“Eğitim, bir toplumun çocuklarına bıraktığı en büyük mirastır. Bu miras korku, ayrımcılık ve itaat değil; özgürlük, adalet, eşitlik, bilim ve insan sevgisi olmalıdır.”
Bir toplumun geleceğini anlamak istiyorsak önce çocuklarına nasıl bir eğitim verdiğine bakmamız gerekir. Çünkü okullar yalnızca derslerin işlendiği, sınavlara hazırlanılan ve diplomaların alındığı kurumlar değil. Okullar, çocukların hayata ilk ciddi adımlarını attıkları, kendilerini tanımaya başladıkları, başkalarıyla ilişki kurmayı öğrendikleri ve dünyayı anlamlandırdıkları toplumsal yaşam alanları.
Bir çocuk okulda yalnızca matematik, fizik, tarih veya edebiyat öğrenmez. Aynı zamanda kendisine nasıl davranıldığını, düşüncesinin değerli olup olmadığını, farklı bir kimliğe sahip arkadaşına nasıl yaklaşması gerektiğini, haksızlık karşısında susup susmayacağını da öğrenir. Öğretmeninin kendisini dinleyip dinlemediği, arkadaşlarının farklılıklarına nasıl yaklaşıldığı, okulda adaletin nasıl uygulandığı çocuğun kişiliğinin oluşmasında önemli bir yer tutar.
Bu nedenle eğitim meselesi, yalnızca bir müfredat meselesi değil. Eğitim, doğrudan doğruya nasıl bir insan ve nasıl bir toplum istediğimizle ilgili.
Türkiye'de uygulamaya konulan Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli de bu açıdan ele alınmalı ve toplumun bütün kesimleri tarafından tartışılmalı. Çünkü eğitim politikaları yalnızca bugünün yöneticilerini veya eğitim kurumlarını ilgilendirmez; gelecekte nasıl bir toplumsal yaşamın oluşacağını da belirler.
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, insanın zihinsel, duygusal, sosyal, ahlaki ve fiziksel gelişimini bir bütün olarak ele almayı amaçlayan bir yaklaşım ortaya koymakta. Öğrencinin yalnızca akademik başarıya odaklanmaması, değerler ve beceriler kazanması, öğrendiklerini günlük yaşamında kullanabilmesi hedeflenmekte. İlk bakışta bu hedefler, eğitim açısından üzerinde durulması gereken önemli konulardır. Ancak burada asıl sorulması gereken soru şu: Bütün bu hedefler hangi anlayışla uygulanacaktır?
Çocuğa kazandırılmak istenen değerler nelerdir? Bu değerler toplumun bütün kesimlerinin ortaklaşabileceği evrensel insan hakları, adalet, özgürlük, eşitlik, dayanışma ve vicdan ilkelerine mi dayanacaktır? Yoksa belirli bir kültürel, siyasi veya ideolojik yaklaşımın sınırları içerisinde mi şekillenecektir? Bu soruların açıkça tartışılması gerekir.
Çünkü eğitim, çocuklara yalnızca doğru kabul edilen düşünceleri öğretmekten ibaret olmamalı. Onlara farklı düşünceleri tanıma, karşılaştırma, sorgulama ve kendi düşüncelerini oluşturma imkânı sunmalı. Bir çocuğun öğretmenine soru sorabilmesi, yanlış bulduğu bir düşünceye itiraz edebilmesi ve kendi görüşünü özgürce ifade edebilmesi eğitimin başarısızlığı değil, aksine başarısıdır. Gerçek eğitim, çocuğun zihnini kapatmaz; ona yeni pencereler açar.
Türkiye, tarihsel, kültürel, dilsel ve inançsal bakımdan oldukça zengin bir toplumsal yapıya sahip. Bu topraklarda farklı halklar, diller, kültürler ve inançlar yaşamakta. Bu çeşitlilik, toplumun tarihsel gerçekliğidir.
Ancak eğitim sistemleri zaman zaman bu çeşitliliği tanımak yerine herkesi aynı kimlik, aynı kültür ve aynı düşünce kalıbı içerisinde yetiştirmeyi hedefleyen yaklaşımlar geliştirebilmekte. Oysa çocuklar birbirinin aynısı değildir. Her çocuğun ailesi, dili, kültürü, yaşadığı çevre, hayalleri ve dünyaya bakışı farklıdır. Bu farklılıkları ortadan kaldırmaya çalışmak yerine onları tanımak ve eşitlik temelinde bir arada yaşatmak gerekir.
Örneğin Kürtçe konuşan bir çocuğun kendi anadilini öğrenme ve yaşatma isteği bir eksiklik veya ayrılık nedeni olarak görülmemeli. Türkçe konuşan bir çocuk gibi Kürtçe konuşan, Arapça konuşan, Süryanice konuşan veya başka bir anadile sahip olan çocuk da kendi diliyle ve kültürüyle değerli olduğunu hissetmeli.
