İranlı yönetmen Cafer Panahi’nin aldığı yeni hapis cezası, bir yönetmenin üretim özgürlüğünün ötesinde, gündelik hayatına ve temel haklarına yönelen baskıyı yeniden gündeme getiriyor. Sinema dünyasının dayanışması, festival salonlarındaki alkışın ötesine geçmek zorunda.
Bir yönetmenin yeni filmini beklemek isteriz. Cafer Panahi söz konusu olduğunda ise filmleriyle birlikte mahkeme kararlarını, yasakları ve hapis cezalarını takip ediyoruz. Bu durumun tekrar etmesi, onu alışılabilir kılmamalı. Bir insanın özgürlüğünden mahrum bırakılması, sinema hayatının olağan bir parçası olarak kabul edilemez.
28 Ekim 2026’da kamuoyuna yansıyan haberlere göre Panahi, Tahran Devrim Mahkemesi tarafından gıyabında beş yıl bir ay hapis cezasına çarptırıldı. Avukatı Mostafa Nili’nin açıklamasına göre kararda taşınır ve taşınmaz tüm mal varlığının müsaderesi, iki yıl yurt dışına çıkış yasağı ve iki yıl sosyal medya faaliyetlerinden men edilmesi de yer alıyor. Yeni mahkûmiyetin dayandığı suçlamaların ayrıntıları ise henüz kamuoyuna açıklanmış değil.
Nili, duruşma tarihinin müvekkiline bildirilmediğini ve dosyada Panahi’nin yurt dışında olduğunun belirtildiğini söylüyor. Oysa avukatının açıklamasına göre yönetmen, 30 Mart’ta İran’a dönmüş durumda. Bu bilgiler, yargılama sürecinin nasıl yürütüldüğüne ilişkin ciddi sorular doğuruyor.
Bir cezanın insan hayatındaki karşılığı
Bu haberleri bir senarist ve yönetmen olarak okurken, verilen cezanın bir insanın hayatındaki karşılığını düşünüyorum. Beş yıl bir ay; çalışmanın, sevdikleriyle bir arada bulunmanın, sokağa çıkmanın, gündelik hayatın içinde olmanın elinden alınabileceği bir süre. Bir haber başlığında birkaç kelimeye sığan ceza, onu yaşayacak insanın hayatında yıllara yayılıyor.
Panahi’nin baskılara rağmen film üretmeye devam etmesi güçlü bir iradeyi gösteriyor. Ancak bu iradeye duyduğumuz hayranlığın içinde bir tehlike var: Sanatçının her koşulda yolunu bulacağına inanıp uğradığı baskıyı zamanla hikâyesinin doğal bir parçası olarak görmeye başlamak.
Bir yönetmen yasaklara rağmen film çekebildiğinde bunu sinemanın zaferi olarak anlatıyoruz. O filmlerin varlığı elbette kıymetli. Fakat ortaya çıkan eser, sanatçının kaybettiklerini telafi etmiyor. Çekilen bir film, özgürlüğünden alınan yılların karşılığı olamaz.
Üretmek kadar özgür yaşamak da bir hak
Panahi’den sürekli cesur olmasını, yeni bir yol bulmasını, bir sonraki engeli de aşmasını bekleyemeyiz. Onun korkma, yorulma, durma ve olağanüstü bir mücadele vermek zorunda kalmadan çalışma hakkı da var. Bir sanatçının özgürlüğünü savunmak, bu sıradan hakları da savunmayı gerektiriyor.
Sinema üzerine konuşurken özgünlükten, bağımsızlıktan ve yönetmenin kendi sesini bulmasından söz ediyoruz. O sesin var olabilmesi için gereken koşulları da aynı ciddiyetle konuşmalıyız. İnsanların neyi anlatacaklarını seçebilmeleri, gördüklerini ifade edebilmeleri ve yaptıkları iş nedeniyle hayatlarının tehdit altında olmayacağını bilmeleri gerekiyor.
