Kritik maden ve metaller (KMM); yeşil enerji dönüşümü, yeni teknolojiler ve ulusal güvenlik açısından hayati öneme sahip malzemeler. Tedarik zinciri açısından kesinti riski yüksek olan bu malzemeler arasında nadir toprak elementleri (NTE) önemli bir yer tutuyor. Bu nedenle 694 milyon ton ile Çin’in ardından en büyük NTE rezervinin Türkiye’de bulunduğuna dair bakanlık duyurusu, büyük bir heyecanla karşılandı ve siyasi tartışmalara konu oldu.
İktidar cenahı, Eskişehir Beylikova’da keşfedilen NTE rezervinin stratejik bir gurur olduğunu ve devlet destekli yerli teknoloji ile ekonomiye kazandırılacağını söylüyor. Ülkenin kurtuluşunun NTE’de olduğunu vurgulayan ana muhalefet ise bu rezervin hammadde olarak ‘‘yabancılara peşkeş çekilemeyeceği’’ hükmünün kanunlaşmasını istiyor. Türkiye’nin işleme teknolojisi geliştirmesinin ve NTE’lerin katma değerli ürün haline gelmesinin hayati önemde olduğunu vurguluyor.
Nitekim NTE’lerin gerçek değer yaratma potansiyeli ve jeostratejik önemi, tedarik zincirinin ileri aşamalarında ortaya çıkıyor. Rafinasyon ve saflaştırma süreçleri, madencilikten 10-15 kat fazla katma değer yaratıyor. Bu değer zincirine nihai ürün üretme yetisi de eklendiğinde, birkaç kilogram NTE’den 100-150 bin doların üzerinde ekonomik katkı sağlamak mümkün hâle geliyor. Üstelik ancak bu seviyedeki teknolojik ve endüstriyel üstünlük, stratejik güç yaratıyor. Dünyanın en büyük rezerv sahiplerinden ABD bile, işlenmiş NTE ve kalıcı mıknatıs gibi nihai ürünler için yüzde 90 oranda Çin’e bağımlı.
Beylikova’daki nadir toprak elementleri rezervine dair: Bilinenler ve bilinemeyenler
‘‘Nadir toprak elementleri’’ nedir?
Yerkürede 17 tane olduğu bilinen nadir toprak elementleri, modern teknolojinin küçük fakat hayati ‘‘vitaminleri’’ gibidir: Az miktarda yer aldıkları malzemelere önemli manyetik, optik ve elektriksel özellikler kazandırarak enerji sistemleri, mıknatıslar ve ileri teknolojik uygulamalarda vazgeçilmez rol oynarlar. NTE’ler olmadan modern savunma teknolojileri çalışamaz ve iklim değişikliğiyle mücadele için gereken temiz enerji altyapısı inşa edilemez.
Nadir toprak elementleri, hafif ve ağır olmak üzere ikiye ayrılır. Hafif nadir toprak elementleri görece daha bol bulunurken ağır nadir toprak elementleri daha az bulunur ve stratejik önemi daha yüksektir.
Dolayısıyla eğer Türkiye, NTE arz zincirinde önemli bir aktör olmak istiyorsa, sadece rezerv madenciliğine değil, bu rezervlerin rafinasyonuna ve nihai teknolojik ürüne dönüştürülmesine odaklanması gerekiyor. Bu da kritik teknoloji transferi, büyük ölçekli piyasa finansmanının sağlanması, küresel pazar erişimin güvence altına alınması gibi, Türkiye’nin tek başına başaramayacağı gereklilikleri olan, maliyetli ve meşakkatli bir süreç.
Bir diğer önemli sorun ise NTE’nin yüksek ekolojik maliyetleri. Çin’in çevresel kaygılardan feragat ederek, düşük maliyetli üretim biçimini takip etmek, büyük ekolojik felaketler doğurur ve ne jeopolitik ne de etik olarak kabul edilebilir. Türkiye’nin uluslararası işbirliği ile şekillendireceği NTE stratejisini, çevresel sürdürülebilirlik üzerine kurması büyük önem taşıyor.
Sadece hammadde değil, jeostratejik bir araç
Yalnızca 34 sene önce, dönemin Çin Devlet Başkanı Deng Xiaoping, ‘‘Ortadoğu’nun petrolü var, ancak bizim de nadir toprak elementlerimiz var,’’ dediğinde, ABD dahil birçok ülke, neyi kastettiğinin farkında bile değildi.
Durumun tüm netliğiyle ortaya çıkması 2010 yılında oldu: Japonya’nın Senkaku adaları çevresinde bir Çin balıkçı teknesi ile Japon Sahil Güvenlik gemisinin çarpışması, diplomatik bir krize neden oldu. Çin, Japonya’ya NTE ihraçlarını durdurma kararı aldı. Bu kısıtlama sonrası bazı NTE fiyatları 10 kattan fazla arttı ve Japon ekonomisinde, özellikle yüksek teknolojili otomotiv ve elektronik sektörlerinde, ciddi bir krize yol açtı.
