“Türkiyeli” kavramından rahatsız olanların derdi demokrasi, cumhuriyet, anayasa, toplumsal sözleşme ya da eşit yurttaşlık değil. Dertleri açıkça asimilasyon.
Kimliğinden vazgeçmişsen, Türklük potasında erimişsen, egemen kimliğin dilini, milliyetçi ve militarist simgelerini benimsemişsen baş tacı edilirsin. Sana madalyalar takılır, “örnek vatandaş” ilan edilirsin. Ama “Ben Kürdüm”, “Ben Arabım”, “Ben Türkiyeliyim”, “Anadilimde konuşmak ve eğitim görmek istiyorum” dersen bir anda hain, bölücü ya da nankör olursun. Çünkü bu zihniyet eşitlik değil, teslimiyet istiyor.
Kürdü Kürt, Arabı Arap, Ermeniyi Ermeni olarak eşit yurttaş kabul etmiyor; onları ancak kendi kimliklerinden vazgeçtikleri ölçüde kabul ediyor.
Makbul vatandaş
Aziz Sancar’ın kamusal kimliği bu düzenin nasıl işlediğini gösteren çarpıcı bir örnek. Anne ve babasıyla Arapça konuşarak büyüdüğünü söyleyen Sancar, etnik kökeninin anılmasına “Arap demenizi istemiyorum” diye karşı çıkıyor ve kimliğini “Türküm” sözüyle kapatıyor.
Gençliğinde ülkücü olduğunu söylüyor, bozkurt işareti yapıyor, Nobel madalyasını önce Genelkurmay Başkanına teslim ediyor, ardından Anıtkabir’e bağışlıyor, Türk Silahlı Kuvvetleri Başarı Madalyası alıyor. Baykar’ı ziyaret ediyor, Selçuk Bayraktar’la Teknofest sahnesine çıkıyor ve Kızılelma ceketini “sırtımdan çıkarmadım” diyecek kadar sahipleniyor. Bilim insanı kimliğini milliyetçi-militarist teknoloji anlatısına ekliyor.
Burada eleştirdiğim şey, Arap kökenli bir insanın kendisine “Türküm” demesi değil. Herkes kendisini istediği kimlikle tanımlayabilir. Sorun, kendi kökeninin anılmasına bile karşı çıkarken başka halkları görünmez kılan egemen kimliğe böylesine hevesli ve gösterişli biçimde bağlanmasıdır. Bilimsel üretimini Amerikan üniversite sisteminin imkânları içinde gerçekleştiren bir insanın, Türkiye söz konusu olduğunda çoğul kimliği ve halkların eşitliğini değil; orduyu, tekçi milliyetçiliği ve savaş teknolojilerini öne çıkarması ayrıca çarpıcıdır.
Sancar bu bakımdan yalnızca kendi siyasal tercihlerini değil, Cumhuriyet’in “makbul vatandaş” modelini de vitrine taşıyor. Arapça konuşulan bir aileden gelebilirsin, yeter ki Araplığını unut. Kürt olabilirsin, yeter ki Kürtlüğünü kamusal alana taşıma; hatta Cumhurbaşkanı bile olabilirsin. Dilini evinde fısıldayabilirsin, yeter ki okulda, mahkemede, hastanede ve devlet karşısında Türkçe konuş. Seni olduğun kişi olarak değil, egemen kimliğe ne kadar benzediğine göre kabul eden bu düzenin adı yurttaşlık değil, asimilasyondur. Nobel almak insanı büyük bir bilim insanı yapabilir. Demokrat, barışçı ya da en azından hakkaniyetli yapmaya yetmez.
Türkiye sineması
“Türkiyeli” sözüne duyulan tahammülsüzlük de aynı zihniyetin ürünüdür. Öfke yalnızca bir kelimeye değil, bu coğrafyada etnik hiyerarşi kurmayan ortak bir yurttaşlık fikrine yöneliyor. Bu ülkede Türkler, Kürtler, Araplar, Boşnaklar, Çerkesler, Ermeniler, Rumlar, Museviler, Süryaniler, Lazlar, Gürcüler, Arnavutlar ve başka topluluklar yaşıyor. “Türkiyeli” hepsini kapsar. Kimseyi dışlamaz, hiçbir halkı diğerlerinin üzerine yerleştirmez. Devletle kurulan bağı etnik soya değil, ortak ülkeye ve eşit yurttaşlığa dayandırır.
Hamdi Ulukaya örneği ikiyüzlülüğü bütün açıklığıyla gösterdi. Amerika Birleşik Devletleri’nde kurduğu Chobani markasıyla kazandığı parayı Türkiye’ye getirmesi, Fenerbahçe’ye bir sponsorluk desteği sağlaması sevinçle karşılandı. Ne zaman ki konuşmasına “Tüm Türkiyeliler ve halkımız” diye başladı, bir anda hedef oldu. İlber Ortaylı, “Türkiyeli bir üst kimlik olamaz” diyerek ona kimlik dersi vermeye kalktı. Yani paranı getir, yatırım yap, kulübümüze sponsor ol; ama kendini nasıl tanımlayacağına biz karar veririz. “Türkiyeliyim” deme, “Türküm” de.
