Bi salan e em vê peyva “Kürt Sorunu” anku “Kêşeya kurd” dibihîzin, hinek dibêjin kêşeya kurd di rastîya xwe de kêşeya kurdî ye, ew jî ber qedexekirina zimanê kurdî ye. Hinek jî ya rast kêşe ne kurd in, ne jî kurdî ye, kêşe ew tirk in ku naxwazin dest ji serdestîya xwe berdin.
Ji bo deshilatîya Tirkiyeyê kurd çima kêşe û arîşe ne? Ji ber ku ew naxwazin dev ji ziman, çand û nasnameya xwe berdin, ew dixwazin li ser xaka xwe bi nasnameya xwe bijîn. Lê dema ku mirov bi baldarî lê dinêre, kêşe ew modela netewe-dewletê ye ku bi darê zorê li ser gelan hatiye ferzkirin. Bi wê modelê re yekdengî û yekrengî li ser civakê hatiye ferzkirin.
Hinek berdevkên desthilatîyê dibêjin, kurd jixwe tu carî nebûne dewlet. Ev gotin hem rast e, hem jî ne rast e. Heta pêşketina îdeolojîya netewegirîyê, ne netewe (bi wateya xwe ya rasteqîn) hebûn, ne jî netewe-dewlet hebûn. Em bi hûrbînî bala xwe bidinê, Osmanî jî ne dewleteke tirkan bû. Heke dewleteke tirkan bûya, rayedarên wê nedigot, “Etrakê bî îdrak”.
Li alîyê din, heke em van dewletên ku şah û padîşahên wan ji regezeke tirk in, wekî dewletên tirkan bipejirînin, hingî dewleta Eyûbî, dewleta Merwanî, dewleta Şedadî jî dewletên kurdan in. Ewên ku bi deh hezar leşkerî çûn hawara Alparslan Merwanî bûn. Piştî wê jî kurd heta Fermana Tanzîmatê di bin serwerîya mîrekîyên xwe de nîv-serbixwe dijiyan; bi tenê bac û leşker didan dewleta Osmanî.
Her wekî hemû dewletên îslamî, Împaratorîya Osmanî jî dewleteke misilmananbû, miletê misilman bi hemû pêkhateyan xwe serwer û serdest bûn. Mixabin miletê ne-misilman jî bindest bûn. Hingî kurdên êzîdî ne tê de, kurd jî ji miletê misilmanbûn û serdest bûn.
Têkilîya kurd û tirkan piştî ku jon-tirk hatin ser desthilatîyê û tirkperestî li ser miletê misilman ferz kirin xera bûn. Îdeolojîya tirkperwerî û tirkperestîyê piştî têkçûna Osmanîyan a li Balkanan (1912) bi handana almanan geş bû. Almanya wekî hêzeke emperyalist a nû ji xwe re li nokeran digerîya, ji bo vê yekê piştgirî da turkîzmê.
Her wekî “ Îsmaîl Kupelî di gotara xwe ya bi navê “The Kurdish Question in Turkey: On violent enforcement of nation-state (Kêşeya Kurd li Tirkiyeyê: Li ser Netewe-dewleta bi darê zorê)” de jî bal kişandiye serê, heta sepandina polîtîkayên tirkîzmê kurd parçeyekî desthiatîyê bûn. Di destpêkê de di nav Îttîhat Terakkî de jî gelek kurdên mîna Evdila Cewdet hebûn ku di kovarên kurdan de nivîsên wî hatine weşandin. Lê sala 1909an hemû bername û plansazîyeke avakirina netewe-dewleta tirk hatiye danîn û piştî wê hemû sazî û dezgehên ne-tirkperest hatine qedexekirin. Pêşeng û rewşenbîrên kurdan piştî vê yekê bûne dijber.
Ev polîtîka û plansazîya avakirina netewe-dewleta tirk ji hêla avakarên komarê ve jî hatiye domandin. Li gorî vê bernameyê gelên ne-misilman bi awayekî ji holê hatine rakirin, ji bo gelên ne-tirk ên misilman jî biryara helandin û pişaftinê hatiye girtin. Li gorî vê bernameyê dewleta ku berê hemû misilmanan bû, êdî bi tenê dibû ya tirkan û kesên ku dibûn tirk.
Kurdan ev polîtîka nepejirand, ji ber vê yekê tiştê ku em îro jê re dibêjin, “Kêşeya Kurd” derket holê.
Li gorî Kupeli, bi tenê piştî Serhildana Şêx Seîd 15 hezar kes hatin kuştin, bi deh hezaran kes jî hatin mişextîkirin. Li gorî raporên dewletê di navbera salên 1925-1938an de 60 hezar kes hatin kuştin û 180 hezar kes ji cih û warê xwe hatin koçberkirin.
Niha em qala aştî û biratîyê dikin, heke em li ser tiştan xeber nebin, wê modela netewe-dewleta ku bi darê zorê hatiye avakirin, nexin bin lêpirsînê, komareke li ser pir-dengî û pir-rengîyê ava nekin, em ê çawa li hev werin, bi hev re bijîn. .
Her wiha heke em qala Terteleya Dêrsimê, Qirkirina Gelîyê Zîlan, Qoçgirî nekin em ê çawa xwe bigîhinin aştî û aramîyê. Bi mêjîyê ku hê jî ji me re qala “Sêva Sor” û çîrokên Turanîzmê dike re çawa li hev bikin. Ew aqlîyeta yekperest dê çawa bibe parçeyekî modela pêkvejiyana li ser pir-rengî û pirdengîyê. Helbet ne tenê divê kurd û tirk li hev werin, divê sûcên li dijî gelê alewî, gelên ne-misilman jî derkevin holê, hesabê wan sûcan (kê kiribe) were pirsin.
(ST/FY)