Çocuğun kendi dilini ve kültürünü tanıması, başka kültürlere yabancılaşmasına neden olmaz. Tam tersine, kendi kimliğiyle barışık olan bireylerin başkalarının kimliklerine saygı göstermesi daha güçlü bir toplumsal dayanışmanın zeminini oluşturabilir. Burada önemli olan, farklılıkları birbirine karşı konumlandırmak değil, eşit yurttaşlık ve karşılıklı saygı temelinde ortak bir yaşam kültürü geliştirmektir.
Bir ülkede toplumsal barışın kalıcı olması isteniyorsa bunun temellerinden biri de eğitimde farklılıkların tanınmasıdır. Çünkü çocukların küçük yaşlardan itibaren birbirlerini tanıması, farklılıkları doğal karşılaması ve önyargılardan uzak yetişmesi gelecekte daha demokratik bir toplumun oluşmasına katkı sunacaktır.
Eğitim tartışmalarında anadili meselesi özel bir önem taşımakta. Çünkü dil, yalnızca insanların birbirleriyle iletişim kurmasını sağlayan bir araç değil. Dil; hafızadır, kültürdür, aileden öğrenilen ilk duygudur, insanın dünyayı anlamlandırma biçimidir. Bir çocuğun annesinden öğrendiği ilk kelimeler, ninesinin anlattığı masallar, dedesinin söylediği türküler ve yaşadığı toplumun sözlü kültürü onun kimliğinin önemli parçalarıdır. Bu nedenle anadilin eğitimdeki yeri tartışılırken mesele yalnızca pedagojik bir konu olarak görülmemelidir. Aynı zamanda kültürel haklar, fırsat eşitliği ve insan onuru açısından da değerlendirilmeli.
Çocukların anadillerini öğrenebilmeleri, geliştirebilmeleri ve yaşatabilmeleri demokratik bir toplumun önemli göstergelerindendir. Farklı dillerin varlığını kabul etmek toplumu parçalamaz. Asıl tehlike, insanların kendi dillerinden ve kültürlerinden dolayı kendilerini değersiz veya dışlanmış hissetmeleridir. Eğitim, hiçbir çocuğa kendi kimliğini saklaması gerektiğini hissettirmemeli.
Demokratik eğitim anlayışının vazgeçilmez unsurlarından biri de laiklik ve bilimsel düşüncedir. Devletin eğitim kurumları, farklı inançlara sahip olan veya herhangi bir inancı benimsemeyen bütün çocuklara eşit mesafede durmalıdır. Hiçbir çocuk inancı, inançsızlığı veya ailesinin dünya görüşü nedeniyle ayrımcılığa uğramamalı.
Değerler eğitimi elbette önemli. Ancak değerler eğitiminin temelinde insan sevgisi, vicdan, adalet, dürüstlük, dayanışma, eşitlik ve başkalarının haklarına saygı bulunmalı. Bilimsel düşünce ise bu sürecin ayrılmaz bir parçasıdır. Çocuklar duydukları her bilgiyi sorgulamayı, araştırmayı, kanıt aramayı ve farklı görüşleri değerlendirmeyi öğrenmeli. Çünkü bilimsel düşüncenin gelişmediği, eleştirinin hoş karşılanmadığı ve soruların bastırıldığı bir eğitim ortamında özgür bireyler yetiştirmek mümkün değil. Bir çocuğa yalnızca cevapları öğretmek yerine doğru soruları sormayı öğretmek çok daha değerli.
Eğitim sisteminin en önemli unsurlarından biri öğretmenlerdir. Bir çocuğun hayatında bazen bir öğretmenin söylediği tek bir güzel söz, yıllarca unutulmayacak bir iz bırakabilir. Aynı şekilde küçümseyici bir davranış veya haksızlık da çocuğun kendisine olan güvenini zedeleyebilir.
Öğretmenler yalnızca müfredatı uygulayan kişiler olarak görülmemeli. Onlar aynı zamanda çocukların düşünsel, duygusal ve toplumsal gelişimine rehberlik eden insanlardır. Bu nedenle öğretmenlerin düşünce ve ifade özgürlüğüne sahip olması, mesleki açıdan desteklenmesi, ekonomik ve sosyal güvencelerinin sağlanması gerekir. Öğretmenlerden demokratik bireyler yetiştirmeleri bekleniyorsa kendilerinin de demokratik, özgür ve güvenli bir çalışma ortamında bulunmaları gerekir. Öğretmenin düşünemediği, soru soramadığı ve mesleki deneyimini özgürce paylaşamadığı bir eğitim sisteminin öğrencilerine özgür düşünce kazandırması da kolay değil.
Bugün Türkiye'de eğitim alanında üzerinde durulması gereken önemli sorunlardan biri de ekonomik ve bölgesel eşitsizliklerdir. Bir çocuğun geleceği, doğduğu ailenin ekonomik durumuna, yaşadığı şehre, köye, mahalleye veya sahip olduğu imkânlara bağlı olmamalı. Büyük şehirlerdeki imkânlarla kırsal bölgelerdeki imkânlar arasındaki farklılıklar, okulların fiziki koşulları, teknolojik olanaklar, öğretmen dağılımı ve beslenme sorunları çocukların eğitim hayatını doğrudan etkilemektedir.
