Fransa’da sokaklar her zaman hareketli, bunu on yıldır da içinde yaşayan, dahili ve de tanığı olan birisi olarak ifade ediyorum. Fransa’ya tam da on yıl önce, bir sonbahar günü İstanbul’dan Paris’e bir uçuşla dahil olmuştum. Kaç Paris vardır bilmiyorum, ancak sokaklarını adımlarken üç Paris oluştu algımda.
Birincisi; Oise bölgesinden çıkarılan, Paris'in lüks mimarisinde kullanılan kaliteli doğal kireç taşı olan Pierre de Saint-Maximin’den örülü duvarlarının arkasındaki muhteşem bahçeleri, düzenli sokakları, kaldırımları, parklarıyla, Louis Vuitton markalarında giyinen, Dior ve Guerlain markalarından koku sürünen, Guerlain, Versace, Hermes marka çanta takanların ‘steril’ bir şekilde yaşadıkları zenginlerin dünyası.
İkincisi; Fransa devletinin kendi doğal kaynaklarını talan ettiği sömürge coğrafyalarından bir asırdır göç etmek zorunda kalan Afrikalıların, Asyalıların ve dünyanın egemen güçlerince lanetlenmiş coğrafyalarından kopup gelen göçmenlerin yaşadığı Paris. Banliyölerin yüksek katlı, birbirine benzeyen beton bloklarında, dar sokaklarında, kalabalık pazarlarında ve birbirine karışan dillerinde hayat bulan bu Paris, yoksulluğun, dışlanmışlığın, ırkçılığın ve göçmen olmanın görünmez sınırlarıyla çevrilidir. Birinci Paris’in taş duvarlarının ardında biriktirdiği servetin gölgesinde, emeğiyle kenti ayakta tutan ama kentin imkânlarından eşit biçimde yararlanamayan milyonların Paris’idir burası.
Üçüncüsü ise Paris’in merkezinden doğuya, kentin görünmez sınıfsal ve kültürel sınırlarını aşarak Montreuil’e uzanan başka bir Paris’tir. Burası, entelektüellerin, sanatçıların, yazarların, anarşistlerin, ekolojistlerin, feministlerin, sendikacıların ve dünyanın farklı coğrafyalarından sürgün edilmiş politik aktivistlerin bir arada yaşadığı, tartıştığı, ürettiği ve örgütlendiği bir toplumsal laboratuvardır. Paris’in burjuva ihtişamının karşısında, terk edilmiş fabrikaların kültür merkezlerine, eski atölyelerin kolektif yaşam alanlarına, mahalle kahvelerinin politik tartışma mekânlarına dönüştüğü başka bir kent deneyimidir burası. Montreuil’in sokaklarında Afrika diasporasının hafızası, Kürtlerin sürgün hikâyeleri, Latin Amerikalı devrimcilerin deneyimleri ve Fransız radikal solunun tarihsel mirası birbirine karışır.
Ancak burası da sınıfsal çelişkilerden azade değildir. Yükselen kiralar, soylulaştırma ve mekânsal dönüşüm, bir zamanlar kentin dışına itilmiş olanları yeniden yerinden etmenin koşullarını üretmektedir. Yine de benim üçüncü Paris’im, yalnızca yaşanılan değil, birlikte başka bir hayatın mümkün olup olmadığının tartışıldığı, dayanışmanın gündelik yaşamda yeniden kurulduğu, itirazın ve kolektif mücadelenin sokaklarda örgütlendiği Paris’tir. Birinci Paris’in yüksek duvarlarının ardında biriken servete, ikinci Paris’in sokaklarında biriken yoksulluğa karşı üçüncü Paris’in meydanlarında biriken şey, başka bir dünyanın mümkün olduğuna dair inatçı bir umuttur. Ve belki de Fransa’nın bitmek bilmeyen manifestation geleneğinin en canlı damarlarından biri, tam da bu üç Paris’in birbirine değdiği, çatıştığı ve zaman zaman aynı meydanda buluştuğu yerde atmaktadır.
