Bilhassa Müslüman mültecilere yönelik nefret siyaseti Donald Trump iktidarının ABD anayasasına aykırı davranışlarındaki hoyratlığın manidar sembollerinden biri. Daha geçenlerde ABD Göçmenlik ve Gümrük Muhafaza’nın (ICE) memleketlerine deport etmeye hazırlandığı takriben 200 Afganistanlı, federal bir hâkimin kararıyla son anda Taliban rejiminin insafına terk edilmekten kurtuldu. Araya Cumhuriyetçilerin seçim hezimeti girdiğinden mi ne, aslında geçici olup geçtiğimiz Cumartesi geçerliliğini yitiren mevzubahis kararın olası uzun vadeli tesirleri hakkında bu metin yazıldığı ana kadar herhangi bir malumata ulaşılamamıştı.
Lakin, genelde Taliban rejiminin acımasızlığı sinema dünyasının uzun senelerden beri tercih ettiği bakış açısının temelini oluştursa da Muhabbet (Mohabat) adlı belgesel ABD ordusunun öldürmüş olduğu Taliban üyelerinin yetim oğlanlarına odaklanıyor.
Ne de olsa filmin yönetmeni Gazze, Irak, Pakistan ve Afganistan hakkında uzmanlaşmış, fotoğrafçı ve sinemacı James Longley, prodüktörlerinden biri de şu anda dünya çapında gösterimde olan Elon Musk hakkındaki Musk’ın yaratıcısı, muhalif belgeselci Alex Gibney.
Ödüllü yönetmen Longley’in adını sinematografi ve müzik hanelerinde tek başına, montaj hanesinde ise Waltteri Vanhanen’le gördüğümüz 89 dakikalık ABD, Afganistan ortak yapımı belgesel duygu sömürüsüne yaslanmasa da seyircinin hislenmesine yol açıyor. Önümüzdeki günlerde DOC NYC festivalinde yer alacak çarpıcı belgesel dünya prömiyerini geçenlerde gerçekleştirdiği Jihlava Beynelmilel Belgesel Film Festivalinde En İyi Dünya Belgeseli Ödülüne layık görüldü.
ABD’nin zalimliği
Adı Muhabbet (Mohabat) olan esas kahramanımızı 10’lu yaşlarının başlarında, Kabil’deki bir medresede yatılı eğitim alırken tanıyoruz. Dayanışma halindeki yetim çocukların birbirlerine verdikleri destek gözlerimin yaşardığı ilk sekans oldu.
Babalarının ABD ordu mensupları tarafından öldürüldüğü anı bize aktaranlardan bazılarının o korkunç ana şahit olduklarını idrak ederken zamanından önce olgunlaşmak zorunda kalmış yaralı ruhlarla empati kurmaya çalışıyoruz. Zaten coğrafyanın kendine has naifliğinde ziyadesiyle duygusal olan Muhabbet’in mani olamadığı korkularına, kâbuslardan ötürü uykusuz geçen gecelerine ve yüreğinin derinliklerinden fışkıran gözyaşlarına kayıtsız kalmak ne mümkün!
Şahsi tecrübesini aktaranların çoğu ABD dronlarının hayatlarını nasıl bir karabasana çevirdiğini, seslerini duydukları anda çocuk olsalar da hedef olabileceklerini düşündüklerini öğreniyoruz. İddialı olduğu kadar sade ve basit anlatımlı belgeselde kör gözüm parmağına şeklinde değil de neredeyse sübliminal ayarda bazı mesajlar yok değil tabii.
Dinde yeri olmayan, medresedeki sopayla eğitimden dolayı da mı ne, kahramanımız bir süre sonra köyüne, küçük ağabeyi Mevlüddin’in (Mawladdin), filmde asla görmediğimiz annesinin ve ailenin kız evladının yanına dönüyor. Evin reisi öldürüldükten sonra yuvanın bekçisi rolünü üstlenmiş, onlu yaşlarının ortasındaki ağabeyle onu neredeyse babası gibi gören Muhabbet’in arasındaki uyum kardeşlik ilişkilerine model oluşturucak derinlikte.
