Eri ve Nikos Paltoglou’nun çocukluklarında eve giden yol seramik atölyesinden geçiyordu.
Atölye, aile evinin zemin katındaydı. Okuldan döndüklerinde atölyede çalışan anne ve babalarını öper, sonra eve çıkarlardı. Arada amcalarına, teyzelerine ya da aile dostlarına rastlarlardı.
Bir de kokusu vardı.
Anne ve babaları akşam eve çıktığında kıyafetlerine sinmiş kil ve toprak kokusu çocukların peşinden yukarı taşınırdı.
Yıllar geçti. Çocuklar büyüdü. Başka alanlarda eğitim gördüler, başka hayat ihtimallerini denediler. Sonra ikisi de yeniden o atölyeye döndü.
Bugün çocukluklarını hatırlarken en güçlü ayrıntılardan biri hâlâ aynı: Toprağın kokusu.
“Bu koku bizim için ev, aile ve sevgi duygusuyla derinden bağlantılı,” diyorlar.
Atölye bugün 50 yaşında. Babaları Michalis Paltoglou ise artık yanlarında değil.
Ama çocukken içinden geçerek eve girdikleri o mekânda, ellerinin öğrendiği hareketlerde ve her gün dokundukları kilde onun hikâyesi sürüyor.
Köye dönmek bir seçenek değildi
Michalis Paltoglou 1950’de, Yunanistan’ın kuzeyindeki Kavala yakınlarında bulunan Pontolivado köyünde doğdu.
Beş çocuklu, birbirine sıkı sıkıya bağlı bir Pontus Rum ailesinde büyüdü. Ailenin kökleri Samsun’a uzanıyordu.
Çocukluğu okul, tarla işleri ve hayvanlarla ilgilenmek arasında geçti.
Babası Nikolaos, yıllar sonra torunlarına Michalis’in çocukluğundan beri kendisinden istenen her işi başarabilecek biri olduğunu anlatacaktı: “Dikkatini yaptığı işe verir, kararlı davranır ve her zaman bir çözüm bulurdu.”
Annesi Efcharis onun köyden ayrılıp başka bir hayat kurmasını istiyordu. Babası ise aile işlerine yardım etmesinden yanaydı.
Sonunda alınmayan bir motosiklet hayatının yönünü değiştirdi. Michalis, 17 yaşındayken Atina’ya gitmeye karar verdi.
1967’ydi. Atina’da kuzeni Pavlos onu Marousi’deki meslek okuluna götürdü. Michalis’in niyeti alçı işçiliği okumaktı. Ancak yalnızca çömlekçilik bölümünde yer kalmıştı.
Öğretmenini ilk kez baştan aşağı kile bulanmış halde gördüğünde, bu kadar zahmetli bir işi nasıl öğreneceğini düşündü.
Ama geri dönmek istemiyordu.
Gururu ve kararlılığı, yoluna devam etmesini sağladı. Köye dönmek artık bir seçenek değildi. Ne kadar zor görünürse görünsün bu yeni zanaatta ustalaşmaya karar verdi. –Eri ve Nikos
Tesadüfen başladığı çömlekçilik, zamanla hayatının merkezine yerleşti.
Okuldan sonra Atina’daki farklı atölyelerde çalıştı. 1970’te dönemin modern seramik işletmelerinden biri olarak anılan EMEKO’ya girdi. Beş yıl sonra kendi yolunu çizmeye hazırdı.
1976’ydı. Kalogreza’da kendi atölyesini açtı. Burası, 1923 mübadelesiyle Atina’nın kuzeyinde kurulan yerleşimlerden Nea Ionia’ya bağlıydı.
Homatino’nun hikâyesi de burada başladı.
“Üçüncü çocuğum”
Michalis için atölye zamanla çalıştığı yer olmaktan çıktı. Ona “üçüncü çocuğum” diyordu.
Eri ve Nikos babalarını en çok pazar günleri hatırlıyor.
Atölye kapalıyken geleneksel Yunan kahvesini yapar, aşağı inerdi. Sessizliğin, kil ve toprak kokusunun ve elleriyle bir şey yaratmanın sade hazzını yaşardı. –Eri ve Nikos
Çocuklarına göre seramik Michalis için yalnızca geçim kaynağı değildi: “Onun hayatı, tutkusu ve huzur bulduğu yerdi.”
Geleneksel Yunan çömlekçiliği, halk sanatı ve kültürel mirasın biçimleri ilk dönem üretimlerini etkiledi. Yıllar içinde sergilere katıldı; tasarımcılar, ressamlar ve heykeltıraşlarla çalıştı.
Ama çocuklarının hatırladığı Michalis’i yalnızca bu mesleki biyografi anlatmıyor.
Hayatının son yıllarında hastalık nedeniyle tekerlekli sandalye kullanmaya başladığında ve artık çalışamadığında bile atölyeye gitmek istiyordu.
