Dengê wiyê zelal û têr banga dilan dike. Şaşika li ser, berçavka wî, li pişt motîfên giyayî ku li ser kîlîmê neqîşkiriye, wek gomlekê wiyê spî peyv û dengekê pak û çak. Ne carek ne çend car, bi dehan caran, bi sedan car me ji dengê Seyda Tîrêj risteyên wî guhdar kir. Hem deng hem jî riste wek xumxuma çeman dişemîte.
Seyda Tîrêj bi berhemdariya xwe jiyanek têr û tijî jiya û du hezar û bîst û diduyan de ji nava me barkir. Helbest denge wî, berhemên ji me re mîratek hişt.
Tîrêj temsîlkarê dawiya helbesta klasîk bû. Bi navê “Dîwan”ê helbestên Seyda bi giştî em dixweynin[1]. Di berhema giştî de sê dîwan henin û bi temamî sed û nod û heşt helbest in. Gelek helbestên Seydayê Tîrêj hatine strankirî, ev jî destnîşana pergalek dide. Seyda di dîwana xwe de kurmancî û fenotîka wî xweş anîye ba hevûdin. Jixwe terza klasîzma kurdî xwe di asta herikbariyê û rîtma wê xwe daye îspat kirin.
Helbest li derdora welat û xweşbîna wê, feraseta wî û didawiya dawîn de bindestî reng û awaza helbesta Seyda Tîrêj diyar kiriye. Cegerxwîn û bi taybetî nifşên Hawarê bandorek xurt lê kiriye. Lê ev hêz çiqas bi bandor û tesîr be jî Seyda dev ji klasîzmê bernedaye bi eks poetîka xwe daye honandin.
Hevkariya wan bi tena serê xwe hezkirina welat û parastina wî ye. Welat bi çi awayî tê ser ziman? Bêhtir pastorel e, di ser de rengê hebûna xwe raxistiye. Hebûn û xwebûn bo helbestkar teqabûla çi dikir di dîwan ên wî de?
Herçiqas hevbeşiya xweza dike xwebûn jî bi sembolan birê va diçe. Hemû welat kiriye mijara helbesta xwe. “tev milkê min in li vê deverê/zêr û pere min nayên deftere”[r.239].
Tîrêj di esasê xwe de çîroka welat bi helbestkî nivîsandiye. Gelek mijar em dixweynin, evîn, şoreş û şoreşgerî, destan û efsaneyên Kurdan. Mînakek ji dîwana “Zozan” de helbesta bi navê serpêhatiya Sîpan û Perwîn” de çîrokek em dixweynin, bi forma du beytikan hatiye nivîsandin. Ev çîrokek, mesele li ser meseleyan vedike. Beytikên wî sergirtî nînin. Di helbestê de gelek kodên civakê henin. Ji kinc û cilan bigrin heta bax û bexçeyan ji wir ber devê çeman, ji deşt û çiyayên welat. Qehremaniyên herêmî û taxan, şert û mercên welatiyan.
Çîrok mekana ku hilbijartiye xwaza ye. Bingeha helbestan de çol û deşt, dar û dewî, newal û zinar her yek rengê xwezaya Kurdistanê reşandiye ser dîwanan. Xweza coşbûnê har dike di risteyan de, rih dide. Ger welat di helbestan de hiş be, maneviyat û rêzgirtin xweza ye. Ne objeyek e, esas e.
Poetîka Seyda li ser xwezayê rûneniştiye, wî kiriye taca ser stêrkê. Têkilî, rasterast bi xwezayê re dimeşe. Destan, çîrok, efsane, lehengî li ser sehneya xawezayê radibe ser xwe û wate hem par dibe hem jî sînorek xêz dike.
Ew zinar tê de nebe ew çîrok her tim nîvcoye, eger ew xumxuma çeman neyê guh, kêm dimîne. Xweza alîgirê poetîka Seyda ye.
Dîwana “Zozan”ê û çîroka ku hatiye ser rûpelan têkoşîna ferdî û civakî jî em tê de dixweynin. Di dîwanan de pêxistin ber çav dikeve, çîrokek hebe di berhemên wî de bêguman bi hişê devra be jî xwe li ser risteyan û atmosfera wê keys dike.
Seyda Tîrêj hêza berhemê ji çîrokên welat wergirtiye û aniye zemîna helbestî. Çîrokên ku bi sedan caran me sehkiriye û bihîstiye bi şêwaza helbestê û dengê helbestkar birêva çûye. Seyda li ser camêrî, wefayê, şervaniyê, mêrxasiyê û serîhildanên gel çi herêmî çi netewbûyî be kiriye nav beytin xwe.
