Türkiye’de enerji kooperatifleri, mevzuat  ve enerji demokrasisi

Enerji toplulukları daha ucuz elektrik üretmeye yarayan bir mekanizmadan ibaret değil. Esas işlevine,  enerji üzerinde demokratik ve toplumsal denetimi mümkün kılmakla  bürünür. Bir şirketin ortak güneş aboneliği satabilmesiyle bir mahallenin kendi üretim araçlarına demokratik biçimde sahip olması aynı şey değildir.

Üstelik dağıtık üretim kendiliğinden dağıtık iktidar yaratmaz. Karar hakkı, toplumsal fayda ve mülkiyet demokratikleşmedikçe yenilenebilir enerji büyümesi enerji demokrasisine dönüşmeyebilir. Dünya deneyimleri birbirinden farklı toplumsal ihtiyaçların girişimleri başlattığını; hukukun ve finansmanın yaygınlaşmalarını mümkün kıldığını; demokratik niteliklerinin ise mülkiyet ve yönetişim ilişkilerine bağlı olduğunu düşündürüyor.

Avrupa Birliği enerji topluluklarını yalnızca elektrik üreticisi olarak değil, yurttaşların ve yerel aktörlerin enerji sisteminde rol almasını sağlayan özel bir kategori olarak tanır. AB çerçevesinde iki temel kavram vardır: yenilenebilir enerji topluluğu ve yurttaş enerji topluluğu. Avrupa Komisyonu’nun sosyal ekonomi portalı, bu çerçevenin Yenilenebilir Enerji Direktifi ve Elektrik Piyasası Direktifi ile kurulduğunu; enerji topluluklarının yurttaş, yerel yönetim ve küçük işletmelerin enerji üretimi ve paylaşımında rol almasını sağlayan bir çerçeve sunduğunu belirtir.

Enerji topluluğu kavramı şirketler tarafından kolayca boşaltılabilir. Eğer “topluluk” denilen şeyde karar hakkı yurttaşta değilse, gelir yerelde kalmıyorsa, yoksul hane korunmuyorsa, kiracı ve apartman sakini sisteme giremiyorsa, bu yapı enerji demokrasisi değil, yalnızca yeşil bir piyasa ürünüdür.

İspanya ve Portekiz: Paylaşımın hukuku

İspanya’da 244/2019 sayılı Kraliyet Kararnamesi, elektrik öz tüketiminin idari, teknik ve ekonomik koşullarını düzenledi. Bu düzenleme, bireysel öz tüketimin yanında kolektif öz tüketimi de tanıdı; yani birden fazla tüketicinin bir üretim tesisinden birlikte yararlanmasının yolunu açtı. Bu yaklaşım, enerji paylaşımını yalnızca aynı sayaçla sınırlamayan bir anlayışı temsil ediyor.

Portekiz’de 15/2022 sayılı Kararname, ulusal elektrik sistemi içinde öz tüketim, kolektif öz tüketim ve yenilenebilir enerji toplulukları için ayrıntılı bir çerçeve oluşturdu. Portekiz enerji düzenleyicisi ERSE de bu çerçevenin ticari ilişkiler, ölçüm, veri işleme, enerji paylaşım yöntemleri ve uygulanacak düzenlenmiş tarifeler gibi konuları kapsadığını belirtiyor. Portekiz düzenlemelerinde kolektif öz tüketim katılımcılarının bir yönetim birimi belirlemesi, üretimin paylaşım katsayıları, şebekeyle ilişki ve fazla üretimin değerlendirilmesi gibi konular ele alınıyor.

Enerji topluluğunda ortak üretimin üyeler arasında nasıl paylaşılacağı, farklı sayaçlara nasıl yansıtılacağı, fatura kredisinin nasıl hesaplanacağı, fazla üretimin nasıl değerlendirileceği, veri akışının nasıl sağlanacağı ve yoksul hanelerin nasıl korunacağı açıkça düzenlenmesine imkan veren yasal düzenlemeler hayati öneme sahip.

