İki gün önce, İzmir’in Aliağa ilçesinde bulunan, HABAŞ isimli elektrik ark ocaklı demir çelik fabrikasında gerçekleşen patlama sonucunda yeni bir “kitlesel iş cinayeti” daha yaşandı. Dün akşam saatlerine kadar paylaşılan açıklamalara göre on sekiz işçi hayatını kaybetti, biri ağır on iki işçi yaralandı.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik, Enerji ve Tabii Kaynaklar ile Sağlık Bakanları patlamadan sonra fabrikaya gidip birlikte açıklama yaptılar. İş işten geçtikten sonra. Biliyoruz, bu gidiş ve yaptıkları açıklamalar katliamda ölenleri geri getirmeyeceği gibi sonrası için denetimlerin yapılması, çalışma koşullarının en azından ilgili mevzuata uygun hale getirilmesine de yaramayacak. Çünkü bu iktidarın tutumunu önceki olaylardan biliyoruz. Yıllar önce kömür madeninde yine kitlesel iş cinayeti sonucu hayatını kaybeden işçilerin ardından “Bu işin fıtratında var” dememişler miydi?
Kimin hayatı, kimin parası!
Tüm “iş kazaları” gibi buna da “kaza” diyebilmek imkânsız. Henüz resmi raporlar yayımlanmamış olsa da nerdeyse hemen hepsinde olduğu gibi bunda da şirket sahiplerinin maliyet nedeniyle alınmasına “engel oldukları” iş güvenliği önlemleri öne çıkacak. Ve iş güvenliğinden “sorumlu” çalışanların kusuru olarak tanımlanması ön plana çıkacak görünüyor. Çünkü ilk bilgilere göre “taşıma vincinden kopan malzemeler elektrik ark ocağının içine düşmüş!”
Hemen soralım; ocağın kapağı neden açıktı? Devrilme gerçekleşmiş ve “doğalgaz borusu parçalanmış” deniyor. Üretim ortamının koşulları dikkate alınarak, bu ortamda yaşanabilecek olaylarda doğalgaz borusunun etkilenmemesi için gerekli önlemler neden alınmamış?
Yalnızca bu iki sorunun yanıtı bile yaşanın kitlesel iş cinayetinin “kaza” değil, “patronların ihmali” olduğunu açık bir şekilde ortaya koyacaktır. Yaşamını kaybedenlerin ailelerine, çalışma arkadaşlarına, dostlarına sabır, yaralı işçilerin ivedilikle sağlıklarına kavuşmalarını diliyorum. Unutmamalıyız, takip etmeliyiz, sıradanlaşmasına izin vermemeliyiz…
Elektrikli ark ocaklarında çelik üretimi
Yaşanan bu acı olay vesilesiyle bu hafta elektrikli ark ocaklarındaki üretim süreçlerinin insana ve doğaya etkilerini paylaşmak istiyorum.
Kayıtlara yansıtıldığı kadarıyla, 2025 yılında dünya genelinde yaklaşık 1 milyar 849 milyon ton ham çelik üretilmiş. Bu üretimin yaklaşık 961 milyon tonu Çin’de, 165 milyon tonu Hindistan’da ve 82 milyon tonu da ABD’dedir.
Dünya genelinde ilk üç sıradaki bu ülkelerden sonra, Avrupa’da birinci, dünya genelinde yedinci sırada Türkiye yer alıyor. Aynı yıl Türkiye’de 38 milyon tondan daha fazla ham çelik üretilmiş.
Üretim süreci
Dünya genelinde demir çelik üretiminin yaklaşık yüzde 70’i daha entegre tesislerde yapılırken, Türkiye’de bunun tam tersi bir şekilde üretimin yüzde 72’den daha fazlası elektrikli ark ocaklı (EAO) tesislerde, geri kalanı ise entegre tesislerde gerçekleştiriliyor. EAO tesislerdeki üretimlerde kullanılan hammaddenin neredeyse tamamını “hurda demir” oluşturuyor. Hurda demirin dünya genelindeki iki ana kaynağından biri gemi sökümleri diğeri de savaşlardır.
Üretim için her seferinde hurda ile birlikte bir miktar kireç EAO’nun hareketli olan üst kapağı açılıp vinç aracılığıyla ocağa yüklenir. Güncellenmiş bir tesiste her defasında 350 ton civarında hurda işlenebilir. Yükleme yapıldıktan sonra ocağın kapağında bulunan üç elektrot aracılığıyla oluşturulan elektrik arkının yarattığı 1600 dereceye ulaşan ısıyla, yaklaşık 90 dakika içinde hurda ergitilebilmektedir. Ergitme işleminden sonra sıvı çelik içine püskürtülen oksijenle alüminyum, fosfor, karbon, kükürt, krom, mangan ve silisyum gibi elementlerin sıvı çelikten ayrılmasının sağlandığı rafinasyon aşamasına geçilir. Bundan sonrada ocağın dip tarafında bulunan düzenekten döküm işlemi yapılır.
Atıklar
EAO tesislerde gerçekleştirilen çelik üretiminde cüruf ve gazla arındırma işlemi sırasında ortaya çıkan toz katı emisyonu (atığı), hurda sahasındaki ıslak çalışmadan ve sürekli olarak döküm soğutma işleminden kaynaklanan sıvı atıklar ve üretim sürecinin her üç aşamasında da oluşan gaz atıklar ortaya çıkar. Bu tesislerde açığa çıkan cürufun entegre tesislerdekinden farkı, herhangi bir ekonomik değeri olmamasıdır. Onun için çok büyük bölümünün “işlenmemiş cüruf” kapsamında depolanması gerekmektedir.