Malkambaxiyên ku hatine serê gund, bajar û bajarokan, kin û kurtasî ji kevirên ber çeman bigirin heta sebiyê heft salî bi hemû şilftazî bi xwe jiyaye. Helbestan tomar kiriye, meseleyên du cîran û kûçeyan jî kiriye mijar, meseleya serbestbûnê jî daniye ber me û xwe. Naveroka kod ên serdeman jî daye tomarkirin. Tîrêj rewşa civakê, olî, aboriyê jî dide me. Feqîrî, zalimtî, binketin, evînên sosret û sondxwarî, talan û dagirkerî, fen û fûtên dijminan, pergala perçekirinê îfşa û teşîr dike.
Karl Max 17 saliya xwe de, dema xwendina wiya lîseyê, metna xwe ya ewil di bin banê kompozîsyonê de bi navê “bo hilbijartina meslekek ramanên ciwanek” de wisa dibêje; “ (mîrov) tenê bo xwe bixebite, dibe ku navdarek ramangêr be, zanayek mezin be, helbestkarek mikemel be, lê ti car kamil nabe, bi rastî jî mirovek mezin nabe. Tiştên ku me kir dibe bêdeng be, lê hetahetayî ew ê bidome.”
Di temamê metnê de meriv baş fêm dike ku mirovek ancax bo mirovan çaxê bixebite xwe dikare piştrast bike, ji xwe fêm bike. Belê helbestkarên, ramangêr ên me, şoreşger ên me, ne tenê bo pêşaroja xwe an bo çend rojên, ji Cizirî heta nifşên Hawarê û heta roja me -qismî- ne bo xwe bo mirovên xwe, welatên xwe, heta ku ji destê wan hat dengê xwe gihiştandin dost û gel ên kedera hevpariyê dijin.
Tiştên giranbûha ji mirovahiyê re dimîne, tiştên ku bi bawerî û wextên dijwar û zehmet li pişt dihelin, ew dimînin. Ne li gor rojane tevgirtin û piştî çend çepikan li meydanê reqisadin hîç nîne.
Lîrîzma dîwanan heta dev tije ye, di serdema xwe de xurt e lê ev lîrîzm û piştre romantîzma hatiye honandin qels e, krîza helbestkar gelek caran şop û teqlîtê nava hev dixe. Helbest kurt û kurmancî huner, jiyan bixwe ceribandin û ezmûn nîne? Bi min ev e û xwe nasîn jî li ser teqlîtbûnê nameşe. Lîrîzm pişta xwe daye rîtma peyvan, peyv kin in, kîtekirina peyvan derdixe meydanê ku bêhtir yek kîte herî bêhtir bi du kîteyî viya pêk aniye. Lê di berheman de dîsa esas çocix derdikeve pêşberî me ew jî gihaneya “û”yê ye.
Rîtma ku lîrîzmê avakiriye li ser “û” yê çem bi çem çûye. Gelo xwîner ji vê aciz dibe an dil dide ber coşbûnê, ne diyar e.
Çimkî helbest tiştek wisaye ku wext, hilbijartina peyvan, hîs û atmosfera wê demê, hem acîsiyê hem jî coşbûnê dide hîs kirin.
Ka em ji helbestên cur bi cur beytan bixweynin:
Bi xeml û xêz û nîşanê
Ji bircê heta eywanê[r.153]
Eger nakî ji min bawer
Binêre tu li Araratê[r.115]
Silav bik xas wê amê
Şehîd û goriya Leyla[r.133]
Mînak gellek in. Her çiqas peyv li ser hevûdin deng bin jî, pê lihevûdin nakin. Gîhaneya “û” yê ev kar biriye serî. Di helbesta kurdî de gihaneyên ku tê bikaranîn helbesta kurdî xelas kiriye, bar sivik kiriye. çimkî di helbestek de çaxê meriv leqayê xitimandinek tê, gihanên kurdî digîhijin hawara helbestê. Em çend beytên Seyda Tîrêj nivîsiye li vir dawî bikin.
Dîl û perîşan û reben
Renge ciwanê Amedî
Teyr û tilûrên dev çema
Murxên di nav bax û rezan
Çavkanî:
- Tîrêj/weşanxane:peywend/Dîwan
(SR/FY)
