Yaklaşık 4,5 milyar yıl önce oluştuğu düşünülen dünyamız son 450 milyon yılda en az 5 büyük kitlesel yok oluşla karşı karşıya kalmıştır. Bilimsel kanıtlar, altıncı büyük kitlesel yok oluşun insanın yol açtığı küresel ısınma, temiz su kıtlığı, hava kirliliği, ormanların yok edilmesi ve habitat kaybı gibi faktörler nedeni ile gelişeceğini ön görmektedir.
İklim değişikliğinin, gezegenimiz ve insan sağlığı üzerine olan olumsuz etkileri giderek artan bir tartışma ve endişe konusudur. 1992 yılında kabul edilen ve 1994 yılında yürürlüğe giren Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, iklim değişikliğini 'karşılaştırılabilir zaman dilimleri boyunca gözlemlenen doğal değişkenliklere ek olarak, küresel atmosferin bileşimini değiştiren insan faaliyetlerinin doğrudan veya dolaylı olarak yol açtığı iklim değişikliği' olarak tanımlamıştır. Tanımlamada insan faaliyetleri vurgusu önemlidir.
Gezegenimizdeki tüm canlıların yaşamı, iklimle yakından ilişkilidir. Dünyamızda, doğal süreçlerle ortaya çıkan gazların atmosferde birikmesi, güneşten gelen ısıyı tutarak sera etkisi oluşturmalarıyla yaşanabilir sıcaklıklar söz konusu olabilmektedir. Sera gazları olarak bilinen bu gazların başlıcaları karbon dioksit, metan gazı, su buharı, ozon ve azot oksitlerdir. Bu gazların atmosferde giderek artan oranlarda bulunması yeryüzündeki sıcaklığın daha da yükselmesine neden olmaktadır. Günümüzde küresel ısınma olarak adlandırılan durum bu ısı artışını ifade etmektedir.
Sera gazı üretimi neden artıyor?
Dünya nüfusunun, dolayısıyla tüketimin, üretim ihtiyacının, teknoloji ve enerji gereksiniminin artması sera gazı üretimini artırmaktadır. Bugün maruz kaldığımız kapitalist sistem, yaşamak için ihtiyaç duyduğumuzdan daha fazla tüketim, daha çok kâr, daha çok büyüme, daha çok kalkınma hedefleyerek daha fazla atık ve sera gazı üretilmesine yol açmakta ve iklim değişikliğini kötüleştirmektedir. Petrol ve doğal gazın kullanımı, fosil yakıtlardan kaynaklanan küresel karbondioksit emisyonlarının yarısından fazlasından sorumludur. Araştırmalar, küresel endüstriyel sera gazı emisyonlarının önemli bir bölümünün yaklaşık 100 büyük fosil yakıt üreticisiyle ilişkili olduğunu göstermektedir.
Sera gazı üretimiyle küresel ısınmadan etkilenen ülkeleri göz önüne alındığımızda büyük bir eşitsizlik göze çarpmaktadır. Dünya nüfusunun en zengin yüzde 10’luk kesimi tüketim kaynaklı karbondioksit emisyonlarının yaklaşık yarısından sorumluyken, en yoksul yüzde 50’lik kesimin payı onda birin altındadır. Buna karşılık, iklim değişikliğinden en çok etkilenen ülkeler küresel ısınmaya en az katkısı olan yoksul ülkeler olmaktadır. Sanayileşmenin başladığı 1800’lü yıllardan 2011-2020 yıllarına kadar küresel yüzey sıcaklığı 1.1 derece artmıştır. Önümüzdeki on yıllar içinde karbondioksit ve diğer sera gazı emisyonlarında ciddi azalmalar sağlanmadığı takdirde, 21. yüzyıl içerisinde 2°C'lik küresel ısınma eşiği muhtemelen aşılacaktır.
Sıcaklık artışı nelere yol açacak?
Küresel ısınma su kaynaklarında azalmaya, çölleşmeye, ekosistemin bozulmasıyla canlılar için yaşam alanlarının daralmasına, tarımsal verimliliğin azalarak kıtlıkların gelişmesine, buzulların erimesi ile deniz seviyelerinin yükselmesine, şiddetli kasırgalara, sellere, büyük göçlere neden olacaktır. Tüm bu felaketlerin ciddi sağlık sorunlarıyla sonuçlanması kaçınılmazdır.
İklim değişikliği tüm canlıların yaşamını etkilemekle birlikte, bağışıklık sistemleri zayıf olan, hareket kısıtlılığı ve kronik sağlık sorunları bulunan yaşlılar açısından çok daha büyük bir risk oluşturmaktadır. Araştırmalar sıcaklık artışına bağlı ölümlerin yaşlı bireylerde önemli oranda arttığını göstermektedir.
