Caz, günümüz Türkiye’sinde bazı mekânların ve festivallerin kendilerini elit bir vitrine yerleştirmek için kullandıkları sentetik bir pazarlama etiketine dönüşme tehlikesiyle karşı karşıya. “Jazzwashing” olarak tanımladığımız bu sosyolojik fenomen, müziğin köklerinden, yaratıcılarından ve icracılarından uzaklaştırılarak cazın toplumda yarattığı prestij hissinin pazarlanmasına dayanıyor.
İstanbul başta olmak üzere Türkiye’de, odağında yalnızca müziğin olduğu caz kulüplerinin sayısı giderek azalıyor. Bağımsız üretime alan tanıyan, müzisyenin icrasını merkeze alan caz kulüpleri, ekonomik sürdürülebilirliklerini sağlayabilmek için farklı ticari kimliklere bürünmek zorunda kalıyor. Sektörde istisnai yapılar olarak varlığını koruyan az sayıda kulüp yaşamaya devam etse de birçok mekân, yalnızca bilet geliriyle ayakta kalamadığı için caz kulübü kimliğini restoran ya da gazino formatıyla birleştiriyor.
Bu dönüşüm, müzisyenin performansını sahneyle dinleyici arasındaki mesafenin arttığı, müziğin daha sakin ve eşlikçi bir role sıkıştırıldığı bir ortama itiyor. İcrayla yakından ilgilenerek yoğunlaşmış bir konser deneyimi yaşamak isteyen dinleyicilerin yerini yemek masalarındaki tüketiciler alırken, caz kulüplerinin sahneleri de yeme-içme endüstrisinin uzantısına dönüşerek sanatsal özerkliklerini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalıyor. Yerel sahnelerdeki bu daralma, müzisyenlerin sanatlarını icra edebilmek için kurumsal festivallere yönelmesine neden oluyor. Ancak bu organizasyonlarda onları daha büyük bir endüstriyel yapı bekliyor.
Türkiye’de kurumsal kimliğe sahip büyük caz festivallerinin son yıllardaki bazı programlarına bakıldığında, “caz” kelimesinin kimi zaman müzikal bir türden çok şemsiye bir pazarlama terimi olarak konumlandırıldığı görülüyor. Son dönem programlarında ana akım pop, elektronik altyapılı etnik füzyonlar, alternatif rock, çağdaş klasik müzik ve Latin pop gibi doğrudan caz formlarıyla ilişkisi sınırlı türlerin ana etkinliklerde öne çıktığı gözlemleniyor.
Festivallerin bilet satışı açısından daha güvenli görülen popüler türleri “caz” prestiji altında özel bir deneyim olarak sunması, caz müzisyenlerini kendi ekosistemlerinde ikincil konuma itebiliyor. İcracısı kadar dinleyicisinin de yoğunlaşmasını talep eden; doğaçlamaya, poliritmik yapıya ve armonik derinliğe dayalı performanslar sergileyen yerel caz müzisyenleri, müzikal üretimlerinin niteliğinden çok mekânın ya da markanın prestijini güçlendiren estetik bir unsur olarak konumlandırılabiliyor.
Ana akım kitlenin daha kolay tüketebileceği türlerin merkeze alınması, cazın kendi doğasından uzaklaştırılmasına ve sponsorluk bütçeleriyle uyumlu, daha risksiz ve steril bir tüketim nesnesine dönüştürülmesine zemin hazırlıyor. Kulüplerin restoranlara evrilmesi ve büyük festivallerin ana sahnelerinde popüler isimlerin ağırlık kazanmasıyla üretim ve performans alanları daralan caz müzisyenleri, ekonomik olarak ayakta kalabilmek için Ege ve Akdeniz’in sahil kasabalarındaki yazlık işletmelere yönelmek zorunda kalıyor.
Orta ve üst sınıftan kentlilerin tatil için tercih ettiği bölgelerdeki işletmelerde caz, dinleyicinin aktif dikkatini talep eden sanatsal bir ifade alanı olmaktan çıkarılarak seçkin restoran deneyimini destekleyen bir unsura dönüştürülebiliyor. İşletmeler açısından “Caz Gecesi” etiketi, yüksek adisyon bedellerini meşrulaştıran ve seçkin bir atmosfer duygusu yaratan pratik bir dekor işlevi görebiliyor. Sahnedeki müzisyenden beklenen ise türün doğasında bulunan doğaçlama geriliminden çok, ortamdaki sohbeti bölmeyecek pürüzsüz ve işlevsel bir fon müziği sağlamak olabiliyor.
Bu atmosferin ardında, müzisyenler açısından ciddi bir yapısal güvencesizlik bulunuyor. Yüksek enflasyon ve artan yaşam maliyetleri karşısında seçenekleri daralan müzisyenler; yol ve konaklama gibi temel giderleri kimi zaman kendi ceplerinden karşılamak zorunda kaldıkları sahil kasabalarında, düşük kaşelerle ve zorlu koşullarda çalmayı kabul ediyor. Mekânın sunduğu lüks tüketim deneyimi ile yaz boyunca yoğun biçimde sahneye çıkan müzisyenlerin çalışma koşulları arasındaki asimetri, müzisyenin sanatsal öznesinden uzaklaştırılarak mekânın atmosferini besleyen estetik ve akustik bir unsura indirgenmesi riskini görünür kılıyor.
