gerçekten dönüştürmek aynı şey değil. Benim için -artık- asıl mesele biraz buralarda.
Hayvanlar nerede?
Tam burada “Odadaki Hayvanlar”ın bize bıraktığı soruları yeniden düşünelim. Hayvanlardan söz ediyoruz ama nasıl? Hayvanın sözünü nasıl temsil edebiliriz, doğayı nasıl temsil edebiliriz? Zihni zorlayan bir kavramsal ve teorik düşünme hâli gibi görünebilir ama mesele sadece hayvanların iyilik hâlini (refahını) düşünmek değil (ki zaten bu coğrafyada tam aksine işaret eden yasalar da var) onları adaletin özneleri olarak görmek ve seslerinin politik anlamda var kılınma meselesi.
Bu kavramsal zorlanmanın gerisinde çok daha eski bir düşünme alışkanlığı var. İnsanın kendisini doğadan ve kendi hayvanlığından ayırmasının çok daha uzun bir kültürel tarihi var değil mi? İnsan kendisini doğanın içinde yaşayan bedensel bir canlı olarak değil de doğaya bakan, onu açıklayan ve yöneten ayrıcalıklı bilinç olarak kurguladığında, diğer canlılar da insan için kolaylıkla üzerine karar verilen varlıklara dönüşüyor. Kalıcı hiyerarşi kuruluyor malum. İnsan merkezde. Antroposantrizm. Doğaya ve hayvanlara hükmedebileceğini düşünen insan ve onun anlatısı. Türcülük de geliyor peşine tabii.
Hayvanları sadece onları yemek ve yememek üzerinden değerlendirmek yerine adil görme biçiminin nasıl kurulacağını düşünmemiz gerekiyor. Hayvanı, insanın onun adına kurduğu anlatıya indirgemeden, alınacak kararlar üzerinde etkili olabilmesinin nasıl sağlanabileceğini düşünmek. Bu adil görme biçimi hayvanlarla vakit geçirmeyi gerektiriyor. Yani gözlem yapmayı ama bunu kartezyen bir yerden yani onları bilincimizin önüne aldığımız nesneler olarak görmeden, hayvanlarla birlikte yaşayarak görmek: Yani gözlemlemek, yanlarında zaman geçirmek, güven oluşturmak ve yavaşlamak, Challenger’ın dediği gibi.
Melanie Challenger ve Erin Ryan’ın kurduğu Animals in the Room (Odadaki Hayvanlar) isimli proje, bilim insanlarını ve hayvan refahı uzmanlarını bir araya getiren uluslararası bir çalışma ağı. Çıkış soruları basit: Bir karar, hayvanların hayatını doğrudan etkiliyorsa, neden o kararın oluşturulmasında yalnız insanların çıkarları temsil ediliyor? Proje bunun için insan olmayan hayvanları karar süreçlerinde temsil etmenin yöntemlerini geliştirip test ediyor.
Challenger ve ekibi hayvanların iyiliğinin ve refahının insanlar tarafından düşünülmesini sağlamaya çalışmıyor. Hayvanın kendi davranışını, tercihlerini ve çıkarlarını politik bilgiye dönüştürmenin yollarını arıyorlar.
Tüm bunlar veganlığı düşünürken kendi sesimi susturup susturmadığımı düşündürüyor bana. Yani “insan anlatısını” durduruyor muyuz? O anlatıyı durdurduğumuzda yani biraz durmayı başardığımızda belki veganlığı da “hayvansal gıda” ve “hayvan çıktısı” tüketip tüketmemekten çıkartmış oluyoruz ve ilişkisellik perspektifinden düşünmeye başlıyoruz.
“Hayvanları nasıl koruyacağız?” diye sormakla “onları etkileyen bir kararı onların çıkarlarını da temsil ederek nasıl alacağız?” diye sormak aynı şey değil. İkinci soru veganlığı “etik” bir karar olmaktan çıkarıyor. Bu soruyla, adaletin öznesi olması gereken hayvanlara dair konuşmaya başlıyoruz.
Bu şekilde düşünmeye başladığımda veganlık benim için daha politik bir anlam kazanmaya başlıyor. Bu metni de bunun üzerine düşünelim diye yazıyorum. Yani mesele şu: Bir hayvanın yaşamının kendi başına değerli olduğunu kabul ediyorsak, neden yalnızca onu yememeyi konuşuyoruz? Neden hukuk, siyaset ve karar alma mekanizmaları hâlâ yalnız insanın çıkarını ifade edebileceği biçimde kuruyoruz?
Böylelikle veganlık tam da burada tabağın dışına taşıyor. Ne yememeyi tercih ettiğimiz hâlâ bir başlangıç ve önemli ancak tek mesele bu değil. Challenger ve ekibinin düşünsel katkısı ve çalışmalarının gücü başka bir seviyede düşünme biçimi, hayvanların ses, temsil ve karar süreçlerindeki yokluğunu düşünmeye çağıran ve insan merkezciliği anlatıdan kaldırmada ısrar eden bir politik duruşa çağrı yapıyor.
[1] Melanie Challenger’ın 2024 tarihli konuşması: “The Council of the People and the Bears: Vision of Animal-Inclusive Democracies”. Trentino’da boz ayılar ile bölgede yaşayan insanlar arasında uzun süredir ciddi bir birlikte yaşama çatışması var. Challenger bu konuşmada, bu çatışmadan hareketle geliştirilen bir karar alma modelini anlatıyor. Model, ayılarla ilgili kararlar alınırken yalnızca insanların değil, ayıların yaşam koşullarının, davranışlarının, ihtiyaçlarının ve çıkarlarının da demokratik müzakereye dahil edilmesini amaçlıyor. Ayıların perspektifinin, onları yakından gözlemleyen uzmanlardan ve davranışlarına ilişkin verilerden gelen bilgi aracılığıyla karar sürecinde etkili hale getirilmesi hedefleniyor.
(SA/NÖ)