Bunca karşıtlığın bir arada yaşaması elbette mümkün olmayacaktır. Buna itiraz edenler elbette olacaktır. Bu itirazların son dalgası 17 Eylül’de Créteil’deki Saint-Exupéry Lisesi’nde küçük bir adımla başladı. Küçük bir grup lise son sınıf öğrencisi akşamüstü saatlerinde, eğitimci eksikliği nedeniyle grev yapan öğretmenlerini desteklemeye karar verdiler. Fransızcaya kattıkları armoniyle, eylemlerde kurdukları sözleri, dövizlerine kendi buldukları kartonlara yazdıkları itirazlarıyla adeta ezber bozmaya başladılar: “Devlet, banliyö gençliğini görmezden geliyor”, “Savaşa ve patronlara değil, eğitime bütçe!”, “Okulları bloke etmezsek hiçbir şey değişmez”, “Modaya uygunuz ama faşist değiliz!”, “Yaşamak istiyoruz, hayatta kalmaya çalışmak değil.” Paris’in bir banliyösü olan Créteil’deki Saint-Exupéry Lisesi’nden sonra başka bir banliyö olan Saint-Denis’deki Paul-Éluard Lisesi dahil oldu:
"C'est nous, l'avenir! Gelecek biziz!"
Başta Macron yanlısı ana akım medya başta olmak üzere, son yıllarda giderek daha fazla tekelleşen sermaye medyası, sağ ve aşırı sağın söylemleriyle aynı çizgide buluşarak bir kez daha göçmenleri —Kara Afrikalıları, Asyalıları, Latin Amerikalıları ve diğer göçmen toplulukları— büyük Fransa'nın değerlerini hedef almakla suçlamaya başladılar. Bu karşı propaganda henüz hedefine ulaşamadan, liseli gençler kendi sözlerini ve itirazlarını sokaklara taşımaya başlamıştı. Union syndicale lycéenne (USL), yani Liseli Sendikalar Birliği'nin çağrısıyla 19 Eylül'de Paris'teki liselerde başlayan katılımlar, kısa sürede banliyöleri aşarak ülke çapında bir gençlik hareketinin habercisine dönüştü.
Gençler, kendilerine biçilen sessiz ve edilgen rolü reddediyor, eğitimdeki eşitsizliklere, okullardaki öğretmen açığına, kalabalık sınıflara, geleceksizliğe ve giderek ağırlaşan toplumsal koşullara karşı seslerini yükseltiyorlardı. Onların itirazı yalnızca daha iyi eğitim koşulları talep etmekten ibaret değildi (2). Aynı zamanda kendilerini sürekli bir güvenlik sorunu, toplumsal tehdit ya da ekonomik yük olarak tanımlayan siyasal dile karşı bir varoluş mücadelesiydi. Birinci Paris'in yüksek duvarlarının ardındaki ayrıcalıklı hayat ile ikinci Paris'in banliyölerinde büyüyen eşitsizlik arasındaki uçurum, bu kez gençlerin sloganlarında görünür hâle geliyordu. « C'est nous, l'avenir! » (Gelecek biziz!) derken aslında yalnızca geleceklerini savunmuyor, bugünün siyasal ve toplumsal düzenine de itiraz ediyorlardı. Çünkü gelecek, onlar adına karar verenlerin değil, kendi hayatları üzerinde söz ve karar sahibi olmak isteyenlerin meselesiydi.