Babasının ölümünden sonra ruhsal dengesi bozulan en büyük ağabey Tacettin (Tajuddin) ise Kabil’deki bağımlılık merkezine yatırılıyor. Akıl sağlığını iş bulma ümidiyle bir ara gitmiş olduğu İran’da muhtelif uyarıcılardan mı, yoksa 20 sene boyunca kullandığını söylediği esrar yüzünden mi kaybedip kaybetmediği tam belli olmasa da küçücük Muhabbet’in ağabeyine verdiği desteğin yoğunluğu asla inkâr edilemeyecek seviyede. Film sona ererken, aslında hastane değil de cezaevi (zindan) olarak adlandırılması gereken kurumda Tacettin’in Covid-19’dan vefat ettiğini öğrenip tekrar hüzünleniyoruz.
Dinî eğitimde teslim ve itaatin ne kadar mühim olduğunu bir kez daha idrak ederken fazlasıyla zor sınavlardan geçen küçücük kahramanımızın, herkesin gitmek istemesinden yola çıkarak cennete ulaşma arzusunu ifade etmesi de yeterince çarpıcı.
Narsizm virüsü bir kez bulaştı mı…
Ödüllü sinemacı James Longley sansasyonel bir senaryo formülünden çok, hayatın ve travmatik kahramanlarının özüne dokunarak seyirciyi avucunun içine alıyor. Coğrafyadaki engin tecrübesi sonucunda zorlayıcı şartlara rağmen kamerasını kıvrakça kullanıyor; adeta görünmezlik sağlayan şeffaflığıyla var olduğu dinamiklerle iç içe, kahramanlarını asgari ölçüde rahatsız etmesi sayesinde hakikat ve samimiyetin yüksek seviyelerine ulaşıyor. Kameranın varlığı daima olduğu gibi manipülasyon unsuruna dönüşse de bilhassa çocukların saf ve temiz dünyasına, engin his ve ahlak evrenlerine bizi dahil ederken buralarda çoktan kaybedilmiş değerleri ister istemez akla getiriyor.
Kameranın mütemadiyen şüphe uyandırdığı bir hadiseler silsilesi ise Hollywood Kapısı (Hollywoodgate) adlı belgeselde karşımıza layıkıyla çıkıyor. ABD’nin Afganistan’dan çekilip Taliban’ın ülkeyi tekrar ele geçirmesi anlarını sıcağı sıcağına yansıtan cesur sinemacı İbrahim Naş’at‘a hayran olmamak ne mümkün. Bazıları çok üst düzey olmak üzere Taliban kuvvetlerinin itimadını kazanmış, deyim yerindeyse ip cambazı misali yönetmen bizi şimdiye kadar görmediğimiz, fazlasıyla hususi dinamiklerle karşı karşıya bırakıyor. ABD’nin terk ederek gittiği mühimmat depolarına, CIA’nın ofislerine büyük şaşkınlık ve şüpheyle ilk defa girip çıkmakta olan Taliban üyeleri bilhassa muhtelif alkollü içeceklerin bulundurulduğu bir buzdolabına merakla yaklaşıyor.
Dünya çapında katıldığı birçok festivalde ödüllere layık görülmüş 2023 Almanya, ABD yapımı 91 dakikalık belgesel için “evlere şenlik” betimlemesi çok münasip. Ne de olsa kökten dinci bir rejimin dünyaya kendini kanıtlamak üzere giriştiği mücadelede kahraman sinemacımıza düşen vazife adeta bir protokol kameramanlığı. Çoğu ABD ve NATO tarafından bırakılmış silahlar, tanklar, helikopter ve uçaklar sabırla tamir ediliyor ve sonunda bir askerî resmigeçitte tüm dünyaya bir gurur vesilesi olarak teşhir ediliyor. Tabii ki filmlerinin çekilmesine alışkın olmayan ve bundan hiç hoşlanmayan bazı hırçın Taliban üyelerinin maçoluktan kaynaklanan tehditkâr enerjisini teninizde hissetmemeniz mümkün değil. Lakin acılı coğrafyada zaman içinde kadın hakları fazlasıyla gerilerken karşımızda Hollywood tarzında çekilmiş propaganda filmlerinde rol almaktan memnun, alternatif bir erkekler güruhu var.
Yönetmenimiz ise bu trajikomik vaziyeti aslında tam olarak yorumlamıyor veya yargılamıyor; bir senaryo çerçevesinde sadece aktarıyor.
Bu belgesele birilerinin narsizminden yararlanılarak gerçekleştirilmiş bir ihanet denilebilir mi?
(MT/HA)
