Endustriya muzîkê îro êdî rasterast di bin kontrola aboriya daneyan û kapîtalîzma platformên dîjîtal de tê birêvebirin. Di heman demê de, awayê avakirina dengê, hevsengiya melodiyan û hebûna ziman a di nava muzîkê de jî guhert. Îro şîrketên global yên wekî Spotify, Apple Music, YouTube Music û TikTok îdîa dikin ku azadiyeke bêdawî didin guhdaran. Dibêjin xelk dikare tenê bi tikandinekê xwe bigihîne hemû deng û çandên cîhanê. Lê belê, li pişt vê îdîaya pirrengiya bêdawî de, sîstemên algorîtmayî yên van platforman dikarin bandoreke din li ser hilbijartina naverokê bikin. Ew bi pîvanên xwe deng û berhemên çandan dixin qalibên diyarkirî û dikarin hin cureyên deng û muzîkê bêtir derxînin pêş. Bi vî awayî, sîstema algorîtmayê dikare li seranserê cîhanê modelekî yekreng a guhdarîkirinê xurt bike. Zimanên serdest yên cîhanî dikarin ji avantajên vê pergalê bêtir sûd werbigirin, lê zimanên herêmî û kêmneteweyî dikarin li aliyekî bimînin û ji qadê kêm xuya bibin.
Divê mirov vê rewşê tenê wekî “windabûna rengên çandî” nebîne. Dema em bi nêrîneke din lê dinêrin, em dikarin bibînin ku kapîtalîzma platforman dikare bibe amûreke nûjen a yekrengkirinê. Ev pergal ne bi qedexekirina rasterast a zimanên herêmî, lê bi rêya pîvanên bazarê, xuyabûna dîjîtal û algorîtmayan dikare dengê wan kêm xuya bike û wan bikeve qalibên standard. Di van platforman de hewzeke giştî ya dahatê heye, lê ev hewz qet bi rengekî dadperwer nayê parvekirin; para herî mezin a qazancê ji bo stêrkên mezin, şîrketên sereke yên gerdûnî û stranên ku zêdetir tên guhdarîkirin tê veqetandin. Ango, heqê abonetiya guhdarekî ku tenê li muzîkeke kurdî an li cureyekî alternatîf guhdarî dike jî, di dawiya mehê de diçe ser hesabê van pargîdaniyên navendî û muzîkjenên popê yên bi zimanên serdest. Mesele ne tenê ziman e; di heman demê de hiyerarşiya cureyên muzîkê ye. Her cureyê muzîkê ku li gorî pîvanên bazara bilez nehatibe çêkirin, wek muzîka ezmûnî, melodiyên herêmî an berhemên derveyî qalibê sereke, ji aliyê vê pergala aborî û algorîtmayê ve tê marjînalkirin û ji lîsteyên bi bandor tê dûrxistin. Loma, hunermendekî ku bi zimanekî kêmneteweyî an bi cureyekî alternatîf diafirîne, hem di vê hewza dahatê de para wî tê kêmkirin, hem jî ji ber van polîtîkayên aborî û algorîtmayê di tarîtî û bêdengiya vê bazara dîjîtal de dimîne.
Di ekonomiya guhdarîkirina dîjîtal de yek ji pîvanên girîng rêjeya “derbaskirina stranê” ye. Dema guhdar di 30 çirkeyên ewil de stranê neguhere û derbasî ya din nebe, algorîtmaya platformê dikare wê stranê wekî berhemeke “serkeftî û bikêrhatî” bi nirx bike. Ji bo ku stranek bikeve lîsteyên sereke, bultenên keşfê yên hefteyane an radyo-modan, derbasbûna vê qonaxa destpêkê dikare girîng be. Vê merca bazarê ya 30 çirkeyî nêrîna li ser dema muzîkê guherandiye. Berê, di destpêka berheman, yanî di introya wan de, sazên dirêj dihatin lêxistin, meqamên herêmî dihatin pêşxistin û çîrok hêdî hêdî bi stranê re vedibûn. Lê di şertên nû yên platforman de, destpêka stranê zêdetir dibe cihê ku bala guhdar bê kişandin. Ji ber vê yekê, pêwîstiya bazarê dikare hunermend neçar bike ku di çirkeyên pêşîn de beşa herî balkêş a melodiyê bide, nakarata xwe bide pêş û leza rîtma xwe nîşan bide.