Yaşlanma ile birlikte, ortam sıcaklığındaki değişiklikleri algılama kapasitesinde ve vücut ısısının düzenlenmesindeki gerileme özellikle aşırı sıcak havalarda vücut savunmasının yetersiz kalmasına, vücut ısısında tehlikeli değişimlerin meydana gelmesine neden olmaktadır. Sıcak çarpması, özellikle temiz suya erişim sıkıntısının söz konusu olduğu durumlarda, vücudun susuz kalmasına (dehidratasyon) ve böbrek yetmezliğine yol açabilmektedir. Bu durum, özellikle hipertansiyon, kalp yetmezliği gibi eşlik eden hastalıkları olan, anti-hipertansif (tansiyon düşürücü) ilaç kullanan yaşlılarda daha hızlı gelişecektir. Aşırı sıcakların, kalp damar hastalıkları nedeniyle hastane yatışlarını ve yaz aylarında ölüm oranlarını artırdığı gösterilmiştir. Aşırı sıcakların özellikle 65 yaş üstü kişilerde bilişsel yetenekleri ve sosyal becerileri olumsuz yönde etkilediği ve demansa bağlı hastane yatışlarını da artırdığı rapor edilmiştir.
İklim değişikliğinin bir diğer önemli sonucu hava kirliliğinin artmasıdır. Yaşlılar bu açıdan da daha hassastırlar. Araştırmalar, yaşlı bireylerin, hava kirliliğine bağlı olarak solunumla alınan toksinleri vücutlarından yeterince uzaklaştıramadıklarını, bunun sıklıkla, astım, bronşit gibi akciğer hastalıklarına sebep olduğunu ve ölüm riskini artırdığını göstermektedir.
Yaşlı hastalarda fizyolojik olarak bağışıklık sisteminde zayıflama söz konusu olabilmektedir. Bağışıklık sistemini etkileyen ek hastalıklar ve beslenme sorunları nedeniyle enfeksiyon hastalıklarına da yatkınlık gelişir. İklim değişikliği nedeniyle oluşan aşırı sıcak hava ve yağışlar bir yandan beslenme ve barınma yetersizliklerine diğer yandan sağlıksız, hijyenik olmayan gıda tüketimine yol açarak bulaşıcı hastalık riskini artıracak ve bu durum yaşlıları toplumun diğer kesimlerinden çok daha fazla etkileyecektir.
Aşırı hava olaylarının sağlık alt yapısına olumsuz etkileriyle tüm nüfus için hastane yatış gereksiniminin artması sağlık hizmet sunumunu olumsuz etkileyecek, bu da yaşlıların alması gereken desteğin daha da azalmasına ve yalnızlaşmalarına neden olacaktır.
Sağlık, teknoloji ve beslenme alanındaki gelişmeler, ortalama yaşam süresini uzatmıştır. Yapılan çalışmalar, 65 yaş üzeri nüfusun 2050 yılına kadar 1,6 milyara ulaşabileceğini göstermektedir. İklim değişikliğinin sağlık üzerine etkilerini değerlendirmek için, Birleşmiş Milletler ve akademik kuruluşların bir araya gelerek oluşturduğu The Lancet Countdown, başta yaşlılar olmak üzere dezavantajlı, hassas grupların iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinden korunmasına özellikle dikkat çekmektedir.
Sonuç olarak; evrensel ve yerelde, bir yandan küresel ısınmanın önüne geçecek önemlerin alınması için çaba gösterilirken diğer yandan yüksek sıcaklıkların ve hava kirliliğinin olumsuz etkilerinden birinci sırada etkilenecek yaşlılar için koruyucu sağlık hizmetlerinin artırılması ve sosyal düzenlemelerin yapılması önceliğimiz olmalıdır.
Yararlanılan kaynaklar:
- IPCC Sixth Assessment Report - Climate Change 2023 Synthesis Report (AR6)
- J Glob Health, 2024 May 24;14: 04101. doi: 10.7189/jogh.14.04101
- J Adv Nurs. 2025 Dec;81(12):8066-8079. doi: 10.1111/jan.16270
- BMJ Open 2022;12:e058063. doi:10.1136/bmjopen-2021-058063
- PLoS One.2024 Apr 24;19(4):e0297116.doi: 10.1371/journal.pone.0297116.
- Osong Public Health Res Perspect. 2026 Jun;17(3):196-205.doi: 10.24171/j.phrp.2025.0324.
- J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2013 Oct 24;69(9):1087–1091. doi: 10.1093/gerona/glt159
(KÇ/VC)