Yakılan ilk kıvılcımdan tam bir ay sonra 17 Ekim’de başta Paris olmak üzere bütün Fransa’da bir milyon insan alanlara aktı. Böylece başlangıçta eğitim hakkı, eşitsizlik ve gençliğin geleceksizleştirilmesine karşı yükselen itiraz, kısa sürede Fransa'nın birikmiş toplumsal öfkesini açığa çıkaran geniş bir mücadele zeminine dönüştü. Üniversitelilerin akademik özgürlük ve kamusal eğitim talepleri, emekçilerin güvencesizliğe ve hayat pahalılığına karşı mücadelesi, emeklilerin sosyal hak arayışı ve Sarı Yeleklilerin yıllardır taşıdığı adalet talebi aynı meydanlarda buluştu. Farklı toplumsal kesimler kendi sözlerini, taleplerini ve mücadele deneyimlerini bu ortak itiraza kattılar. Artık mesele yalnızca liselerin sorunları ya da gençlerin geleceği değildi; neoliberal politikaların yarattığı eşitsizliklere, siyasal temsil krizine ve toplumsal hayatın giderek daraltılmasına karşı yükselen kolektif bir itirazdı. Meydanlar, birbirinden farklı mücadelelerin aynı orkestrada buluştuğu, toplumsal öfkenin ortak bir politik sese dönüştüğü alanlar hâline gelmişti.
17 Ekim’de Paris’te buluşma yeri olan Place de la République'te 400 müzisyen, barışçıl bir şekilde bir araya gelerek, bir girişimin sonucu olarak adeta bir senfoni orkestrası oluşturdu. Devletin kolluk kuvvetlerinin kullandıkları gaz bombalarının yaydığı sis perdesinin arasında Orchestre du Nouveau Monde/Yeni Bir Dünyanın Orkestrası Antonín Dvořák'ın 9. Senfonisi Symphonie du Nouveau Monde/Yeni Dünya Senfonisi’ni çalıyorlardı (3). Bu sahne, yalnızca bir müzik performansı değil, aynı zamanda iktidarın şiddet diline karşı sanatın, barışın ve kolektif itirazın ortaya koyduğu güçlü bir politik manifestoydu. Bir tarafta meydanı dağıtmak, sesleri susturmak ve bedenleri sokaktan uzaklaştırmak isteyen gaz bombaları, diğer tarafta enstrümanlarını bırakmamaya kararlı yüzlerce, orada bulunan insanlarla birlikte binlerce eylemci/müzisyen vardı.
Tam da Emma Goldman’ın “Dans edemeyeceğim bir devrim, benim devrimim değildir” sözünde ifade ettiği gibi, Yeni Bir Dünyanın Orkestrası'nın şefi Étienne Jarrier, yalnızca bir orkestrayı yönetmiyor, kendi performansı ve dansıyla da müziğin özgürlük, dayanışma ve itirazın ortak diline dönüşebileceğini gösteriyordu. Onun kaldırdığı her nota sehpası, polisin attığı her gaz bombasından daha güçlü bir mesaj taşıyordu. Devrim, yalnızca iktidarı değiştirmek değil, birlikte yaşamanın, üretmenin, şarkı söylemenin ve dans etmenin özgürlüğünü de savunmaktır. Devletin gazla örmeye çalıştığı sis perdesi, müziğin sesini bastıramadı. Dvořák'ın Yeni Dünya Senfonisi, bu kez bir konser salonunda değil, toplumsal itirazın tam ortasında, özgürlük ve dayanışma arayışının sesi olarak yükseliyordu.
Üstelik bu melodinin taşıdığı anlam, Paris'in sınırlarını çoktan aşmıştı. Almanya'dan Sırbistan'a, Arnavutluk'tan ABD'ye, Hindistan'dan dünyanın başka meydanlarına uzanan bir ortak duyguya dönüşüyordu. Farklı dillerde konuşan, farklı mücadele geleneklerinden gelen insanlar, aynı melodide kendi geleceklerini ve itirazlarını buluyorlardı. Belki de orkestranın asıl başarısı buydu. Birbirinden farklı sesleri tek bir sese indirgemeden, onları ortak bir armoni içinde buluşturmak. Çünkü yeni bir dünya, herkesin aynı notayı çaldığı değil, farklı seslerin birbirini duyabildiği ve birlikte var olabildiği yerde kurulabilir.
Meydanlarda orkestra, sokaklarda senfoni: İktidarın gazına karşı hayatın ve özgürlüğün melodisi...
(*) Eylem
(1) Fransa’daki isyanın anatomisi
