“Rehên me di kûrahiya dîrokê de ne, dengê me di zimanê dayikê de ye û hêviya me di pêşeroja ku em bi hev re ava dikin de ye.”
Mezopotamya yek ji herêmên dîrokî ye ku mirovahiyê gavên xwe yên pêşîn ber bi jiyana niştecîbûnê, çandiniyê, avakirina gundan û pêşxistina çandê avêtiye. Ev herêm, ku di navbera çemên Dîcle û Firatê de ye û heta Çiyayên Zagrosê dirêj dibe, bi hezaran salan e ku ji bo civakên cûrbecûr cihê jiyan, hilberîn, afirandin û danûstandinê ye.
Dema ku em dîroka Mezopotamyayê lêkolîn dikin, em ne tenê şopên bajar, qesr û perestgehên kevnar dibînin, lê di heman demê de şopên jiyana mirovan, ked, çandinî, huner, bawerî, ziman û têkiliyên civakî jî dibînin.
Ev ax, ku îro ji gelek gel û çandên cuda re malovaniyê dikin, di seranserê dîrokê de bûne cihê jidayikbûna gelek civakên mirovan. Ji ber vê yekê, dîroka Mezopotamyayê bêyî têgihîştina rol û mîrata gelên wê nayê fêmkirin.
Çanda Halaf, ku di lêkolînên arkeolojîk de wekî Halaf tê zanîn, li bakurê Mezopotamyayê di navbera salên 6100 û 5300 berî zayînê de geş bûye. Ev çand di dîroka herêmê de xwedî girîngiyeke taybet e. Xelkê wê serdemê bi çandinî, xwedîkirina ajalan û hilberîna pêdiviyên bingehîn ên jiyanê mijûl bûn. Wan gund ava kirin, xanî ava kirin û jiyana xwe bi awayên cûrbecûr birêxistin kirin.
Yek ji taybetmendiyên herî berbiçav ên vê çandê seramîkên xemilandî ne. Seramîk bi reng, xêz û şêweyên geometrîk hatine xemilandin. Ev huner nîşan dide ku mirovên wê serdemê ne tenê bi dabînkirina xwarinê re eleqedar bûn; wan di heman demê de bedewî, çêj û afirîneriya hunerî jî di jiyana xwe de bi kar anîn.
Her wiha, avahî û avahiyên girtî yên bi navê tholos, amûrên kevirî, seramîk û peykerên ji axê şopên vê çandê ne. Lêbelê, girîngiya Halefê bi tiştên ku ji axê hatine derxistin ve ne sînordare. Girîngiya wê di wê rastiyê de ye ku ev şop dihêlin ku em jiyan, têkilî û şêwazên jiyana civakên kevnar fam bikin.
Dema ku em vê çanda dîroka Kurdistan û Mezopotamyayê dinirxînin, divê em vê wekî beşek ji mîrateya arkeolojîk a vê herêmê bibînin.
Piştî gelek veguherînên civakî û çandî, Hûrî di dîroka Mezopotamyaya Bakur de wekî hêza serdest derketin holê. Di çavkaniyên nivîskî de di navbera hezarsalên sêyem û duyem ên berî zayînê de behsa Hûrîyan tê kirin û ew li gelek herêmên bakurê Mezopotamyayê, bakurê Sûriyeyê û rojhilatê Anatolyayê jiyane. Ziman, çand, bawerî û kevneşopiyên wan ên taybet hebûn. Bi avakirina têkiliyên siyasî, aborî û çandî, wan di dîroka herêmê de roleke girîng lîstin.
Hûrî zimanekî kevnar e ku ji hêla zimannasî ve ne girêdayî koma zimanên Îranî ye û tê zanîn ku bi zimanê Urartuyî ve girêdayî ye. Têkiliya di navbera mirov û xwezayê, hêzên xwezayî û baweriyên olî de, di çand û baweriyên Hûriyan de roleke girîng lîstiye. Mîrateya ku van hêmanan di çand û dîroka gelên paşîn de hiştine jî hêjayî lêkolînê ye.
Dema ku em li dîroka Hûriyan dinêrin, em dibînin ku Mezopotamyaya Bakur di wê demê de herêmeke pirçandî bû. Gelên cûda li hev civiyan, ji hev fêr bûn û bi gelek awayan bandor li hev kirin. Ev ji bo têgihîştina dirêjahiya pêvajoya avakirina civakên pêşerojê girîng e.
