Ekmeği için alın teri döken işçilerin olduğu bir sistemde haklardan bahsetmek mümkün olmaz. Sınırsız kâr elde etmek amacıyla işçilerin emeğini sömüren kapitalist sistemde işçi cinayetlerinin tamamen önlenmesini beklemek gerçekçi değil. Kapitalizmin işçi haklarıyla ilgili yapacağı düzenlemelerdeki tek gayesi, kâr etmeyi güvence altına almak, yani sömürüyü sürdürmek olacaktır.
9 Kasım’da İzmir’in Aliağa ilçesindeki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda meydana gelen patlamada 19 işçi yaşamını yitirdi. Bu işçi cinayeti ilk değildi. Gerekli tedbir alınmazsa maalesef son cinayet de olmayacak.
İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği (İSİG) Meclisi’nin titiz bir çalışmayla hazırladığı verilere göre ekim ayında 193 işçi, 2026 yılının ilk 10 ayında ise 1930 işçi yaşamını yitirdi.
Günde en az altı işçinin yaşamını yitirdiği bir düzende, işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin etkili biçimde uygulanmadığı sonucu ortaya çıkıyor. Her gün ekmeğini kazanmak için evinden çıkan işçilerden en az altısının evine, kendileri yerine kara haberleri ulaşıyor.
İşçi ölümleri dünyanın her yerinde can yakıcı bir sorun. Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) 2023 yılında yayımladığı “Daha Güvenli ve Sağlıklı Çalışma Ortamları için Bir Çağrı” raporuna göre her yıl en az 3 milyon işçi yaşamını çalışma koşulları nedeniyle yaşamını yitiriyor.
Kapitalizm işçiye değer vermez
Sömürüye dayalı kapitalizmi tanımlamak için ciltler dolusu kitap yazılmıştır. Bazı kitaplar kapitalizmin sunduğu imkânlardan bahsederken diğerleri kapitalizmin sömürü niteliğine odaklanmıştır. Kimi zaman teorik ve kısmen soyut kalabilen kapitalist sistem tanımları karşısında, işçilerin ve sevdiklerinin neler yaşadığına bakmak yeterli.
Ölüm karşısında sessiz kalınır ancak göz göre göre gelen cinayet karşısında ise haykırılır. Nitekim HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda yaşanan ve 19 işçinin yaşamını mal olan patlamanın ardından aileler, sendikalar, insan hakları örgütleri ve işçi haklarını savunan siyasetçiler haykırdı.
Şeval Özçelik’in ağabeyi Kadir Kaan Özçelik’in ve Gülden Bıyıklı’nın eşi Ceylan Bıyıklı’nın ardından söyledikleri, kapitalizmin insana, işçiye ve emeğe verdiği değeri gözler önüne seriyor.
Patlamanın ardından diğer aile yakınları gibi HABAŞ tesislerinin önüne giden Şeval Özçelik’e ağabeyinin yaşamını yitirdiğini saatler sonra bildirdiler. Özçelik, fabrika önünde yaptığı açıklamada insanın yüreğini yakan şu sözleri dile getirdi:
“Dün bizden abimin ölümünü sakladılar. Abim, patlamanın olduğu yerde çalışıyordu. Daha sabah ölmüş benim abim ama benim abimin öldüğünü bize söylemediler. Akşam saat 20.00'ye kadar orada bekledik biz. Abimi bulamadık. Aniden paçavra gibi haber verdiler bize. Biz gittik, buraya yönlendirdiler bizi. Doktorlar oradan, 'Eğer yaşayanların arasında ismi yoksa abinizin, gidin Adli Tıp'a' diyor. Bu insanlar çöp mü? Biz niye sevdiklerimizi, anamızı, babamızı, abimizi çöpte arıyoruz?"
Kadir Kaan Özçelik’in yaşamını alan kapitalist sistem Şeval Özçelik ve diğer aile üyelerinin de yas tutmasını engelliyor. Bir insanın abisinin ardından bu sözleri söylemek zorunda kaldığı sistemin insana, topluma doğaya yararlı olması mümkün değildir.
Kapitalist sistem, işçilerin emeğini sömürüp yaşamlarını ellerinden alırken işçilere ve ailelerine yalnızca kaygı veriyor. Gülden Bıyıklı da eşinin ardından fabrikadaki çalışma koşullarını anlatırken “cehennem çukuru” ifadesini kullanıyor.
Ailesini böyle bir kaygı içinde bırakan hangi işçi, mecbur kalmadıkça cehennem çukuruna gider? İşçileri ekmek ve nefes arasında tercihe zorlayan bir düzeni ancak kapitalist sistem kabul eder.
Hiçbir işçi, yaşamak için çalışırken geride bıraktığı ailesini ve sevdiklerini kaygılandırmak istemez. İşçiler çalışırken ölmek istemez. Kapitalist sistemin ise işçilerin ölmesiyle ilgili bir sorunu yoktur.