EAO tesislerdeki üretim sürecinden bol miktarda toz ve gaz kirleticiler açığa çıkmaktadır. Bunlar, çelik üretiminde kullanılan hurdanın içinde bulunan boya, plastik maddeler, pas, yağ, kaplama, nükleer kalıntı vb. maddeler, kirliliğin oluşmasının ana etkenleridir. Ve yarı uçucu özellikte kalıcı organik kirleticilerin kaynağı da hurdanın bu içeriğidir. Bunlar, sıcaklık ve fiziko-kimyasal özelliklerine bağlı olarak gaz ya da toz formunda bulunabilir. Toz atığın bileşimi de hurdanın bileşimine ve ark ocağında eklenen katkı maddelerine göre oluşmaktadır. Ortaya çıkan tozun bileşiminde genellikle bakır, cıva, çinko, demir, kadmiyum, krom, kurşun ve nikel gibi metaller bulunmaktadır.
Yarattığı riskler
Yaygın olarak bilindiği gibi, birçok bilimsel araştırmada endüstrinin yoğun olan bölgelere yakın mesafede yaşayanlarda çeşitli kanserlerin, solunum sistemiyle kalp ve damar sistemi hastalıklarının sanayiden uzak yerlerde yaşayanlara göre daha fazla görüldüğü saptanmıştır. Bu araştırmaların birisinde endüstri yoğun bir bölge olan ve yüksek kapasiteli iki EAO tesisin faaliyet gösterdiği Dilovası’nda 10 yıl ve daha uzun süre yaşayanlarda kanser nedeniyle ölme riski, 10 yıldan az yaşayanlara göre 4,4 kat daha fazla olduğunun tespit edildiği de bilinmektedir.
EAO tesislerdeki üretim sürecinde açığa çıkan kirlilik insan sağlığını birçok şekilde etkilemektedir. Başta akciğer ve mide kanseri ile bazı lösemiler, lenfomalar ve melanom sayılabilir. Yanı sıra, amfizem, bronşit, zatürre, öksürük vb. solunum sistemi hastalık ve sorunları, kalp ve damar hastalıkları ile cilt ve gözlerde sağlık sorunlarına neden olmaktadır. Endüstri yoğun bir bölge olan ve iki EAO tesisin faaliyet gösterdiği Dilovası’nda 10 yıl ve daha uzun süre yaşayanlarda kanser nedeniyle ölme riski, 10 yıldan kısa süre yaşayanlara göre dört kattan daha fazla olduğu saptanmıştır. Bunun yanında, endüstri yoğun bölgelere uzak olmakla birlikte hâkim rüzgârların yönü, bölgede yaşanan süre ve kirleticilerin düzeyleri de ortaya çıkan sağlık etkilerini belirleyen özelliklerdir.
Bazı önlemler
Türkiye’de 2025 yılında üretilen 38,1 milyon ton ham çeliğin yaklaşık 27,4 milyon tonu EAO tesislerde üretilmektedir. Yalnızca bu tesislerdeki üretim için yaklaşık 13,7 milyar KWh elektrik enerjisi kullanılırken, atık olarak yaklaşık 4,9 milyon ton cüruf ve 548 bin ton toz açığa çıkmış olacağı tahmin edilmektedir. Toplam yıllık üretimden en az yarısının ihraç edildiği düşünüldüğünde hem yüksek enerji tüketimi hem de insan sağlığı ve doğa için büyük riskler içeren atıkları dikkate alındığında, böylesine kirlilik ve tahribata yol açan üretimin emekçilerin, halkın sağlığı, refah ve mutluluğu ile doğanın tahribatına rağmen, yalnızca bir avuç şirketin ve onun patronlarının para kazanması için gerçekleştirildiği görülmektedir.
Aliağa’daki patlamayla yaşanan “kitlesel iş cinayeti” ile bir defa daha gündemimize gelen EAO tesislerin “normal” çalıştıkları dönemlerde de yarattıkları sağlık sorunları ve doğa tahribatı saymakla bitecek gibi değil. O nedenle bir yandan pazartesi günü yaşananların takibi ile “gerçek” nedenlerin ve sorumlularının ortaya çıkartılıp kamuoyu nezdinde deşifre edilmesinin yanında, üretimi yalnızca iç tüketimin gerektirdiği miktarla sınırlamak yolu başta olmak üzere, üretim alanları ve özellikle baca filtreleri ile cüruf depolama alanlarının denetimlerinin yapılmasının sağlanması ve takibi önem kazanmaktadır.
Birlikte yapabiliriz
Yazıyı tamamlarken, Türkiye’de EAO tesislerde çalışan işçilerin sağlık durumunu ortaya koyan kapsamlı araştırmalar yapıl(a)mamaktadır. Bu tesislerin tüm atıklarıyla neredeyse birebir teması olan ve halen hayatta olan işçilerin sağlığı ne durumda? Ne kadarı emekli olabilecek kadar yaşıyor? Yaşadıkları sürenin ne kadarını hastalanmadan yaşayabiliyor? Bir yandan, mevcut durumla ilgili yapılması gerekenlerin eksiksiz bir biçimde hayata geçirilmesi için mücadele ederken, diğer yandan bu sorulara birlikte yanıt aramamız hem işçi sağlığı hem de sınıf mücadelesi alanlarını güçlendirebilecektir. Sonuç alma hedefiyle, ortaklaştırılmış mücadeleyle birlikte, böylesi bir çalışma alanı başta işçi sendikaları ve demokratik kitle örgütlerinin organizasyonları ile akademisyenlerin ve uzmanların katkısıyla sahibini bekliyor.
(OH/VC)