Avustralya: Çatı adaleti ve mahalle bataryası

Avustralya örneği başka bir açıdan öğreticidir. Çatı GES yaygınlaştığında adalet sorunu ortaya çıktı. Müstakil evi ve uygun çatısı olan üretici oldu; kiracı, apartman sakini ve düşük gelirli haneler bu değişimin dışında kaldı. Bu nedenle apartman güneşi, mahalle bataryası ve topluluk bataryası modelleri gündeme geldi. Çatı GES destekleri yalnızca mülk sahiplerini güçlendirirse adaletsizleşir. Apartman, site, kiracı ve düşük gelirli haneler için ortak üretim ve ortak batarya modeli gerekir. Türkiye gibi, kentlerde yurttaşların apartmanlarda yaşadığı yöre ve ülkelerde, enerji topluluğu modeli, apartman ve mahalle ölçeğine uygun tasarlanmalıdır.

Türkiye’de enerji kooperatifleri

Türkiye’de enerji kooperatifleri fikri yeni değil ama hâlâ kırılgan. Enerji Kooperatifleri Ağı, Türkiye’de 2015 sonrası enerji kooperatiflerinin görünür hale geldiğini ve bugün 40’tan fazla kooperatifin temsil edildiğini belirtiyor. Türkiye’de sorun yalnızca “kooperatif kurulamıyor” sorunu değildir. Kooperatif kurulabiliyor. Sorun, kurulan kooperatifin farklı sayaçlara sahip yurttaşlar arasında adil enerji paylaşımı yapabilmesini sağlayacak hukuki ve idari altyapının zayıf olmasıdır. Türkiye’de mevcut düzen, enerji topluluğunu demokratik bir yerel paylaşım ve dayanışma kurumu olarak değil; daha çok VKN/tüzel kişilik merkezli, tüketim tesisiyle sıkı ilişkilendirilmiş, teknik bir öz tüketim ve mahsuplaşma sistemi olarak ele alıyor.

Bir şirketin farklı tüketim tesisleri, bir belediyenin kendi binaları veya bir OSB içindeki işletmeler, belirli teknik ve idari koşullarla ilişkilendirilebilir. Ama gerçek bir mahalle enerji topluluğu düşünelim. 200 hane, 20 küçük esnaf, bir okul, bir belediye binası, birkaç kiracı, bazı düşük gelirli haneler, farklı sayaçlar, farklı abonelikler, farklı tüketim saatleri. Böyle bir yapı, yalnızca “aynı tüzel kişilik” veya “aynı tüketim grubu” mantığıyla kurulamaz.

Mevcut lisanssız elektrik üretim yönetmeliği, üretim ve tüketim tesislerinin ilişkilendirilmesi ve mahsuplaşma mantığı üzerine kurulu. 2026 değişiklikleriyle lisanssız üretim tesisleri bakımından mahsuplaşmanın saatlik olarak yapılacağı düzenlenmiştir. Yönetmelikte, belirli üretim tesisleri ve 12 Mayıs 2019’dan itibaren çağrı mektubu almaya hak kazanan yenilenebilir üretim tesisleri için mahsuplaşma işlemlerinin piyasa işletmecisi tarafından saatlik yapılacağı ifade edilmektedir. EPDK’nın 30 Nisan 2026 tarihli ve 14531 sayılı kararı da lisanssız üretim tesisleri ve ilişkili tüketim tesislerinin mahsuplaşma usul ve esaslarını ayrıntılandırmış.

Güneş gündüz üretir; yoksul hane, emekli, kiracı veya çalışan aile elektriği çoğu zaman akşam kullanır. Ortak batarya, sanal paylaşım ve sosyal pay olmadan saatlik mahsuplaşma, enerji topluluğunun dayanışmacı değerini yok eder.