İşçi cinayetleri kaçınılmaz değildir
Diğer insan hakları ihlalleri gibi işçi cinayetleri de önlenebilir. İnsan eliyle gerçekleşen her şey gibi işçi cinayetleri de önlenebilir. Yapılması gereken, işçi cinayetlerine yol açan faktörleri tespit etmek ve önleyici politikalar benimsemektir. Tabii ki bu politikaları etkili biçimde uygulamak, uygulamaları düzenli olarak izlemek ve denetlemek de zorunlu.
Çalışma sisteminde ölümlere yol açan hataları belirlemek, önleyici politikalar geliştirmek, bunları etkili biçimde uygulamak, izlemek ve denetlemek ancak insan hakları temelli bir sistemle mümkündür.
8 Kasım 2025’te Dilovası’ndaki parfüm deposunda çıkan yangında ikisi çocuk altı kadın işçinin yaşamını yitirmesinin ardından, 11 Kasım’da “Yaşamak için çalışıyoruz, çalışırken ölüyoruz” yazmıştım.
Önlenebilecek işçi cinayetlerini önlememek, yani bu ihlallere yol açmak, kapitalizmin kâr hırsıyla ilgilidir.
İşçi sağlığı ve güvenliğiyle ilgili tedbir talepleri, çalışma hakkının temel bir parçasıdır. Çalışma hakkını güvence altına almak, ücret kadar çalışma koşullarıyla da ilgilidir.
Uzlaşmaz iki düzen: Kapitalist sistem ve insan haklarına dayalı rejim
Kapitalist sistem ile insan hakları ilkeleri arasındaki çelişki çok derin. Emeğin sömürüldüğü bir düzende insan onuruna yakışır çalışma koşulları mümkün olmaz. İnsan hakları ilkelerinin uygulandığı bir rejimde ise emek sömürüsüne son vermek mümkündür.
İşçi cinayetlerini önlemek için birçok adımdan bahsedebiliriz ancak önkoşul niteliğindeki ilk adım, emek sömürüsüne son vermektir. İşçi cinayetlerini önlemek, insan onuruna yakışır çalışma koşullarıyla mümkündür.
İnsan hakları savunucuları olarak sömürüye ve işçi cinayetlerine hayır demeye devam edeceğiz. İnsanların çöp gibi görülmesini kabul etmeyeceğiz.
İnsan hakları savunucuları olarak kapitalizmin yaşamımızdaki her şeye kâr penceresinden bakmasını kabul etmeyeceğiz. Su, barınma, beslenme ve ısınma gibi temel ihtiyaçlarımızın metalaştırılması ağır hak ihlallerine yol açıyor. Kabul etmiyoruz. Benzer şekilde eğitim, sağlık, ulaşım ve iletişim gibi hak alanlarında ihtiyaç duyduğumuz kamusal hizmetlerin özelleştirilerek kâr elde edilen hizmetlere dönüşmesini de kabul etmiyoruz.
Kapitalizm eşitsizliğe dayanan bir sistem. İnsan hakları ilkeleri ise herkesin eşitliğini esas alıyor. Farklılıklarımıza rağmen eşit koşullarda yaşayabilmek için herkesin bireysel ve kolektif ihtiyaçlarını gözeten düzenlemelere ihtiyaç var.
Kâr ve eşitsizlik sorunları daha çok insanlarla ilgili. Ancak kapitalizmin işleyişi doğaya da zarar veriyor. 9-20 Kasım’da Antalya’da düzenlenen COP31 sırasında bilhassa Halkların İklim Zirvesi ve Enerji Demokrasisi İçin Sendikalar (TUED) gibi alternatif etkinlikler, kapitalizmin çevreye verdiği zararın boyutlarını gözler önüne seriyor.
Kapitalizmin yol açtığı ihlalleri belgelemeye devam edeceğiz. İhlallere hayır diyeceğiz. İhlallerin kök nedenini, yani kapitalist sömürüyü görünür kılmayı sürdüreceğiz.
Bu haftaki yazımı iki not ile bitirmek istiyorum:
- 14 Ocak’ta uğradığı saldırıda öldürülen Ali Aydın hocamızın cinayetine ilişkin devam eden davanın ikinci duruşması, 20 Kasım’da Karşıyaka 1. Ağır Ceza Mahkemesi’nde görülecek. Diğer birçok kurum gibi İnsan Hakları Derneği’ne (İHD) de çok emek veren Ali hocanın cinayetinin aydınlatılması talebiyle mahkemede olacağız. Uygun olan tüm dostlarımızı bekleriz.
- İHD Onursal Başkanımız Akın Birdal, derneğimizin 40. yılında çıkardığı Unutma Beni Çiçekleri kitabının söyleşisi için Ankara’ya geliyor. Beraberiz Derneği’nin ev sahipliğinde düzenleyeceği, moderatörlüğünü benim üstleneceğim imza ve söyleşi etkinliği, 22 Kasım Pazar günü 15.30-17.00 saatleri arasında Selanik Caddesi No: 41/20 adresindeki Eğitim Sen 1 No’lu Şube’de gerçekleşecek.
(Oİ/VC)