Onu atölyeye getirirdik. Kili eline almak, bizi çalışırken izlemek, konuşmak, gülmek ve o tanıdık toprak kokusunu içine çekmek isterdi. Orası kendisini en canlı hissettiği yerdi. –Eri ve Nikos
Evin içindeki hafıza: Pontus
Pontus kültürü aile hayatının doğal bir parçasıydı. Ancak Eri ve Nikos bunu belirli bir seramik formuna ya da desene bağlamıyor. Bu miras daha çok gündelik hayatın içinde görünüyordu.
Atölyede aile ve dostlar bir araya geliyor, yemek yeniyor, sohbet ediliyor, Pontus müziği dinleniyordu. Michalis çocuklarını geleneksel Pontus danslarını öğrenmeye teşvik etmişti. Pontus derneği çevresinde uzun yıllar süren dostluklar kuruldu.
Onun için Pontus kökleri yalnızca geçmişle kurulan bir bağ değildi. Aileyi, dostluğu, cömertliği ve birlikteliği hayatın merkezinde tutan bir yaşam biçimiydi. –Eri ve Nikos
Yeniden eve dönmek
Eri ve Nikos için kil hiçbir zaman yabancı değildi.
Atölyede büyüdük. Bazen anne ve babamıza yardım ediyor, bazen yalnızca kille oynuyorduk. Biz farkına bile varmadan seramik içimize kök salmıştı. –Eri ve Nikos
Ama anne ve babaları onları seramikçi olmaya zorlamadı. Eri grafik tasarım, Nikos multimedya eğitimi aldı.
Sonunda ikisinin yolu da yeniden seramiğe çıktı: “Özgürce kendi yollarımızı seçtik ve sonunda o yollar bizi yeniden eve, kile ve atölyeye getirdi.”
Babalarıyla çalışmak ise çocukluk günlerinden farklıydı. Eri, Michalis’i hem öğretmeni hem de en büyük destekçisi olarak anlatıyor: “Bana sağlam bir temel verdi, bilgisini cömertçe paylaştı ve en önemlisi başından itibaren bana tamamen güvendi. Bugün olduğum kişinin çok büyük bir bölümünü ona borçluyum.”
Nikos ise zaman zaman fikir ayrılıkları yaşasalar da babasının kendi yolunu bulması için ona alan açtığını anlatıyor.
Anneleri Kiriaki’ye ayrı bir parantez açıyor Eri ve Nikos.
Asıl sorumluluğu bizi büyütmek ve evimizle ilgilenmek olsa da o da atölyenin bir parçasıydı. Nezaketi, yumuşak sözleri ve bitmeyen sevgisiyle, gerginlik yaşandığında çoğu zaman sakinliği ve dengeyi sağlayan kişi olurdu. –Eri ve Nikos
Aynı atölyede iki ayrı el
Bugün Eri ve Nikos aynı atölyede farklı yönlere yoğunlaşıyor.
Eri yeni formlar ve koleksiyonlar geliştiriyor. Nikos ise sır reçeteleri, renkler, dokular ve yüzeylerle deneyler yapıyor.
Atölyede birbirimizi tamamlıyoruz. Birimizin diğerinden üstün olması gibi bir ihtiyaç hiçbir zaman olmadı. –Eri ve Nikos
Eri ve Nikos, babalarının yaptığını olduğu gibi sürdürmek yerine, ondan öğrendiklerini kendi dilleriyle devam ettiriyor.
Homatino adı da bu ilişkiyi taşıyor.
Yunancadaki “χώμα” (homa) yani “toprak” sözcüğüne bağlanan isim, toprağa ve kile olduğu kadar el yapımının küçük kusurlarına, yüzeyde kalan izlere ve her parçayı diğerinden ayıran farklılıklara da gönderme yapıyor.
Onlar için bu küçük farklılıklar birer kusur değil, nesneyle onu yapan arasındaki bağı gösteren izler.
Bizim için gerçekten korunması gereken şey özgünlük: İnsan elinin dokunuşu, el yapımı üretimin dürüstlüğü ve ülkemizin estetiği, kültürü ve gelenekleriyle kurulan derin bağ. Geçmişe saygı duyarken bugünü kucaklamanın yalnızca yaratıcı bir tercih değil, aynı zamanda geleceğe ilerlemenin en dürüst ve anlamlı yolu olduğuna inanıyoruz. –Eri ve Nikos
Elli yıl sonra
Homatino bugün 50 yaşında. Eri ve Nikos geriye dönüp baktıklarında, hikâyenin başında 17 yaşında köyünden ayrılan Michalis’i görüyor.
Kavala yakınlarındaki küçük bir köyden ayrılıp, yanında kararlılığı, cesareti ve hayallerinden başka pek bir şey olmadan Atina’ya gelen o çocuğu sık sık düşünüyoruz. –Eri ve Nikos
Tesadüfen girdiği çömlekçilik bölümü Michalis’in bütün hayatını değiştirdi. Sonra çocuklarının hayatını.
Şimdi Eri ve Nikos’un en büyük dileklerinden biri, bir gün kendi çocuklarının da bu yolu kendi isteğiyle seçmesi.
Tıpkı Michalis ve Kiriaki’nin onlara tanıdığı gibi, özgürce.
(VC)
