On İki Adalar'da güneş, deniz ve fizik -1

Günlük bakım için bilimsel öneriler

Kitle iletişim araçlarının, özellikle bu turizm mevsiminde, her gün sunduğu görüntüler; sakin turkuaz sularda küçük tekneler, gün batımları, kristal berraklığındaki kıyılarda yürüyüşler ve dalışlar, dalgaların hemen yanı başındaki restoran masaları gibi pastoral anları gösterir.

Ama bu görüntülerin ardında, Fizik ile incelenebilecek ve bedenimizi, zihnimizi ve sağlığımızı etkileyen bir gerçeklik var, biz farkında olmasak bile.

Bundan sonra okuyacağınız metin bir tıbbi reçete değil; günlük gözlemlere dayanan ve bilimsel yöntemin ilkeleriyle birleşen bir bakış açısıdır. Amacı, bu yaz döneminde hepimizin sürdürdüğü önyargıları ve davranışları biraz olsun değiştirebilmektir. Bir otorite tarafından yazılmıyor, zaten otorite diye bir şey yok, aksine, günlük ve tekrarlanan olguları gözlemleyen, hipotezler deneyen, ilişkiler arayan ve gündelik yaşam için yorumlar geliştirmeye çalışan bir insan tarafından yazılıyor.

Bilimsel yöntem, dünya hakkında bilgi edinmemizi sağlayan temel süreçtir. Yalnızca okulda Fizik öğretimi için değil, her durumda kullanmamız gereken bir yöntemdir ve şu adımları içerir:

1.       Olguların gözlemlenmesi

2.       Sorunun formüle edilmesi

3.       Hipotezin ortaya konması

4.       Deney veya ampirik sınama

5.       Sonuçların analizi

6.       Çıkarımlar

7.       Tekrar

"Güneş, deniz ve Fizik" vaka incelemesi

Olgunun gözlemlenmesi: Birçok insan, özellikle yazın, güneşte ve denizde vakit geçirdiğinde bedensel ve ruhsal olarak kendini daha iyi hissediyor.

Sorunun formüle edilmesi: Güneşe maruz kalmak ve denizle temas, insan sağlığını ve iyilik halini tam olarak nasıl etkiliyor?

Hipotezin ortaya konması: Ilımlı ve kademeli güneş maruziyeti, deniz suyuyla temasla birleştiğinde, biyolojik döngüleri düzenler, ruh halini iyileştirir ve bedenin doğal savunma mekanizmalarını güçlendirir.

Deney: Bir ay boyunca her gün güneş ve deniz maruziyetini kaydedin; uyku kalitesi, enerji düzeyleri ve genel ruh hali gibi parametreleri not edin.

Sonuçların analizi: Bir ayın sonunda, güneşe maruz kalma (birinci değişken) ya da deniz suyuyla temas (ikinci değişken) ile kaydettiğiniz parametrelerin iyileşmesi arasında bir ilişki olup olmadığını görmek için verileri analiz edin.

Çıkarımlar ve tekrar: Sonuçlar olumluysa, bu çıkarım başlangıçtaki hipotezi güçlendirir. Süreç, teyit amacıyla arkadaşlarınız tarafından da tekrarlanabilir.

Birinci değişken: "güneş"

Güneş ışınımıyla günlük temas, insan sağlığı üzerinde çok katmanlı etkilere sahiptir. Güneş, ultraviyole (UV) dalgalar dahil olmak üzere tüm elektromanyetik tayfta ışınım yayar. Ultraviyole ışınımlar üç türe ayrılır:

·       UVA (UltraViolet A): dalga boyu 320–400 nm

·       UVB (UltraViolet B): dalga boyu 290–320 nm

·       UVC (UltraViolet C): dalga boyu 100–290 nm (atmosfer tarafından tamamen süzülür, bizi ilgilendirmez)

İnsan bedeni bu ışınıma karşı doğal bir savunma geliştirmiştir: melanin. Üretimi güneşe maruz kalmayla artar ve fotokoruma sağlar. İnsanın doğal ışıktan sürekli uzaklaşması, bedeni ani güneş maruziyetine karşı savunmasız bırakır.

Bu yüzden çözüm güneşten kaçınmak değil, bedenin uzun vadede kendi doğal savunmasını inşa edebilmesi için günlük, ılımlı ve kademeli güneş ışığı maruziyetidir. Elbette, İskandinav ülkeleri gibi güneş ışığının daha az olduğu yüksek enlemlerde yaşayanlar için On İki Adalar'daki güneş, hem çok özlenen bir keyif hem de ciddi bir meydan okumadır.