Bazı çocuklar özel dersler, teknolojik araçlar ve çeşitli eğitim olanaklarıyla desteklenirken bazı çocuklar temel ihtiyaçlarını karşılamakta bile zorlanmaktadır. Böyle bir ortamda yalnızca müfredatı değiştirmek eğitimde adaleti sağlamaya yetmez. Gerçek bir eğitim reformu, her çocuğun nitelikli eğitime erişmesini, hiçbir çocuğun yoksulluk nedeniyle eğitimden uzaklaşmamasını ve bütün öğrencilerin eşit gelişim imkânlarına sahip olmasını hedeflemelidir. Eğitim, toplumsal eşitsizlikleri yeniden üreten değil, onları azaltan bir güç olmalıdır.
Demokrasi yalnızca seçimlerden, siyasi partilerden ve devlet kurumlarından ibaret değildir. Demokrasi aynı zamanda günlük yaşamda birbirimizi nasıl dinlediğimiz, farklı düşüncelere nasıl yaklaştığımız ve ortak sorunlarımızı nasıl çözdüğümüzle ilgilidir.
Bir sınıfta öğrencilerin düşüncelerini özgürce ifade edebilmeleri, sınıf kararlarına katılabilmeleri, birbirlerinin haklarına saygı göstermeleri demokratik kültürün ilk adımlarıdır. Çocuklar küçük yaşlardan itibaren dayanışmayı, paylaşmayı, birlikte karar almayı ve sorunları konuşarak çözmeyi öğrenmelidir. Okulda söz hakkı bulamayan, sürekli emir alan, düşüncesi önemsenmeyen ve farklı olduğu için dışlanan bir çocuğun gelecekte demokratik katılım konusunda kendisini güvende hissetmesi zorlaşabilir.
Bu nedenle demokratik eğitim, yalnızca demokrasi dersleri anlatmakla gerçekleşmez. Demokrasi okulun günlük yaşamında hissedilmeli. Çocuğun öğretmeniyle, yöneticisiyle ve arkadaşlarıyla kurduğu ilişkilerde adalet, saygı ve eşitlik bulunmalı.
Aslında bugün toplum olarak kendimize sormamız gereken soru çok açıktır: Çocuklarımızı nasıl bir geleceğe hazırlıyoruz? Sadece sınavlarda başarılı olan, ezberlediği bilgileri tekrar eden ve kendisine söyleneni sorgulamadan kabul eden bireyler mi yetiştirmek istiyoruz? Yoksa araştıran, üreten, düşünen, eleştiren, haksızlık karşısında sesini yükseltebilen, farklılıklara saygı duyan ve toplumsal sorumluluk taşıyan insanlar mı?
İhtiyacımız olan eğitim, çocukları birbirine benzeten değil, her birinin yeteneklerini ve kişiliğini geliştiren bir eğitimdir. İhtiyacımız olan eğitim, insanları kimlikleri üzerinden ayrıştıran değil, farklılıkları eşitlik içinde buluşturan bir eğitimdir. İhtiyacımız olan eğitim, korku ve itaat üzerine değil; özgürlük, vicdan, bilim ve dayanışma üzerine kurulmalı. Bu anlayışta okul, toplumdan kopuk bir kurum değil, demokratik yaşamın öğrenildiği ve geliştirildiği bir ortak yaşam alanı olmalı.
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli üzerine yürütülen tartışmaları bu geniş toplumsal çerçevede değerlendirmek gerekiyor. Mesele yalnızca hangi dersin kaç saat okutulacağı veya hangi konuların müfredata ekleneceği değildir. Asıl mesele, eğitimin hangi insan anlayışına ve hangi toplumsal değerlere dayanacağıdır.
Eğitim politikaları hazırlanırken toplumun farklı kesimlerinin, öğretmenlerin, velilerin, akademisyenlerin, eğitim emekçilerinin ve öğrencilerin görüşleri dikkate alınmalı. Eğitim, yalnızca yukarıdan belirlenen kararların okullarda uygulanması şeklinde yürütülmemeli. Toplumun katılımına, eleştiriye ve ortak akla açık olmalı. Çünkü eğitim, bütün bir toplumun geleceğini ilgilendiren ortak bir sorumluluktur.
Bir çocuğun hangi dili konuştuğu, hangi kültürden geldiği, hangi inanca sahip olduğu veya hangi ekonomik koşullarda yaşadığı onun eğitim hakkını sınırlamamalı. Her çocuk kendisini değerli hissetmeli, özgürce düşünebilmeli ve geleceğini kurabileceğine inanmalı.
Unutulmamalı ki toplumsal barışın, demokratik kültürün ve birlikte yaşama iradesinin temelleri yalnızca siyasi anlaşmalarla değil, insanların birbirini tanıması ve birbirine saygı duymasıyla güçlenir. Bu kültürün gelişmesinde eğitimin çok önemli bir rolü var.
(AÖ/NÖ)
