“İnsandan ucuz bir şey yok”: HABAŞ’tan sonra “Yavaş Ölüm”

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi (İSİG), 2011 yılından bu yana çalışırken hayatını kaybeden emekçilerin verisini tutuyor.

Bunu öyle sadece sayıların yan yana dizildiği soğuk bir istatistik gibi düşünmeyin. Kimi zaman tek bir fotoğrafı bile olmayan çocuklara, göçmenlere, kadınlara, tarım işçilerine hayatlarında yer veriyorlar. Çalışırken ölmek zorunda bırakılanların hikâyesini görünür kılıyorlar.

Her ay gelen verileri dikkatlice incelediğinizde gördüğünüz ortak bir gerçek var: İşçiler tarımda, sanayide, okulda ölüyor. Aslında "ölüyor" demek de eksik bana sorarsanız, bu düzenin içinde “göz göre göre” öldürülüyorlar.

İşçilerin en çok ağır sanayide çalışırken hayatını kaybettiğini görüyoruz. Size bunu matematiksel olarak ispatlayamam ama adım gibi emin olduğum bir şey var: Bu işçilerin yaptıklarını hiçbir yapay zekâ yapamaz. Onlar ateşin yükünü taşıyor, doğrudan ateşin içinden geçiyorlar. Tıpkı 9 Kasım’da İzmir’in Aliağa ilçesindeki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’ndaki patlamada hayatını kaybeden 19 emekçi gibi.

HABAŞ’taki o ağır tablonun ardından benzer vakalara bakmak istediğimde karşıma Afşin-Elbistan’da yaşananlar çıktı. Afşin-Elbistan’a bir de HABAŞ’tan sonra bakmak istedim.

Aynı ateş, iki farklı coğrafya

Afşin-Elbistan bölgesindeki ağır sanayi ve enerji tesisleri ile İzmir Aliağa’daki HABAŞ Demir-Çelik fabrikası, Türkiye’de ağır sanayi işçiliğinin en sert yüzünün ve yapısal iş güvenliği ihmallerinin ortak zemininde buluşuyor.

Her iki üretim havzasında da emek süreci; yüksek sıcaklık, ağır metal, patlama riski, zehirli gaz maruziyeti ve yoğun vardiya baskısı altında yürüyor. İşçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin üretim hedeflerinin gerisinde bırakılması, iki yerde de ölümcül iş cinayetlerine kapı aralıyor. Güvencesiz çalıştırma, taşeronlaşma ve sendikal örgütlenme önündeki engeller, işçilerin hak arama mekanizmalarını zayıflatan temel ortaklıklar.

İki tesis arasındaki farklar ise üretim süreçlerinden ve mülkiyet yapısından kaynaklanıyor. HABAŞ Aliağa, özel sermaye tekelinde, hurda demirin elektrik ark ocaklarında eritilmesine ve endüstriyel gaz üretimine dayalı yüksek ısılı bir metalürji kompleksi. Burada işçiler için en yakıcı tehdit sıvı çelik taşmaları, fırın patlamaları ve gaz sızıntıları.

Afşin-Elbistan havzası ise kamu-özel geçişkenliğinin ve özelleştirme politikalarının yarattığı kurumsal parçalanmışlığın izlerini taşıyor. Buradaki emek rejimi, kömür madenciliğiyle iç içe geçmiş termik enerji ekseninde şekilleniyor. İşçiler bir yandan göçük ve patlama gibi ani risklerle, diğer yandan uzun vadeli meslek hastalıkları ve bölgesel ekolojik yıkımın yarattığı yaşamsal tehditlerle boğuşuyor.

Bir ovanın sessizce yok oluşu: Yavaş Ölüm

Afşin-Elbistan’da yaşananları en gerçek haliyle anlatan yapımlardan biri, yönetmenliğini İlkay Nişancı’nın yaptığı ve sevgili Aslı Odman’ın yoldaşlığında senaryosunu birlikte yazdıkları Yavaş Ölüm belgeseli.