EPDK usul ve esaslarında koşullar sağlanmadığında mahsuplaşma yapılmayacağı ve üretim miktarının bedelsiz sayaca yönlendirilebileceği hükümleri de var. Bu tür teknik hükümler, büyük ve profesyonel aktörler için yönetilebilir olabilir; ama küçük kooperatifler, mahalle girişimleri ve yurttaş toplulukları için ciddi belirsizlik ve risk yaratır.

Türkiye’de mevzuatın ağırlık merkezi hâlâ şu sorulardır: Üretim tesisi kimin? Hangi tüketim tesisiyle ilişkilendirildi? Sayaç verisi nasıl girilecek? İhtiyaç fazlası nasıl mahsuplaşacak? Oysa enerji topluluğu açısından sorulması gereken sorular farklıdır: Yoksul hane nasıl korunacak? Kiracı nasıl katılacak? Apartman sakini nasıl ortak olacak? Farklı sayaçlar arasında paylaşım nasıl yapılacak? Belediye nasıl kolaylaştırıcı rol alacak? Kararları kim alacak? Gelir nasıl paylaşılacak?

Önemli bir eksik: Enerji topluluğu statüsü

Türkiye’de enerji kooperatifi kurulabiliyor; ama enerji topluluğu, Avrupa’daki anlamıyla ayrı bir demokratik enerji öznesi olarak tanınmıyor. Kooperatifin varlığı tanınıyor; fakat kooperatifin enerji demokrasisi kurumu olarak işlevi tanınmıyor.

Mevcut yapı daha çok “öz tüketim” mantığına dayanıyor. Kendi ihtiyacını karşıla, fazlanı belirli koşullarda sisteme ver. Bu model “enerji topluluğu” için dardır. Enerji topluluğu yalnızca kendi faturasını düşüren bir üretici değildir; üyeleri arasında paylaşım yapan, yoksul haneleri kollayan, yerel fayda üreten ve demokratik karar alan bir kurumdur.

Türkiye’de ihtiyaç duyulan, enerji kooperatiflerini lisanssız üretim mevzuatının teknik kenarına sıkıştırmak yerine, enerji topluluklarını ayrı bir hukuki kategori olarak tanımaktır.

Şekil. Enerji demokrasisini değerlendirmek için dört temel soru.

Enerji demokrasisini ölçmek için şu soruları sorabiliriz. Üretim araçları üzerinde etkin kontrol kimde? Kararlar kim tarafından ve hangi oy haklarıyla alınıyor? Yoksul haneler, kiracılar ve sermayesi olmayanlar hangi faydadan yararlanıyor? Yerel üretimin ve ekipman hammaddelerinin çevresel zararları nasıl karşılanıyor?

Bir kooperatifin yılda 10 milyon kWh üretip yalnızca varlıklı ortaklara gelir dağıtması ile daha küçük bir topluluğun düşük gelirli ailelere erişim sağlaması aynı demokratik değeri taşımaz. Bu nedenle yalnız kWh değil, ortakların niteliği, sosyal fayda, yönetim hakkı ve ekolojik yük de düzenli ölçülmelidir.

Türkiye’de gerçek bir enerji topluluğu rejimi için en az şu unsurlar gerekir:

1. Ayrı bir enerji topluluğu statüsü tanımlanmalıdır. Bu statü, kooperatifleri, belediyeleri, mahalle örgütlenmelerini, köyleri, siteleri, apartmanları, küçük işletmeleri ve tarımsal kooperatifleri kapsayabilmelidir.
2. Sanal enerji paylaşımı tanınmalıdır. Farklı sayaçlara sahip üyeler, ortak üretimden fatura kredisi alabilmelidir. Aynı çatıya, aynı sayaca veya aynı tüzel kişiliğe sıkışan model, mahalle ve köy ölçeğinde enerji demokrasisini büyütemez.
3. Sosyal pay zorunlu olmalıdır. Bir enerji topluluğunun üretiminin belirli bir bölümü düşük gelirli hanelere ayrılmalıdır. Enerji topluluğu orta sınıf yatırım kulübüne dönüşmemelidir.
4. Kiracı ve apartman sakinlerinin katılım hakkı tanınmalıdır. Çatısı olmayan, mülk sahibi olmayan, bireysel yatırım gücü bulunmayan insanlar da enerji topluluğunun hak sahibi üyesi olabilmelidir.
5. Belediyeler kolaylaştırıcı rol üstlenmelidir. Belediye, çatı ve arsa tahsisi yapabilir, teknik destek sağlayabilir, sosyal haneleri belirleyebilir, yerel güven inşa edebilir, kooperatif kuruluşuna yardımcı olabilir. Ama belediye topluluğun yerine geçmemeli; kolaylaştırıcı olmalıdır.
6. Mahalle bataryası ve ortak depolama desteklenmelidir. Saatlik mahsuplaşma varsa, ortak batarya olmadan güneşin toplumsal değeri ortadan kalkar. Gündüz üretilen enerjinin akşam yoksul hanelerin tüketimine taşınması, enerji adaleti için kritik önemdedir. Başlangıç olarak yıllık mahsuplaşma esas alınmalıdır. Mahsuplaşma para birimi ile değil kWh olarak yapılmalı, fazla üretim kWh cinsinden kredilendirimelidir.
7. Demokratik denetim zorunlu olmalıdır. Bir kişi bir oy, açık muhasebe, açık üretim-tüketim verisi, bağımsız denetim ve çıkar çatışması kuralları olmadan enerji topluluğu güven yaratamaz.
8. Kâr sınırlaması getirilmelidir. Enerji topluluğunun amacı sermaye getirisi değil, yerel fayda, fatura adaleti, enerji yoksulluğunun azaltılması ve demokratik katılımdır.
9. Tek durak destek merkezleri kurulmalıdır. Kooperatifler ve mahalle girişimleri hukuki, teknik, finansal ve idari destek olmadan büyük enerji şirketleriyle aynı sahada rekabet edemez. Türkiye’de enerji toplulukları için belediye, meslek odaları, üniversiteler ve kamu kurumlarının birlikte çalışacağı destek merkezlerine ihtiyaç vardır.

Enerji topluluğu küçük ama bu yüzden önemli

Bugün enerji topluluklarının toplam elektrik üretimindeki payı dünyada ve Türkiye’de küçüktür. Bu gerçek gizlenmemelidir ama küçük olması, önemsiz olduğu anlamına gelmez. Tersine, bu küçüklük bize mevcut enerji dönüşümünün hâlâ büyük ölçüde şirketler, devletler, merkezi projeler ve büyük sermaye tarafından şekillendirildiğini gösterir. Asıl sorulması gereken ise şudur: Güneş ve rüzgâr büyürken yurttaşın payı da büyüyecek mi? Eğer büyümezse, temiz ama eşitsiz bir enerji sistemi kurabiliriz. Fosil yakıtları azaltabilir, ama enerji yoksulluğunu, merkeziyetçiliği, şirket bağımlılığını ve yerel dışlanmayı sürdürebiliriz.

Enerji topluluğu yalnızca elektrik üretmez; toplumsal ilişki üretir. Mahallede dayanışma üretir. Köyde ortaklık üretir. Apartmanda katılım üretir. Yoksul haneye güvence üretir. Belediyeyi şirketlerle değil yurttaşla birlikte davranmaya zorlar. Şebekeyi yalnızca teknik altyapı değil, paylaşım altyapısı olarak yeniden düşündürür.

Yenilenebilir enerji tek başına adalet getirmez. Adaleti getirecek olan mülkiyetin, kararın ve faydanın nasıl paylaşıldığıdır. Türkiye’de yenilenebilir elektrik payı artıyor; ama enerji topluluklarının payı neredeyse görünmeyecek kadar küçük. Bu çelişki, yenilenebilir enerji artışının kendiliğinden enerji demokrasisi yaratmadığını açıkça gösteriyor.