Bu olay NTE’lerin yalnızca ekonomik bir hammadde değil aynı zamanda jeostratejik bir araç olduğunu tüm dünyaya gösteren ilk işaret fişeğiydi.
Tek hakim tedarikçi Çin
NTE konusunun aciliyet kazanması ise pandemi sonrası gerçekleşti. Modern teknolojinin hız kazanması ve düşük karbonlu bir ekonomiye geçiş hedefleri ile birlikte, NTE’lerin ne kadar stratejik bir ürün olduğu tüm dünyada anlaşıldı. Çin’in ise bu alanda tek hakim tedarikçi haline geldiği, gecikmeli olarak fark edildi.
Bu durum, NTE tedariki konusunda çok geride olan ABD’de ve Avrupa’da panik havası estirdi. Üstelik Çin, yalnızca NTE rezervi sahipliği bakımından değil, bu madenin ayrıştırılıp rafine edilmesi ve daha sonra bu madenlerden mıknatıs, katalizör, fosforlar ve diğer kritik metal alaşımları gibi nihai teknolojik ürünler üretilmesi konusunda neredeyse monopol gücüne ulaştı.
Saflaştırma, madencilikten 10-15 kat fazla katma değer yaratıyor
Nitekim NTE’lerin gerçek değer yaratma potansiyeli, tedarik zincirinin ileri aşamalarında ortaya çıkıyor. Madencilik aşamasında, ekonomik olarak çıkarılabilir cevherden elde edilen konsantrelerin küresel pazar değeri, 2025 itibarıyla yalnızca 600-800 milyon ABD doları bandındaydı. Oysa rafinasyon ve saflaştırma süreçlerinde ciddi bir değer sıçraması var: Aynı hacim, yüksek saflıkta ayrılmış oksit ve metal formuna dönüştüğünde, pazar büyüklüğü 5,7 - 7,6 milyar dolara ulaşıyor. Böylelikle madencilik aşamasına kıyasla 10-15 katlık bir katma değer yaratılıyor.
Türkiye’nin rezervlerinin büyüklüğü ve niteliği henüz net değil
ABD Jeoloji Araştırmalar Kurumu’nun (USGS) 2025 yılı raporuna göre küresel NTE rezervlerinin toplam büyüklüğü 90 milyon tonun biraz üzerinde En büyük rezerve sahip ilk beş ülke ise sırasıyla Çin (44 milyon ton), Brezilya (21), Hindistan (6.9), Avustralya (5.7) ve Rusya (3.8).
Eskişehir/Beylikova’daki kaynağın uluslararası standartlarda ticari olarak çıkarılabilir rezerv olduğunu kanıtlayan jeolojik ve ekonomik çalışmalar tamamlanmadığından, Türkiye henüz bu listede yer almıyor. Rezervin küresel önemini kanıtlamak için Türkiye, “Avustralya Jeologlar Enstitüsü” aracılığıyla uluslararası alanda tanınan JORC Kodu kapsamında sertifikasyon sürecini yürütmektedir. Yapılan akademik çalışmalar, Türkiye’deki yatakların yüzde 0,2 ila yüzde 2’sinin nadir toprak oksitlerinden oluşmasının muhtemel olduğunu gösteriyor. Bu ise 1.4 milyon ila 14 milyon ton arası NTE rezervi anlamına geliyor.
Türkiye’nin rezervlerinin ne kadarının Hafif NTE ne kadarının Ağır NTE olduğu da henüz belirsizliğini koruyor. Bu konuda resmi bilgiler net olmasa da, Hafif NTE’lerin baskın olduğu vurgulanıyor. Eğer böyle ise rezervin ekonomik katkısı sınırlı olacaktır çünkü bu elementlerin küresel ölçekte zaten iyi bir arzı olduğu için piyasa değeri daha düşük.
KRİTİK & STRATEJİK MADENLER ÇALIŞTAYI
"Beylikova’da 694 milyon ton NTE rezervi olduğu kuşkulu"
Yalnızca kalıcı mıknatıs pazarı 30 milyar dolardan büyük
Asıl ekonomik dönüşüm ise saflaştırılmış NTE’lerin kalıcı mıknatıs, batarya malzemesi ve katalizör gibi ileri teknoloji ürünlerine entegre edildiği nihai ürün aşamasında gerçekleşiyor. Örneğin rüzgar türbinlerinden elektrikli araç motorlarına, savunma sanayii sistemlerinden akıllı telefonlara kadar geniş bir yelpazedeki ürünlerin kritik bileşenleri arasında yer alan kalıcı mıknatıs pazarının, 2025’te 32-35 milyar doları aştığı tahmin ediliyor. Temiz enerji sistemleri, savunma teknolojileri ve yüksek performanslı elektroniği de düşündüğümüzde, toplam NTE temelli nihai ürün değeri, 40 milyar doları rahatlıkla aşıyor.
Bu üç aşamalı değer zinciri, bir ton ham cevherdeki birkaç kilogram NTE’nin, 100-150 bin doların üzerinde ekonomik katkı sağlayabildiğini ortaya koyuyor. Enerji dönüşümünün hızlanmasıyla, önümüzdeki 10 yıl içinde bu değerin katlanarak artması bekleniyor.