TEMA Vakfı tarafından hayata geçirilen ve 6 Kasım’dan bu yana Vakfın YouTube kanalından ücretsiz izlenebilen belgesel, Maraş’taki Afşin-Elbistan Ovası’nda yaklaşık 50 yıldır süren kömür madenciliğinin ve termik santral faaliyetlerinin toprak, su, tarım, hava ve insan sağlığı üzerindeki etkilerini kayda geçiriyor.

“Metal durmuyor, insan nasıl dursun”

Belgesele dair söylenecek çok şey, konuşulacak çok teknik detay var. Ancak ben özellikle Aslı Hoca’nın anlatım diline ve kullandığı kavramlara dikkat çekmek istiyorum. “Ve benim anlamam için anlatabilir misin?” diyerek sorduğu sorularla, konuyu izleyen herkesin zihninde berraklaştırıyor. Araştırmacı kimliğini gazetecilikle birleştirerek akademik açıdan da çok kıymetli bir işe imza atıyor.

Kavramlara gelince; beyaz lahana, kara kömür, “SÖ’den önce, SO’dan sonra” (Santralden Önce, Santralden Sonra), emokoloji, hatırla… Belgeselde en başından beri Çoğulhan var. Yani bereketli halinden çorak bir hale nasıl getirildi bir coğrafya, insanlar eskiden sadece grip olurken nasıl kanser olmaya başladı; bütün bunların izini sürüyor. İzleyin lütfen belgeseli.

Belgeselde anlatılanlar, bir anda kopan bir felaket değil yıllar içinde biriken ve zamanla olağan karşılanmaya başlayan bir tahribat. Rakamlar ve tanıklıklar tablonun ağırlığını açıkça ortaya koyuyor.

Kömüre ulaşmak için maden sahalarındaki yeraltı suyu pompalarla boşaltılıyor; her yıl yaklaşık 105 milyon metreküp su çekiliyor. Bir zamanlar pancar, fasulye, çeltik ve pamuk yetişen 70 bin dönüm tarım arazisi elden çıkmış durumda, meyve ağaçları kurumuş.

Afşin-Elbistan, dünyada kömür kaynaklı kükürtdioksit kirliliğinin en yoğun olduğu bölgeler arasında 5. sırada yer alıyor. Modelleme çalışmalarına göre santraller 1984–2020 yılları arasında 17 binden fazla erken ölüme ve 9 binden fazla bebeğin erken doğumuna yol açtı. Bölgede yapılan bir araştırmada 500 katılımcının yüzde 88’i sağlığının olumsuz etkilendiğini söylüyor. Doktorlar artık ovada yaşayanları ciğerlerinden tanıyor.

Geçim kaynakları tükenen Elbistan’dan en az 50 bin kişinin göç ettiği tahmin ediliyor; santrallere en yakın mahalleler boşalmış durumda.

SGK verilerine göre Türkiye’de 2007–2025 yılları arasında iş kazalarında hayatını kaybeden madenci sayısı 826. Yıllık ortalama 43,5 madenci yaşamını yitiriyor ve bu sayılara kayıt dışı çalışanlar dahil bile değil.

“Yurt sermaye değildir”

Belgesel 5 Kasım’da İstanbul Osmanbey’deki özel gösterimde izleyici ile yeniden buluştu. Belgesel sonrasında dinlediğimiz Aslı Odman’ın kurduğu şu cümle, aslında hem HABAŞ’ta hem de Afşin-Elbistan’da yaşananların özeti gibiydi:

"Yurt dediğimiz şey sudur, topraktır, ağaçtır; insanın ait olduğu yerdir. Sermaye değildir. Sermaye değişebilir ancak insanın yaşam alanları, doğayla kurduğu bağ ve aidiyet duygusu kolay kolay yeniden kurulamaz."

Belgeseldeki bir tanığın söylediği iki cümle ise bu düzenin işçiye ve insana bakışını hiçbir yoruma yer bırakmayacak kadar net özetliyor:

"Metal bacalar 3 yıl dayanmadı, çürüdü. Metal durmuyor, insan nasıl dursun. Burada 1.000 kişi ölse ne olacak ki? İnsandan ucuz bir şey yok."

(EMK)