“Toplum, en kırılgan gençlerini koruyabildiği kadar güçlüdür.”
Son günlerde Türkiye’nin farklı illerinden okullarda artan şiddet, zorbalık ve disiplin sorunlarına ilişkin haberlerin sıklığı dikkat çekici biçimde arttı. Ancak son dönemde yaşanan ve bir öğretmenin öğrencisi tarafından bıçaklanması sonucu hayatını kaybetmesiyle sonuçlanan trajik olay, meselenin artık yalnızca “okul içi disiplin” çerçevesinde değerlendirilemeyeceğini acı bir şekilde ortaya koydu. Bu olay, öğretmen güvenliğinin ve okul ikliminin ne denli kırılgan bir hâle geldiğini göstermesi bakımından son derece çarpıcı.
Türkiye genelinde lise çağındaki gençlere yönelik yapılan araştırmalar, sorunun yalnızca bireysel davranışlarla açıklanamayacağını; aile, mahalle, akran çevresi ve bireysel psikolojik etkenlerin iç içe geçtiği çok katmanlı bir toplumsal yapıdan beslendiğini gösterdi. Elde edilen veriler, lise gençliğinin önemli bir bölümünün çoklu risk faktörleri altında büyüdüğüne işaret ediyor.
Araştırma bulgularına göre lise öğrencilerinin yaklaşık üçte biri alkol kullanmakta, küçük bir bölümü ise uyuşturucu madde ile temas ediyor. Bunun yanında hatırı sayılır bir kesimin okuldan kaçtığı, okul içi kavgalara karıştığı, disiplin cezası aldığı ve az da olsa öğretmenine yönelik fiziksel saldırıda bulunduğu görülüyor. Son yaşanan ölümcül saldırı, bu oranların yalnızca istatistiksel verilerden ibaret olmadığını; gerekli önlemler alınmadığında telafisi mümkün olmayan sonuçlara dönüşebileceğini ortaya koydu.
Sosyolojik açıdan bakıldığında bu tabloyu yalnızca bireysel “problemli davranışlar” ile açıklamak mümkün değil. Öğrencilerin önemli bir bölümünün suç olaylarının yoğun olduğu mahallelerde yaşaması ve bir kısmının bu olaylara doğrudan tanıklık etmesi, çevresel risk faktörlerinin gücünü ortaya koyuyor. Sosyal kontrol mekanizmalarının zayıfladığı, kamusal alanların güvensizleştiği ve toplumsal denetimin azaldığı mahallelerde büyüyen çocukların, suçu olağan bir yaşam pratiği olarak görme olasılığı artıyor. Bu durum, sosyolojik literatürde yer alan “sosyal çözülme” kuramının öngördüğü biçimde, suç ve şiddetin mahalle düzeyinde yeniden üretildiğini düşündürüyor.
Aile yapısına ilişkin bulgular da dikkat çekici. Lise öğrencilerinin bir bölümü aile içinde fiziksel şiddete, önemli bir kesimi duygusal istismara, küçük bir kısmı ise cinsel istismara maruz kaldığını bildiriyor. Ayrıca bazı öğrencilerin ailesinde cezaevi geçmişi ya da adli süreçler bulunuyor. Aile, çocuğun ilk sosyalleştiği ve değerleri öğrendiği temel kurum. Bu kurumun şiddet, ihmal ve istismar üreten bir yapıya dönüşmesi; çocuklarda saldırganlık, güvensizlik ve öfke kontrol sorunlarını arttırıyor. Şiddetin aile içinde öğrenilmesi, okul ortamına taşınıyor ve döngüsel bir biçimde yeniden üretiliyor.
Akran çevresi de risk davranışları açısından belirleyici. Bazı öğrencilerin uyuşturucu kullanan, yargılanan ya da cezaevine giren arkadaşlara sahip olması; suç ve madde kullanımının akran ilişkileri yoluyla yayılabildiğini gösteriyor. Sosyal öğrenme kuramı açısından değerlendirildiğinde gençler çevrelerinde gözlemledikleri davranışları model alıyor; suç ve şiddet bazı sosyal çevrelerde “normal” bir davranış biçimine dönüşebiliyor.
Bireysel ruh sağlığına ilişkin veriler de tabloyu tamamlıyor. Öğrencilerin bir bölümünde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tanısı bulunuyor, önemli bir kesimde davranış bozukluğu görülüyor. Uygun destek mekanizmaları oluşturulmadığında bu psikolojik kırılganlıklar; saldırganlık, okuldan kaçma ve kurallara uymama davranışlarıyla birleşerek toplumsal riskleri arttırıyor.
Son öğretmen cinayeti, aslında uzun süredir biriken yapısal sorunların dramatik bir dışavurumu olarak değerlendirilmeli. Öğretmenin otoritesinin zayıflaması, okulun güvenli alan niteliğinin aşınması ve gençlerin şiddeti bir çözüm yolu olarak görebilmesi; bireysel öfke patlamalarından çok daha derin bir toplumsal çözülmeye işaret ediyor.
Bu tablo uzun vadede ciddi sonuçlar doğuruyor. Eğitimden kopan gençlerin işsizliğe, yoksulluğa ve suça daha açık hâle gelmesi; şiddetin kuşaktan kuşağa aktarılması; madde bağımlılığı ve ruh sağlığı sorunlarının yaygınlaşması yalnızca bireylerin değil tüm toplumun geleceğini tehdit ediyor. Kamu güvenliği, sağlık sistemi ve sosyal hizmetler üzerindeki yük de giderek artıyor.
Çözüm ise tek boyutlu değil, bütüncül olmalı.
Okullarda rehberlik ve psikolojik danışmanlık hizmetleri güçlendirilmeli.
Öğretmenlere kriz yönetimi ve şiddeti önleme eğitimleri verilmeli.
Ailelere yönelik ebeveyn destek programları yaygınlaştırılmalı.
Riskli bölgelerde gençlere yönelik güvenli sosyal alanlar oluşturulmalı.
Erken yaşta psikolojik tanı ve tedaviye erişim kolaylaştırılmalı.
Öğretmen güvenliğini artıracak kurumsal ve hukuki düzenlemeler hayata geçirilmeli.
Gençleri yalnızca disiplin cezası ile kontrol etmeye çalışmak, sorunun kökenine inmeden yüzeyde kalmak anlamına gelir. Asıl ihtiyaç; okul, aile ve mahalle arasında güçlü bir koruyucu ağ kurmak.
Son yaşanan trajedi bize bir gerçeği bir kez daha hatırlattı: Şiddet bir anda ortaya çıkmaz; uzun süre görmezden gelinen risklerin sonucunda görünür hâle gelir. Eğer gençleri koruyan, destekleyen ve güçlendiren sosyal politikalar üretilmezse, okullardaki şiddet olayları münferit vakalar olmaktan çıkıp yapısal bir krize dönüşecek.
Toplum, en kırılgan gençlerini ve onları yetiştiren öğretmenlerini koruyabildiği kadar güçlüdür.
(AÖ/NÖ)