Rezerv sahipliği, stratejik güç getirmiyor
Çin’in NTE’lere hakimiyetinin en çarpıcı kısmı ise teknolojik karmaşıklığın en yüksek olduğu rafinasyon ve saflaştırma aşamasını yüzde 90 civarında kontrol etmesi.
Madencilik aşamasında Çin’in küresel üretimdeki payı, 2025 itibarıyla yüzde 62-65 düzeyinde. Ayrıştırma kapasitesinin ise yüzde 87-91’ine ve yüksek saflıkta nadir toprak oksit üretiminin yüzde 92’sine sahip. Son aşama olan nihai teknolojik ürün katmanındaki monopol gücü daha da keskin: Özellikle kalıcı mıknatıs üretiminde Çin’in payı yüzde 93-95’e ulaşıyor.
Bu durum, dünyanın en büyük rezerv sahiplerinden ABD’nin bile işlenmiş nadir toprak oksit ihtiyacının yüzde 70-80’ini ve kalıcı mıknatıs ihtiyacının yüzde 85-90’ını doğrudan veya dolaylı olarak Çin’den karşılamak zorunda kalmasına yol açıyor.
Dolayısıyla rezerv sahipliği, stratejik güç anlamına gelmiyor. NTE’leri 21. yüzyılın en etkili jeostratejik unsurlarından biri haline getiren, Çin’in rafinasyon ve nihai ürün üretimindeki neredeyse mutlak teknolojik ve endüstriyel üstünlüğü.
Çin 55 milyar dolardan fazla yatırım yaptı
Eğer NTE arz zincirinde önemli bir aktör olmak istiyorsa Türkiye’nin sadece rezerv madenciliğine değil, bu rezervlerin rafinasyonuna ve nihai teknolojik ürüne dönüştürülmesine odaklanması gerekiyor. Nitekim madencilik, sürecin kolay kısmı. Asıl darboğaz, 17 farklı elementi yüzde 99.999 saflıkta ayıracak rafinasyon tesisidir. Bu tesislerin tasarımı, inşası ve devreye alınması, muazzam bir mühendislik başarısı gerektirir. Haliyle, teknolojik ilerleme cephesinde know-how transferi ve AR-GE yatırımlarının ön planda olması gerekir. Ancak böyle uzun soluklu, entegre bir sürecin finansman ihtiyacı da çok yüksek olacaktır.
Çin’in küresel rafinaj kapasitesinin yüzde 85-90’ını kontrol etmesi, 2000 yılından bu yana toplam 57 milyar dolar civarında yatırımlar yapmasıyla mümkün oldu. Uzmanlara göre ABD ve AB’nin bile Çin’in hakimiyetini aşabilmek için kuracakları NTE temelli bir arz zinciri, en az 10 milyar dolarlık sermaye yatırımı gerektirecek. Böyle bir amaca ulaşmanın ancak 10-15 yılda mümkün olabileceği hesaplanıyor.
Beylikova’daki NTE rezervlerinin neden olabileceği tehlike: Toryum ve diğer kimyasal atıklar
Teknolojik altyapıyı geliştirmek şart
Teknolojik ilerleme konusunda Türkiye’nin mevcut altyapısının hangi seviyede olduğu tam olarak bilinmiyor; ancak Çin gibi bir rakip karşısında yetersiz olduğu tartışmasız.
Know-how transferinin ve AR-GE yatırımlarının ön planda olduğu bu alanda, Çin’in NTE ile ilgili patent başvurularındaki küresel payı 2025 itibarıyla yüzde 65’e ulaştı. ABD’nin 10 bin, Japonya’nın 14 bin patenti bulunurken, Çin’in patentleri ise yaklaşık 42 bin adet.
2020’de Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu (TENMAK) bünyesinde faaliyet göstermeye başlayan Nadir Toprak Elementleri Araştırma Enstitüsü (NATEN), Türkiye’nin stratejik elementlerdeki potansiyelini bilimsel, teknik ve endüstriyel kapasiteye dönüştürmek için çalışmalar yapıyor.
NATEN’in 2025’te kurduğu NTE Cevher Zenginleştirme ve Saflaştırma Laboratuvarı ve Yerli Kalıcı Mıknatıs Üretim Tesisi gibi altyapılar, bilimsel kapasiteyi artırmada önemli adımlar. Ancak bu tesislerin etkin çalışabilmesi için üniversite-sanayi işbirliklerini güçlendirmek, AR-GE bütçesini artırmak ve patent başvurularını teşvik etmek gerekiyor. Ayrıca nitelikli insan kaynağı yetiştirmek üzere mühendislik ve malzeme bilimi programlarında NTE odaklı uzmanlaşma modülleri geliştirilmesi, uluslararası burs programları ile know-how transferi sağlanması ve start-up ekosistemine yönelik teşviklerle inovasyonların hızlandırılması şart.
YARIN / NTE’NİN EKOLOJİK MAALİYETİ, ÇİN İLE REKABET MÜMKÜN MÜ?
(EK/TY)