Lê belê, ev zext tenê li ser rîtm û amadekirina muzîkê nîne. Ew rasterast dikare li ser deng û avahiya zimanan jî bandorê bike. Modelên hişê çêkirî û sîstemên naskirina dengê, heke bi daneyên ku zimanên sereke tê de serdest in bên perwerdekirin, dikarin ji bo zimanên kêm-naskirî kêmasiyên naskirinê an jî temsîla kêm a wan çêbikin. Di rewşên weha de, dengên gewriyê, tîpên dengî yên taybet û zimanên kêm-naskirî dikarin li gor pîvanên serdest wekî naveroka “dijwar” an “kêm-guncayî” bêne dîtin. Bi vî rengî, her ku rîtma stranê lezgîn dibe û pîvanên platformê zêdetir girîng dibin, taybetmendiya dengên zimanên herêmî dikare li pişt fîltreyên algorîtmayê bimîne.
Ev fîltreya algorîtmayê zextê dide ser wan hunermendên ku li derveyî zimanên sereke berheman çêdikin. Di salên 1980î de, di hin bazarên muzîkê yên Ewropa û Amerîkayê de, muzîka ji derveyî çanda popa sereke bi etîketa World Music tê naskirin. Ev kategorî, tevî ku dikaribû muzîka herêmî bixe ber çavê guhdarên cîhanê, di heman demê de dikaribû wê ji nava popa sereke cuda bike û wekî “muzîkeke din” pêşkêş bike.
Îro li ser platformên dîjîtal heman cudakirina çandî dikare bi rêbazên nû û kêm-xuyatir bê dîtin. Lîsteyên muzîkê yên li gorî rewşa derûnî berhemên cuda ji konteksta wan a dîrokî û civakî vediqetînin. Muzîk dikare ji bîra xwe ya dîrokî, ji zimanê xwe û ji nakokiyên siyasî yên warê xwe bê qutkirin. Bi hezaran berhem di bin navên wekî Chillout, Focus, Deep Sleep an Breakfast Mood de tên komkirin û dikarin ji naveroka wan a çandî dûr bikevin û tenê wekî dengên paşperdeya jiyana rojane bêne bikaranîn.
Di vê bazara dengê paşperdeyê de ziman bi du awayan dikare kêm xuya bibe. Ya yekem, ji bo bala guhdarên cîhanê neçe ser gotinan, stran dikare bêgotin an bêziman bê çêkirin û tenê dengê amûran bê parastin. Ya duyem, ji bo stran di torên gerdûnî de belav bibe, gotinên wê dikarin wergerînin Îngilîziya standard an zimanên din ên sereke yên popê. Hunermendên hemdem ên ku bi zimanê xwe yê dayikê muzîkê dikin, wekî Kurd, Bask, Berberî an Keltan, di şerê xuyabûna dîjîtal de dikarin li ber du rêyan bimînin: an dev ji hin taybetmendiyên zimanê xwe berdidin û dikevin nava qalibên pop û tarzên din ên gerdûnî, an jî peyvên zimanê xwe bi zimanên din re tevlîhev dikin da ku ji bo bazara gerdûnî hêsantir bêne qebûlkirin.
Ev rewş ji zextên rasterast û hişk yên dewletan yên sedsala 20an cuda ye. Di vê rewşê de zext ne bi qedexeyan, lê bi sîstema bazarê, pîvanên platforman û rêbazên algorîtmî tê çêkirin. Lewma hunermend dikare xwe neçar bibîne ku hin taybetmendiyên zimanê xwe kêm bike da ku berhema wî bêtir xuya bibe û bêtir guhdarên bigihîne.
Derketina platformên vîdyoyên kin, ev rewşa standardîzasyonê û xuyabûna algorîtmayê hê kûrtir kir. Algorîtmaya platformekê wekî TikTok ne pêwîst e ku li kûrahiya edebî, avahiya çîrokê an hemû wateya stranê binêre; dikare bêtir li ser perçeyên kin û reaksiyona temaşevanan bisekine. Di vê şertê de, rîtimek ku mirov pê bilîze, dans bike an laşê xwe pê tevbigerîne dikare bibe serişteya sereke ya belavbûna berhemê. Li vir ziman dikare ji amûreke ragihandinê derkeve û bibe tenê parçeyek ji “efekta dengî” ya berhemê. Berhemên polîtîk, şînên dîrokî an stranên li ser çînên civakî, heke li seranserê cîhanê belav bibin jî, dikarin wate û bîra xwe ya dîrokî di nava vê herikîna lezgîn de ji dest bidin. Li paş dikare tenê dengekî sade û bêalî bimîne ku kêfa mirovan tîne û xizmeta xerckirina naverokê dike.