Genellikle daha açık tenli olan (fototip I ve II) bu kişilerin derisinde daha az melanin bulunur. Bu özellik, bu ziyaretçileri güneş yanıklarına karşı son derece savunmasız kılar. Bir güneş yanığı yalnızca geçici bir rahatsızlık değildir; cildin, uzun vadede cilt kanseri gelişimi de dahil olmak üzere daha ciddi hasarlar riskini artıran akut bir iltihabi tepkisidir.

Ve bu yalnızca turistleri ilgilendiren bir mesele de değildir. Güneş ışığına maruz kalma süresi, günün saati (öğle vakti), yani cildin hassasiyeti, beslenme türü, hatta cilt yüzeyinin ne kadar nemli olduğuna kadar pek çok etkene bağlı olabilecek bir olgudur.

Bu tatsız sonuçlardan kaçınmanın temel taşı önlemdir. Turistlerin (ve yalnızca onların değil) güneş koruması, yüksek koruma faktörlü (SPF 50+) güneş kremi kullanımı, koruyucu giysi, gölge arayışı ve kademeli maruziyeti içeren akıllı bir güneşlenme stratejisi benimsemesi gerekir.

Ozon deliği, UVB ışınımını süzen ozon (O3) tabakasının yoğunluğundaki azalmayı ifade eder. Kelimenin tam anlamıyla bir delik değil; kloroflorokarbonlar gibi insan kaynaklı kimyasallardan kaynaklanan bir incelmedir.

Bu tabaka kutup bölgelerinde kışın daha kalın, diğer noktalarda ise daha incedir. Ozon (O3), üç oksijen atomundan oluşan moleküler bir oksijen biçimidir. Üst atmosferde oksijenin (O2) ultraviyole ışınımı soğurup atomik oksijene ayrışması ve bunun başka oksijen molekülleriyle birleşmesiyle oluşur. Ozon, 1839'da Christian Friedrich Schönbein tarafından keşfedildi; adını da karakteristik kokusundan dolayı Yunanca "koklamak" anlamına gelen "ozein" sözcüğünden verdi.

Ozonun insan sağlığı için önemi çok büyüktür; çünkü tehlikeli UVB ışınımlarına karşı koruyucu bir filtre görevi görerek yanık, katarakt ve cilt kanseri riskini azaltır.

Gökyüzünün mavi rengi kendiliğinden bir şeymiş gibi görünür, ama aslında günlük hayatta karşılaştığımız en zarif Fizik örneklerinden biridir. Bunun nedeni Rayleigh saçılmasıdır: güneş ışığı atmosferi geçerken, kendi dalga boyundan çok daha küçük azot ve oksijen molekülleriyle karşılaşır; bu moleküller ışığı her yöne saçar, ama eşit ölçüde değil. Saçılmanın şiddeti dalga boyunun dördüncü kuvvetiyle ters orantılıdır, bu yüzden mavi ışık (yaklaşık 450 nm) kırmızıdan (yaklaşık 700 nm) çok daha güçlü saçılır.

Böylece, öğle vakti açık gökyüzünde, güneşin kendisinden uzağa nereye bakarsak bakalım, gözümüze her yönden gelen ışığın çoğunlukla saçılmış mavi ışık olduğunu görürüz. Mor ışık aslında daha da güçlü saçılır, ama gözümüz bu dalga boyuna daha az duyarlıdır ve güneş tayfında mora göre daha fazla mavi bulunur, bu yüzden gökyüzünü mor değil mavi görürüz.

Gün doğumu ve batımında bu durum tersine döner: mavi ışık gözümüze ulaşmadan çok önce saçılmış olur, geriye kırmızı ve turuncu dalga boylarının egemen olduğu bir gökyüzü kalır; öğle vaktinde ise mavi bileşenlerin kısmi saçılması güneşin kendisinin sarımsı görünmesine yol açar.

Bu olay, adını, 1871'de matematiksel olarak tanımlayan ve gökyüzünün rengine ilk kez sıkı bir fiziksel açıklama getiren İngiliz fizikçi Lord Rayleigh'den (1842–1919) alır. Cambridge'de profesördü, Maxwell'in ardından Cavendish kürsüsüne geçti ve 1904'te argon gazının keşfi nedeniyle Nobel Fizik Ödülü'ne layık görüldü.

Işık, çevremizdeki renkleri şekillendirmekle kalmaz, bizi de şekillendirir. İkinci bölümde güneş ışınımının içsel saatimizi, sirkadiyen ritmi, nasıl düzenlediğini göreceğiz ve hipotezimizin ikinci değişkenine geçeceğiz: denize.

Deniz suyuyla temasın yalnızca serinlik ve dinlenme olmadığını göreceğiz, bir dizi yeni bilimsel çalışmaya göre bu aslında bedenimizin elektriksel bir "yeniden şarj" sürecidir, 1897'de elektronun keşfiyle ilişkili bir "topraklama" (earthing).

Not: Yazının ikinci bölümü sonraki hafta MAG'da yayınlanacak.

(PP/EMK)