Navên Guti û Lulubian jî di dîroka kevnar a Mezopotamyayê de girîng in. Gelê Gûtî di çavkaniyên Mezopotamyayê de, bi taybetî ji hezarsala sêyemîn a berî zayînê ve, têne nasîn. Hin çavkanî wan wekî hêzek siyasî nîşan didin ku bandorê li hin herêmên Mezopotamyayê dike.
Lulubî her wiha bi herêma Zagros û çiyayên derdorê ve girêdayî ne. Şopên wan ên dîrokî di kevneşopiyên nivîskî û wêneyên keviran de têne parastin. Nivîsên kevnar ên keviran, wêneyên keviran, nîşan didin ku jiyana li çiyayan ji rûtînên rojane yên sade bêtir bû. Her wiha rêxistinên civakî, têkiliyên siyasî û kevneşopiyên hunerî jî hebûn.
Çiyayên Zagrosê ji bo gelek civakên kevnar jîngeh bûne. Çiya, gelî, çem û deştên wê bandor li ser şêwazên jiyana mirovan kirine. Ji bo xelkê vê herêmê, çiya ne tenê cihekî jiyanê bû; ew çavkaniya av, xwarin, ajalan û debara jiyanê bû.
Di hezarsala duyem a berî zayînê de, dewleta Mitanniyan li deverên Bakurê Mezopotamyayê û Sûriyeya Bakur hêzeke siyasî ya girîng bû. Têkiliyên Mîtanî bi çand û zimanê Hûrîyan re xurt bûn, û gelek deverên herêmê di bin bandora wê ya çandî û siyasî de bûn.
Belgeyên kevnar her wiha peyvên zimanê Hûrî, navên xwedayan û hin peyvên bi eslê xwe Îranî dihewînin. Ev nîşan dide ku di wê serdemê de di navbera gelên cûda de têkiliyên çandî û zimanî hebûn. Dîroka gelê Mîtanî ji bo têgihîştina têkiliyên Hûriyan bi gelên din ên herêmê re girîng e.
Di hezarsala yekem a berî zayînê de, Medî li herêma Zagros û rojavayê Îranê wek hêzek siyasî ya girîng derketin holê. Medî di dîroka gelên Mezopotamyayê de cihekî taybet digirin. Wan di sedsala heftemîn a berî zayînê de hêzek siyasî ava kirin û ligel Babîliyan di hilweşîna Împeratoriya Asûr de roleke girîng lîstin.
Di lêkolînên li ser koka dîrokî ya Kurdan de, Medî mijarek pir caran tê nîqaşkirin. Ev ne tenê ji ber nêzîkbûna erdnîgarî ye. Kurdî yek ji koma zimanên Îranî yên Bakur-rojava ye, ku ew jî beşek ji şaxa sereke ya Hind-Îranî ya malbata zimanên Hind-Ewropî ye. Girêdana zimanî ji bo lêkolîna dîroka gelê Îranî û derketina holê ya nasnameya Kurdî girîng e.
Hin lêkolîner Medan wekî hêmanek girîng di dîroka pêşketina gelê Kurd de dibînin. Lêbelê, ev yek divê me negihîne wê encamê ku hemî Kurd rasterast ji Medan tên. Ji perspektîfek zimannasî û dîrokî ve, gelek aliyên vê girêdanê lêkolînên bêtir hewce dikin.
Nasnameya gelekî di şevekê de dernakeve holê. Gel di nav sedsalan û hezar salan de, di bin bandora ziman, çand, erdnîgarî, aborî, siyaset û têkiliyên civakî de, nasnameyên xwe ava dikin.
Kurd di encama pêvajoyeke dîrokî ya dirêj de wekî gelek xwedî ziman, çand û nasnameya xwe derketine holê. Zimanê Kurdî yek ji kevirên bingehîn ên nasnameya Kurdî ye. Lêbelê, nasname ne tenê bi ziman ve sînordar e. Çîrokên gelêrî, stran, muzîk, kevneşopî, cil û berg, xwarin, reqis, bawerî û bîranînên hevpar jî beşên girîng ên vê nasnameyê ne.
