Başka coğrafyalardan gelen haberler öteden beri ilgimi çeker. Eskiden “Reha Erus Roma’dan Bildiriyor” ya da “Reha Muhtar Atina’dan Bildiriyor” anonsunu duyar duymaz kulak kesilirdim.
Hayatın büyük sürprizlerinden biri olarak Roma’da görev yaptığım yıllarda Reha Erus yakın arkadaşım oldu. Dünyanın en zarif adamlarından biridir. Yazmam konusunda her daim teşvik edici sözlerinden dolayı onun desteğini yanımda hissederek bu hafta İsveç’ten, Göteborg’dan bildirmeye kadar verdim. Ne olur yani ben de şu ahir ömrümde bir kere olsun başka bir ülkeden bildirsem. Bir dileğim daha gerçekleşse fena mı olur!
Genco (bkz. bendenizin evlat bireyi) İsveç’te, Göteborg’da hayatını sürdürüyor. O yüzden buraya yılda bir kere muhakkak geliyorum. Her gelişimde kısa süreliğine yurtdışına tatil veya iş için çıkan her erişkin vatandaşımız gibi hemen o kültüre ait derin teşhis ve tespitlerde bulunma hakkımı kullanıyorum.
Yurtdışında çalışırken Türkiye’den gelen delegasyonların resmi gezilerini yıllarca organize etmiş biri olarak şunu ifade etmek isterim ki erişkin bir vatandaşımız yurtdışında saatte ortalama 7-10 tespit yapabilmektedir. Üstelik, tespitlerin önemli bir kısmını matematik biliminden yararlanarak hızla bir teoreme dönüştürenlerin sayısı az değildir. Örneğin, Napoli kentinde temaslarda bulunmak üzere gelen bir delegasyon üyemizi Napoli Limanı’nı gören bir yere oturttuğunuzda derhal pencereden görebildiği gemilerin sayısını, o an vahiy şeklinde gelen ‘gemi başına kâr miktarı’ ile çarpıp Napoli Limanı’nın günlük cirosunu hesaplayabilmektedir.
Benzer şekilde, Roma’da bir toplantıdan diğerine geçerken elini gözlerine siper edip karşıdaki park istimlak edilerek yerine kaç daire dikilebileceğini ve bundan kaç milyon kazanılacağını bir çırpıda hesaplayabilen bürokratların sayısı şaşkınlık verici derecede yüksektir.
Durun bir örnek daha vereceğim; Japonya’nın en uzun yeraltı karayolu tünellerinden birini incelemek üzere gelen bir delegasyonun üyelerinden biri, toplantının ortasında Japon uzmanın bilimsel açıklamalarından sıkılıp birden, “Onu bunu boş ver de metresi kaça çıkıyor yani bu tünelin?” diye seslenmişti. Belli ki cevaba göre bir tespitte bulunmak istiyordu ama bu soruyu duyunca diplomatik misyonca o yeraltı karayolunun yerinin altına girmek istemiştik, bugün gibi hatırlıyorum.
Geldiğim günün ertesi sabahı oğlan benim yemekleri özlemiştir deyip markete gittim. Aklım sıra İsveç çok pahalı ülke diye tespitlerde bulunacağım. Şimdi koca alışveriş listesini yazmayayım ama yarım kilo kıymayı 360 TL’ye (70 İsveç Kronu), süzme yoğurdu 125 TL’ye (25 Kron), sıvı sabunu 90 TL’ye (17 Kron), nefis bir İsveç çöreği olan Toscabulle’yi 62 TL’ye (12 Kron) alınca biraz afalladım. Yine de ilk tespitimden çok uzaklaşmak istemediğimden brokoliyi 140 TL’ye (28 Kron) alınca biraz yüzüm güldü.
“Pahalı bak burası” diye geçirdim aklımdan. Eve dönünce bizdeki büyük marketlerden birinin sanal tezgahına baktım, bizde de 100-150 TL olduğunu görünce bu tespitte daha fazla ısrar edemedim. Halkımızı kin ve düşmanlığa tahrik etmek (1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası var) istemem ama tespitimi “Türkiye çok pahalı” olarak güncellemek zorunda kaldım.