Gerek ana akım festivallerde sahnelerin popüler türlere açılması gerekse sahil kasabalarındaki lüks işletmelerde müzisyenin dekoratif bir işleve indirgenmesi, benzer ekonomik dinamiklerden besleniyor. Müzisyeni güvencesizliğe iten ve caz kültürünü steril bir ambalaja dönüştüren bu yapısal dönüşüm, bankalar ve finans kuruluşları gibi büyük sermaye aktörlerinin kültür-sanat alanındaki yatırım biçimleriyle de ilişkilendirilebilir.
Cazın tarihsel prestijini ve entelektüel aurasını kendi kurumsal kimliklerine taşımak isteyen büyük finans yapılarının, sanatsal üretimin kendisinden çok risksiz, seçkin ve getirisi yüksek bir tüketim deneyimini desteklemesi “jazzwashing” olarak adlandırdığımız olgunun güçlenmesine zemin hazırlıyor. Festivallerin ana sahnelerini biçimlendiren bütçe tercihleri ya da lüks restoranlardaki sponsorluklar, müziğin organik gelişimini desteklemekten çok markanın hedeflediği üst gelir grubundaki tüketiciyle güvenli bir halkla ilişkiler ilişkisi kurmasına hizmet edebiliyor.
Bu nedenle sermayenin cazla kurduğu ilişkinin her zaman sanatsal üretimi destekleyen bir ilişki olarak işlemediği; kimi durumlarda müziği ehlileştirerek onun ifade alanlarını kredi kartı kampanyaları ve banka logolarının gölgesinde finansal bir statü sembolüne dönüştürdüğü söylenebilir.
Türkiye’de cazın son yıllarda giderek artan ölçüde “jazzwashing” aracılığıyla lüks bir tüketim nesnesine ve elitist bir statü sembolüne indirgenmesi, sermayenin kültürü ehlileştirme eğiliminin bir sonucu olarak okunabilir. Finans kuruluşları ve büyük kurumsal markalar tarafından kültürel bir meşruiyet aracı olarak kullanılabilen bu yaklaşım, müziği özgürleştirici bağlamından kopararak seçkin bir yaşam tarzının prestijli fonuna dönüştürme riski taşıyor.
Kültürel kamusal alanların daraldığı bu iklimde cazın sterilize edilerek evcilleştirilmesi, egemen pazar mekanizmalarının radikal olanı zararsızlaştırma eğiliminin bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Ancak müziğin kendi iç dinamikleri ve sanatın doğasındaki evcilleştirilemez öz, bu sentetik ve ambalajlanmış kuşatmayı kırabilecek güçlü bir potansiyel barındırıyor.
Bugünün halkla ilişkiler odaklı, risksiz ve marka imajını güçlendirmeye dönük pazarlama stratejilerine karşı verilecek varoluş mücadelesi yalnızca nostaljik bir reddetme tavrıyla sürdürülemez. Bu kuşatmayı aşmanın yolu, piyasa tahakkümüne boyun eğmeyen, kendi ekonomisini ve bilinçli dinleyicisini yaratabilen özerk alternatif mekanizmaların inşasından geçiyor. Bu karamsar tabloya rağmen Türkiye caz sahnesinde dipten gelen güçlü ve aydınlık bir dalga da hissediliyor. Çeşitli akademik kurumlardaki caz departmanlarının kökleşmesi, yalnızca teknik açıdan güçlü icracıların değil; cazın tarihsel, sosyolojik ve felsefi arka planıyla daha sistematik biçimde ilişki kurabilen yeni bir kuşağın yetişmesine zemin hazırlıyor.
Konservatuvarların ve akademik atölyelerin sunduğu bu çok katmanlı teorik formasyon, ezberci icra alışkanlıklarını kırarak müziğin analitik yönünü güçlendirme ve cazın bağımsız bir sanat formu olarak ele alınmasını destekleme potansiyeli taşıyor. Bu entelektüel birikim yalnızca enstrüman hâkimiyetini artırmakla kalmıyor; müziğin ardındaki tarihsel hafızayı, protest kökleri ve toplumsal bağlamı kavrayan daha bilinçli bir icracı profilinin oluşmasına da katkı sunuyor.
Akademik altyapıyı canlı performans alanlarıyla buluşturan bağımsız üretim biçimlerinin sahnelere yansıması, bağımsız kolektiflerin ve disiplinler arası yeni köprüler kuran iş birliklerinin giderek yaygınlaşmasıyla görünür hâle geliyor.
Mekânların erişilmez lüks restoranlara evrildiği, ana akım festivallerin ise gişe garantisi arayışıyla caz icracılarını sahnenin dışına itebildiği bu daralan denklemde, yeraltı sahnelerinde ve bağımsız atölyelerde ortaya çıkan inisiyatifler hayati bir nefes alanı oluşturuyor.
Bu yeni nesil projeler, cazı yalnızca teknik bir icra pratiği olmaktan çıkarıp görsel sanatlar, çağdaş dans, dijital medya ve edebiyatla ilişki kuran daha geniş bir perspektife taşıyabilir. Geleneksel formların sınırlarını zorlayan bu melez anlatım biçimleri, dinleyiciye tek boyutlu bir dinleme deneyiminden daha fazlasını; zihinsel ve duyusal bir keşif alanını vaat ediyor.
Sanatçıların kolektif bilincinden beslenen böylesi organik bir dayanışma ağı, sermayenin gölgesine ya da kurumsal şemsiyelere sığınmadan, müziğin dinleyiciyle doğrudan buluşabileceği özerk alanların inşasına zemin hazırlayabilir.
Katkılarından dolayı İpek Göztepe'ye teşekkür ederim.
Dinleme önerisi
(ECS/NÖ)