Dema dapîrek çîroka jiyana xwe ji neviyên xwe re vedibêje, dema stranbêjek bi stranên xwe bîranîna gelê xwe zindî dihêle, dema dayikek bi zimanê zikmakî bi zarokê xwe re diaxive, ev hemû beşek ji parastina bîra kolektîf in. Dîroka gelekî ne tenê di pirtûkan de tê nivîsandin. Ew di mal, gund, çiya, çandinî, huner û jiyana rojane ya mirovan de jî berdewam dike.
Di tevahiya dîroka dirêj a civakî de, jinan di parastina ziman, çand û bîra kolektîf de roleke girîng lîstine. Di gelek civakên kevnar û nûjen de, jinan bi zimanên xwe yên zikmakî, stran, çîrok, hunerên destan û perwerdehiya zarokên xwe mîrata çandî ji nifşekî bo nifşekî din veguhastine. Ev rol ne tenê roleke malbatî ye, ew beşek ji avakirina civakê ye.
Dema ku em dîroka Mezopotamyayê vedikolin, divê em ne tenê dîroka şer û desthilatdaran, lê di heman demê de dîroka jinên ku jiyan afirandine, civak parastine û çand vegotine jî binivîsin. Civatek ku ji nîvê dîroka xwe bêpar bimîne, nikare tevahiya rastiya xwe bibîne.
Ziman ji tenê amûrek ragihandinê bêtir e. Ziman qadeke ku mirov tê de hîs dikin, difikirin, tînin bîra xwe û xwe pênase dikin e. Di nav zimanê kurdî de gelek gotin, stran, çîrok û peyv hene ku têkiliya mirovan bi xwezayê, çiya, av, zevî, heywan û jiyana civakî nîşan didin. Her peyvek ku ji nifşekî bo nifşekî din tê veguhastin, beşek ji bîranîna civakî ye.Ji ber vê yekê, parastina zimanê zikmakî tenê parastina amûreke axaftinê nîne; ew parastina dîrok, çand û nasnameyê ye.
Dema ku em behsa Xelefê, Hûriyan, Gûtiyan, Lulubiyan, Mîtanî û Medan dikin, em bi rastî behsa rêwîtiya dirêj a mirovahiyê dikin.Lêbelê, divê em vê dîrokê ne wekî amûrek nijadperestiyê an sedemek cudakariyê, lê wekî çavkaniyek zanîn û têgihîştina hevbeş bibînin.
Nirxa dîrokê ne di wê yekê de ye ku em xwe ji gelên din bilindtir bibînin; ew di wê yekê de ye ku em bizanin em ji ku hatine, em çawa jiyane, me çi afirandine û me ji nifşên berê çi mîras girtiye.
Dîroka Mezopotamyayê dîroka gelek gelan e. Her gel di vê mîrateya hevpar de xwedî şop û cihekî bêhempa ye. Kurd, yek ji gelên vê axa kevnar, xwedî ziman, çand, bîr û nasnameya xwe ne. Naskirina vê mîratê divê bingeha zanîn, jiyana hevbeş, rêzgirtina ji bo cudahîyan û avakirina paşerojek dadperwer be.
Îro, berpirsiyariya me ne tenê lêkolîna dîroka me ye, lê di heman demê de veguheztina wê ji nifşên pêşerojê re jî ye. Divê zarokên me bizanin ka çandên wan çawa çêbûne, zimanên wan çi nirxê digirin û gelên cûda çawa beşdarî afirandina Mezopotamyayê bûne. Divê em dîrokê bi awayekî zanistî lêkolîn bikin, rastiyan ji çîrokan cuda bikin û bi hişek vekirî nêzîkî her belgeyeke nû bibin. Zanîna rabirdûyê dihêle ku em niha çêtir fam bikin û baştir têgihîştina niha rêya ber bi pêşerojê ve zelaltir dike.
Ji ber ku gelekî ku bîra xwe biparêze, zimanê xwe zindî bihêle, çanda xwe pêş bixe û di nav gelên din de bi rêz û dadperwerî bijî, dikare pêşerojek xweşik ava bike. Dîrok ne tenê ji me re vedibêje ka di demên berê de çi qewimîye; ew di heman demê de ji me dipirse ka em ê ji bo nifşên pêşerojê çi bihêlin.
(AÖ/AY)