Panahi hakkındaki karar, hapis cezasının yanında ekonomik varlığına, seyahatine ve iletişim imkânlarına uzanan yaptırımlar içeriyor. Bunlar bir insanın hem gündelik hayatını hem de üretim koşullarını daraltıyor. Bir yönetmenin çalışabilmesi için kameraya ve bütçeye ihtiyacı olduğunu biliyoruz. İnsanlarla buluşabilmesinin, hareket edebilmesinin ve hayatı hakkında karar verebilmesinin de bu çalışmanın temeli olduğunu hatırlamalıyız.
Sanatsal özgürlük yalnızca bir filmin çekilebilmesi ya da gösterime girebilmesiyle sınırlı değil. Yönetmenin düşüncelerini açıklayabilmesi, başka insanlarla bir araya gelebilmesi, ülkesinden ayrılabilmesi ya da ülkesine dönebilmesi de bu özgürlüğün parçası. Bir film bütün bu koşullardan bağımsızmış gibi değerlendirildiğinde, onu ortaya çıkaran insanın yaşadığı gerçekliği gözden kaçırıyoruz. Sinemayı yalnızca perdede gördüğümüz eser üzerinden konuşmak, o eserin arkasındaki hayatı görünmez kılabiliyor.
Bu nedenle Panahi’nin filmlerini değerlendirirken onun çalışma koşullarını da konuşmak gerekiyor. Bir yönetmenin üretimini sürdürmesi, maruz kaldığı baskının önemsizleştiği anlamına gelmez. Aksine, üretmeye devam edebilmek için neleri göze almak zorunda kaldığını düşünmemizi gerektirir. Sanatçının direncini takdir ederken, bu direnci zorunlu kılan koşulları da sorgulamalıyız.
Alkışın ötesinde dayanışma
Sinema dünyasının dayanışmasını buradan düşünmek gerektiğine inanıyorum. Bir sanatçıyı festival salonunda alkışlamak önemli. Bu desteğin haber gündemden düştükten sonra da sürmesi gerekiyor. Süreci izlemek, soruları canlı tutmak ve özgürlük talebinden vazgeçmemek, dayanışmaya süreklilik kazandırır.
Dayanışma, yalnızca bir yönetmenin başına gelenleri duyurmakla da sınırlı kalmamalı. Festivallerin, sinema kurumlarının, meslek örgütlerinin ve sinemacıların bu tür durumları gündemlerinde tutması; açıklamaların ve çağrıların geçici bir tepkiye dönüşmemesi önemli. Bir sanatçının özgürlüğüne yönelik müdahale, yalnızca kendi ülkesinin iç meselesi olarak görülemez. Sinema uluslararası bir dil kuruyorsa, bu dili mümkün kılan özgürlük koşullarını savunmak da ortak bir sorumluluktur.
Bu sorumluluk yalnızca dünyaca tanınan yönetmenlerle sınırlı kalmamalı. Panahi’nin görünürlüğü, adını bilmediğimiz, filmleri uluslararası festivallere ulaşmamış sinemacıların koşullarını düşünmeye de vesile olmalı. Bir insanın özgürlüğünün değeri, kazandığı ödüllerle ölçülemez.
Bir yönetmen olarak Panahi’nin yeni filmlerini görmek istiyorum. Filmleri üzerine konuşabilmeyi; kadrajını, karakterlerini, tercihlerini tartışabilmeyi istiyorum. Her yeni filminin ardından hangi yasağı nasıl aştığını sormak yerine, bundan sonra ne çekmek istediğini merak edebileceğimiz günleri istiyorum.
Panahi’nin cesareti kendisine ait. Özgürlüğünü savunma sorumluluğu ise o cesareti alkışlayan herkese bir soru yöneltiyor: Alkışın ardından ne yapıyoruz?
(EK/EMK)