Enerji topluluğu yeni bir iş alanı değil, yeni bir demokrasi alanı olarak kurulmalıdır. Bunun için de mevzuatın, finansmanın, şebeke kurallarının ve belediye pratiğinin baştan düşünülmesi gerekir. Enerji topluluğu şirket aboneliği değil; yurttaş ortaklığıdır. Teknik mahsuplaşma değil; yerel paylaşım hukukudur. Yatırım fırsatı değil; müşterekleşme imkânıdır.

Enerji dönüşümü kaçınılmaz olabilir ama onun demokratik olup olmayacağı hâlâ bizim mücadelemize bağlıdır.

Kaynakça

1. European Commission (2026), Energy Communities and Self-Consumption, SWD(2026)126. https://energy.ec.europa.eu/document/download/931d4820-7a8f-46c5-a837-e5c2eea15dcf_en?filename=SWD_2026_126_1_EN_autre_document_travail_service_part1_v6.pdf
2. DGRV (2025), Jahresumfrage Energiegenossenschaften 2025. https://www.dgrv.de/news/dgrv-jahresumfrage-energiegenossenschaften-2025/
3. Bundesnetzagentur (2026), Electricity Market Data 2025. https://www.bundesnetzagentur.de/SharedDocs/Pressemitteilungen/EN/2026/20260104_SMARD.html
4. HIER (2026), Lokale Energie Monitor 2025. https://www.hier.nu/lokale-energie-monitor-2025
5. RVO (2026), Monitor Zon-PV 2025. https://www.rvo.nl/nieuws/minder-groei-zonne-energie-2025
6. European Union (2018), Directive (EU) 2018/2001, Article 22. https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2018/2001/oj
7. European Union (2019), Directive (EU) 2019/944, Article 16. https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2019/944/oj
8. European Commission (2026), Recommendation on Empowering Energy Communities and Self-Consumption. https://energy.ec.europa.eu/publications/recommendation-empowering-energy-communities-and-self-consumption_en
9. España (2019), Real Decreto 244/2019. https://boe.es/eli/es/rd/2019/04/05/244/con
10. Portugal (2022), Decreto-Lei 15/2022. https://diariodarepublica.pt/dr/legislacao-consolidada/decreto-lei/2022-177634029
11. T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Elektrik istatistikleri. https://enerji.gov.tr/bilgi-merkezi-enerji-elektrik
12. T.C. Ticaret Bakanlığı (2018), Kayseri’de Yenilenebilir Enerji Kooperatifi Faaliyete Geçiyor. https://ticaret.gov.tr/kurumsal-haberler/kayseride-yenilenebilir-enerji-kooperatifi-faaliyete-geciyor
13. Enerji Kooperatifleri Ağı, Hakkında. https://enerjikooperatifleri.yenkoop.org/hakkinda/?lang=tr
14. Resmî Gazete (2 Nisan 2026), Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği değişikliği. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/04/20260402-4.htm
15. EPDK, Lisanssız Üretim Mevzuatı. https://www.epdk.gov.tr/Detay/Icerik/3-0-92/lisanssiz-uretim
16. EPDK (30 Nisan 2026), 14531 sayılı Kurul Kararı. https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/kurul-kararlari/enerji-piyasasi-duzenleme-kurulunun-30-04-2026-tarihli-ve-14531-sayili-karari-14531-1
17. IEA (2026), Electricity 2026 – Grids. https://www.iea.org/reports/electricity-2026/grids
18. IEA (2025), Global Critical Minerals Outlook 2025. https://www.iea.org/reports/global-critical-minerals-outlook-2025