Bu sıradan bir kelime tartışması değil. Egemen kimliğin sınırlarını çizme, o sınırların dışına çıkanları hizaya getirme girişimidir. Ulukaya’nın Kürt kimliğini silmeden bu ülkeyle bağ kurması, milliyetçi çevrelerin asıl tahammül edemediği şeydir.
Ahmet Kaya’nın başına gelenler ise aynı zihniyetin çok daha ağır, çok daha utanç verici bir örneğiydi. Kaya, 1999’da Magazin Gazetecileri Derneğinin ödül töreninde yeni albümünde Kürtçe bir şarkı söyleyeceğini ve bu şarkıya klip çekeceğini açıkladı. Sadece bunu söyledi. Salon linç alanına döndü. Hakaretler edildi, üzerine çatal bıçak fırlatıldı, 10. Yıl Marşı’yla milliyetçi bir gövde gösterisi yapıldı. Sonra gazeteler ve televizyonlar devreye girdi. Davalar açıldı. Ahmet Kaya sonunda ülkesinden ayrılmak zorunda kaldı.
Ahmet Kaya’nın “suçu” Türkiye’yi sevmemek değildi; Kürt kimliğini saklamadan bu ülkenin bir parçası olduğunu söylemesiydi. Aynı zihniyet şimdi Haluk Bilginer’i hedef alıyor. Bilginer’in yıllar önce bir söyleşide söylediği “Türkiye sineması diyelim mi ona? Türk sineması bana doğru gelmiyor” sözleri yeniden dolaşıma sokuldu. Kullandığı tek bir kavram üzerinden “nankörlükle” suçlanıyor. Çünkü “Türkiye sineması” demek, bu ülkede yalnızca Türklerin değil;
Kürtlerin, Ermenilerin, Rumların, Arapların ve başka halkların da film yaptığını kabul etmektir. Milliyetçi tepkinin nedeni sinemaya ilişkin bir adlandırma tercihi değil, kültürel üretimin Türklüğün tekelinden çıkarılmasıdır. Bilginer’in sözüne gösterilen öfke de “Türkiyeli” kavramına duyulan tahammülsüzlüğün bir başka biçimidir.
Aziz Sancar’ın Araplığını görünmez kılarak “Türküm” demesi alkışlanırken Hamdi Ulukaya’nın “Türkiyeliler” demesi, Ahmet Kaya’nın “Kürtçe şarkı söyleyeceğim”, Haluk Bilginer’in “Türkiye sineması” demesi saldırıyla karşılanıyor. Çünkü makbul vatandaşlığın ölçüsü bu ülkeye bağlılık değil, egemen kimliğe teslimiyettir. Kimliğinden vazgeçersen ödüllendirilir, kimliğinle birlikte eşit olmak istersen cezalandırılırsın. Biri madalyalarla yüceltilir, biri hizaya çekilmeye çalışılır, biri ülkesinden sürülür, biri de “nankörlükle” suçlanır. Ortak çizgi budur: Türkleşirsen makbul, Türkiyeli olursan şüpheli, Kürtçe konuşursan düşmansın.
"Ne mutlu Türküm diyene"
Şimdi hemen “Türklük etnik değildir, bütün yurttaşları kapsayan üst kimliktir” argümanı öne sürülecektir. Bunun özellikle Kürtler açısından olumlu hiçbir anlam taşımadığını artık anlamak gerekiyor. Bir kimliği kâğıt üzerinde “üst kimlik” ilan etmek, onun tarihsel ve siyasal içeriğini ortadan kaldırmaz. “Türkiye Cumhuriyeti’ne vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkes Türktür” demek, Türk olmayan milyonlarca insana hangi adla var olacaklarını devletin tayin etmesidir. Çoğunluğun etnik adı herkese zorunlu yurttaşlık adı olarak verildiğinde eşitlik kurulmaz; çoğunluğun kimliği norm, diğerleri sapma hâline getirilir.
Mustafa Kemal’in “Ne mutlu Türküm diyene” pragmatist formülü tarafsız bir yurttaşlık paydası değildi. Hiçbir zaman da olmadı. Cumhuriyet, tarihini, dilini, eğitimini ve kamusal hayatını etnik Türk kimliği üzerine kurdu. Türk olmayanlara sunulan seçenek kendi kimlikleriyle eşit olmak değil, Türk olduklarını söyleyerek kabul görmekti. Bunun yüz yılda yarattığı sonuçlar ortadayken hâlâ “Türk herkesi kapsar” demek, asimilasyondan ve üstünlük duygusundan vazgeçmemektir.