Tevî van hemû astengiyên teknolojîk û binesaziyê, ne rast e mirov pergala dîjîtal tenê wekî qadeke bêçaretiyê bibîne. Dîroka teknolojiyên dengê nîşan dide ku amûrên qeydkirin û belavkirinê tenê di destê desthilatdaran de namînin. Ew her tim dikarin rêyên nû yên berxwedanê jî bi xwe re bînin. Nifşê nû yê muzîkjenên ku bi zimanê xwe dixebitin, bi rêya cureyên nûjen ên wekî rap, elektronîk an tarzên din ên progresîf hewl didin vî dorpêça algorîtmayê bişikînin. Armanca wan ne ew e ku teslîmî pergalê bibin; ew dixwazin zimanê xwe yê zikmakî ji çarçoveyên teng derxin û bigihînin çanda nû ya ciwanên cîhanê. Îro, ji Berlînê heta Amedê, ji Barselonayê heta kolanên Londonê, hunermendên ku muzîka kolanan a pirzimanî çêdikin li hember vê yekrengiya algorîtmayan berxwedanê nîşan didin. Ev kes bi rêya dengên gewriyê, hêrsa xwe ya çînî û nasnameya xwe derbasî nava qelîştokên torên dîjîtal dikin û hewl didin ku dengê xwe di nav pergaleke gerdûnî de biparêzin.
Lê belê, xebatên şexsî û hewldanên hunermendan ên ji hev cuda têrê nakin ku vê pergala mezin a standardîzasyon û asîmîlasyonê biguherînin. Ji bo vê yekê, divê têkoşîn ji hewldaneke şexsî derkeve û bibe dozeke hevpar a mafan. Ew kesên ku bi zimanên kêmneteweyî an zimanên bindest muzîkê çêdikin, podcasteran, dengbêj û naverokçêkerên serbixwe dikarin bibin yek û li hemberî van platformên gerdûnî dengê xwe bilind bikin û tevgereke hevbeş ava bikin. Şîrketên dîjîtal ên mezin wekî Spotify, Apple û YouTube naverokên van çandan wekî dane bi kar tînin û ji aboneyan pere qezenc dikin. Lê pir caran ji bo van zimanan ne cihekî serbixwe di lîsteyên xwe de tê pêşkêşkirin û ne jî pîvanên algorîtmayî bi taybetî li gorî taybetmendiyên wan zimanan tên sazkirin.
Pêwîst e hilberînerên serbixwe yên dengê daxwazên xwe diyar bikin. Ji bo zimanên bindest dikare pêwîst be ku lîsteyên serbixwe yên fermî bên vekirin, ku algorîtma van zimanan tenê wekî “daneyên bi rîsk” nebîne ku mafên telîfê yên arşîvên herêmî bêne parastin. Ji bo van daxwazan jî divê yekîtiyeke çandî ya bihêz bê avakirin. Divê bi awayekî vekirî ji platforman re bê gotin: pirrengiya çandî ne tenê sloganeke reklamê ye. Divê di nava binesaziya algorîtmayan de bibe berpirsiyariyeke etîk û hiqûqî. Heke hilberînerên deng nexwazin ku karê algorîtmayan zelal bibe û heke mekanîzmayên platforman bêyî kontrola civakî berdewam bikin, zexta nûjen a standardîzasyonê dikare zimanên qedîm ên cîhanê di nav atmosfera dîjîtal de hêdî hêdî kêm-xuya bike. Ji ber vê yekê, xebata bi zimanê zikmakî û parastina mafê belavbûna vî dengî tenê tercîheke çandî nîne. Ev berxwedaneke jiyanî ye ku li dijî vê kargeha gerdûnî ya ku dixwaze hemû dengan bike yek, deng û pirrengiya zimanî diparêze.
(DK/AY)