• Ek kaynak — REScoop.eu (2026), Policy Tracker: Üye ülkelerde topluluk enerjisi mevzuatı ve finansman koşulları. https://www.rescoop.eu/policy
• Ek kaynak — HIER (2025), Lokale Energie Monitor 2025: 696 kooperatif, 396 GWh güneş ve yaklaşık 1.100 GWh rüzgâr üretimi. https://www.hier.nu/lokale-energie-monitor-2025
• Ek kaynak — Énergie Partagée (21 Mayıs 2026): 2025’te finanse edilen projelerden 443 GWh elektrik ve 74 GWh ısı üretimi. https://energie-partagee.org/energie-partagee-en-2025-lepargne-de-7600-citoyens-a-produit-517-gwh-denergie-renouvelable-et-rapporte-des-dividendes-pour-la-troisieme-annee-consecutive/
• Ek kaynak — RTE (2026), Bilan électrique 2025: Fransa ana karasında toplam 547,5 TWh elektrik üretimi. https://www.rte-france.com/donnees-publications/publications/bilans-electriques-nationaux-regionaux
• Ek kaynak — DGRV (2025), Zahlen und Fakten: enerji kooperatiflerinde yaklaşık 8 TWh elektrik üretimi. https://www.dgrv.de/wp-content/uploads/2025/08/Zahlen-und-Fakten-der-Genossenschaften-Edition-Internationales-Jahr-der-Genossenschaften-2025_2.Update.pdf

Veri notu: Almanya ve Hollanda oranları yaklaşık olup ülke verilerinden hesaplanmıştır. Kayseri için belirtilen üretim miktarı gerçekleşmiş yıllık üretim değil, açıklanan hedeftir; Türkiye kooperatiflerinin toplam üretim payı bilinmemektedir. Dünya çapında ortak tanımlı bir topluluk enerjisi üretim istatistiği bulunmamaktadır.

• Ek kaynak 1. REScoop.eu. Policy Tracker ve üye ağları. https://www.rescoop.eu/policy
• Ek kaynak 2. Brezilya. Lei nº 14.300/2022 (paylaşımlı dağıtık üretim). https://www2.camara.leg.br/legin/fed/lei/2022/lei-14300-6-janeiro-2022-792217-normaatualizada-pl.html
• Ek kaynak 3. ARENA (2026). 100 Community Batteries Delivered. https://arena.gov.au/news/100-community-batteries-delivered-as-arena-funds-next-generation-of-projects/
• Ek kaynak 4. India Ministry of New and Renewable Energy. PM-KUSUM programı. https://mnre.gov.in/pm-kusum/
• Ek kaynak 5. World Bank / ESMAP. Mini Grids for Half a Billion People. https://www.worldbank.org/en/topic/energy/publication/mini-grids-for-half-a-billion-people
• Ek kaynak 6. IEA (2025). Global Critical Minerals Outlook 2025. https://www.iea.org/reports/global-critical-minerals-outlook-2025

Metinde geçen kurum, teknoloji ve ölçü birimlerinin kısa açıklamaları.

• AB      Avrupa Birliği
• DGRV Deutscher Genossenschafts- und Raiffeisenverband;
• Alman Kooperatifler ve Raiffeisen Birliği
• EPDK Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu
• ERSE  Entidade Reguladora dos Serviços Energéticos; Portekiz
• Enerji Hizmetleri Düzenleme Kurumu
• GES    Güneş enerjisi santrali
• GW     Gigavat; 1 GW = 1.000 MW
• IEA     International Energy Agency; Uluslararası Enerji Ajansı
• KOBİ  Küçük ve orta büyüklükteki işletme
• kWh    Kilovatsaat; elektrik enerjisi miktarı birimi
• MW     Megavat; 1 MW = 1.000 kW
• OSB    Organize sanayi bölgesi
• PV       Photovoltaic / fotovoltaik; güneş ışığını elektrik enerjisine dönüştüren teknoloji
• RVO    Rijksdienst voor Ondernemend Nederland; Hollanda Girişimcilik Ajansı
• TWh    Teravatsaat; 1 TWh = 1 milyar kWh
• VKN   Vergi kimlik numarası