Kürtler ne istiyor?
Daha düne kadar bu ülkede Kürtlerin varlığı bile inkâr ediliyordu. “Kürtçe diye bir dil yok” deniyor, Kürtler ayrı bir halk değilmiş gibi davranılıyordu. İnsanlar çocuklarına kendi dillerinde isim veremiyor, kimliklerini açıkça söylemiyordu. On binlerce insan öldükten, köyler boşaltıldıktan, sayısız hayat parçalandıktan sonra devlet artık Kürtlerin ve Kürtçenin varlığını bütünüyle inkâr edemiyor. Ama inkârın biçim değiştirmesi, eşitliğin sağlandığı anlamına gelmiyor. Kürtler hâlâ Türk olmadıkları hâlde anayasal olarak Türk sayılıyor. Anadillerinde eğitim göremiyor. Kürtçe konuşarak büyüyen bir çocuk, okulda diğer çocuklardan geriye düşüyor. Önce kendisine yabancı olan dili öğrenmek, sonra matematiği, fiziği ve tarihi o dilde anlamak zorunda kalıyor. Bu bir eğitim eşitsizliğidir ama keşke bununla kalsa çocuğa daha hayatının başında, kendi dilinin değersiz ve utanılması gereken bir dil olduğu duygusunu veriliyor.
Kürtler, nüfusun çoğunluğunu oluşturdukları yerlerde bile kendi dillerinde kamu hizmeti alamıyor. Hastanede derdini, mahkemede başına geleni, belediyede ihtiyacını anadilinde anlatamıyor. Cumhuriyet boyunca köylerin, kasabaların, dağların, ovaların ve derelerin Kürtçe, Ermenice, Rumca ve Arapça adları silindi; yerlerine Türkçe isimler konuldu. Yalnızca insanların dili değil, yaşadıkları coğrafyanın hafızası da Türkleştirildi. Okul kitaplarında Kürtlerin adına, tarihine ve yaşadıklarına neredeyse hiç yer verilmiyor. Bu ülkenin geçmişi yalnızca etnik Türklerin tarihiymiş gibi anlatılıyor.
Anayasal eşit yurttaşlık Kürd'e “Türk olmasan da bu ülkenin eşit sahibisin” diyebilmektir. Bir halkı çoğunluğun kimliği içinde eritmek değil; onun adıyla, diliyle, tarihiyle ve kültürüyle var olma hakkını güvence altına almaktır. Eşitlik, herkesi Türk ilan etmekle değil, devletin hiçbir etnik kimliği diğerlerinin üzerine yerleştirmemesiyle kurulur. Türk'ün, Kürd'ün, Ermeni'nin, Rum'un, Arab'ın, Laz'ın, Çerkes'in ve bu ülkede yaşayan bütün halkların kendi kimliklerinden vazgeçmeden eşit yurttaş olabilmesidir. Yeni bir anayasal toplumsal sözleşme ancak böyle kurulabilir.
Yüzyıldır her yolu denediniz: Yasakladınız, inkâr ettiniz, sürgün ettiniz, köyleri boşalttınız, dilleri susturdunuz, isimleri değiştirdiniz. Ama Kürtler asimile olmadı. Bugünkü öfkenizin nedeni de bu. Bütün zorbalığınıza rağmen bir halkın kendisi olmaktan vazgeçmemesi.
İttihatçılık
İttihatçılığın tekçi, Jakoben ve kibirli siyaseti yalnızca halkları baskı altına almadı. Farklılıkların yok sayıldığı, yerele ve geçmişe ait dilin, kültürün, bilginin ve hafızanın tarumar edildiği muazzam bir medeniyet kaybına yol açtı. Bir köyün adını değiştirmek yalnızca tabelayı değiştirmek değildir; o adın taşıdığı tarihi, hikâyeyi, acıyı ve aidiyeti silmektir. Bir dili yasaklamak ya da eğitim dili olmasını engellemek basitçe bir iletişim aracını yasaklamak değildir; o dilin şiirini, mizahını, bilgisini ve dünyayı görme biçimini değersizleştirmektir.
Bu siyaset artık bir yıkıntıdır. O yıkıntının üzerine yeni bir toplumsal sözleşme kurulacaksa başlangıç noktası bellidir: Devletin sahibi tek bir etnik kimlik değildir. Bu ülke, üzerinde yaşayan bütün halkların ülkesidir. Hiç kimse kabul görmek için kendinden vazgeçmek zorunda değildir. Eşitlik, herkesin Türk sayılması değil; Türk olmayanların da kendi adlarıyla, kendi dilleriyle ve kendi tarihleriyle eşit kabul edilmesidir.
Siz de Türkiyelisiniz.
Hepimiz Türkiyeliyiz.
(HA)