Öjenik düşünce
Günlerim sadece yemek yapmakla geçmiyor. Gün içinde uzun yürüyüşlere çıkıyorum. Bu şehir elbette bir Ankara değil ama Göteborg’da da sonbahar sanat. Evden çıkıp deniz kenarından Göteborg’un denizcilik mirasının en önemli duraklarından biri olan Eriksberg’e kadar yürüyorum. Baştan haklarını teslim etmek lazım, güzel ırk şu Nordikler. Güzel ırk demişken tarihlerindeki kara bir lekeyi anmadan geçmeyeyim.
Dünyanın ilk ulusal ırk biyolojisi enstitüsü 1922 yılında İsveç’te Uppsala’da kurulmuş. İlk iş, ülkenin genetik haritasını çıkarmak için diyar diyar gezip kafatası ölçümleri, fotoğraflama çalışmaları yapmışlar. İsveç parlamentosu ilk kısırlaştırma yasalarını 1934 yılında kabul etmiş, daha sonra uygulamaların kapsamını genişletip 1941 yılında ikinci dalga kısırlaştırma yasalarını onaylamış.
İlk yasada zihinsel yetersizliği veya kalıtsal psikiyatrik rahatsızlıkları olanlar kapsam içinde iken ikinci yasa ile birlikte “antisosyal” davranış kalıpları olanlar, bazı etnik gruplar, yoksul kesimler, alkolikler, hatta dönemin ahlak anlayışına uymayan “hafifmeşrep” genç kızlar da dahil edilmiş. Bu yasalar kapsamında yaklaşık 63 bin kişinin baskıyla, zorla veya ikna yoluyla kısırlaştırıldığı düşünülüyor. Bir çırpıda tahmin edebileceğiniz gibi mağdurların %90’ından fazlası kadın. II. Dünya Savaşı sonrasında öjenik düşüncenin bilimsel ve toplumsal meşruiyeti giderek zayıflayınca Enstitü de adını ve odağını değiştirmiş ve bu ırkçı çalışma zamanla son bulmuş.
Dünya Değerler Araştırması
Ulusal tarihteki bu karanlık dönem için 1977 yılında dönemin Sağlık ve Sosyal İşler Bakanı “Yaşananlar barbarcaydı ve ulusal bir rezaletti” diyor. İsveç Hükümeti 90’lı yılların sonunda bu karanlık geçmişle, 1934-76 kısırlaştırma programıyla yüzleşip hayatta kalan mağdurlardan resmi olarak özür dileyerek tazminat ödüyor.
Elbette İsveçlilerin güzelliği ya da yakışıklılığı ile bu korkunç yasalarla yapılan trajik uygulamalar arasında doğrudan biyolojik bir nedensellik ilişkisi yok. Çeşitli kaynaklarda rastladığımız İsveçlilerin “güzel bir ırk yaratmak için” bu yasaları çıkardığı yönünde açıklamalar, tarihsel gerçekliğin çarpıtılmasına bir örnek.
Bilimsel ve tarihsel bakımdan temelsiz. Şöyle diyeyim: İsveç devletinin, estetik bir toplum yaratmayı değil, kontrol edemeyeceğini düşündüğü grupları (yoksullar, sistem dışı uyumsuzlar vb.) baskı altında tutmayı amaçladığı bir sosyal mühendislik projesi uygulamış olması daha akla yatkın. Öjeni insanlık suçudur, pozitifi, negatifi yok bu işin deyip geçelim. Halkımızı kin ve düşmanlığa tahrik etme ihtimali beni çok korkuttuğundan öjeni mevzusundan hızla uzaklaşmak isterim.
Ne diyordum? Hah, Göteborglular azıcık güneş görünce bebeklerini, çocuklarını, evcil hayvanlarını kapıp sokaklara düşüyorlar. Etrafta Ankara’da benim yaşadığım semtten daha fazla köpek var ama yollarda köpek dışkısı yok, basmayayım diye dikkat etmek gerekmiyor. Tespitimi yapmadan evvel iki ihtimal üzerinde duruyorum: ya buradaki köpekler sokakta dışkılamıyor ya da burada köpek sahipleri köpeklerinin dışkılarını topluyor. İkincisi daha akla yatkın geliyor. Halkımızın bir kesimini aşağılamak (6 aydan 1 yıla kadar hapis cezası var) istemem ama bu semtteki hayvanseverlerin hepsi benim Ankara’da oturduğum semtteki hayvanseverlerin bir kısmından daha sorumluluk sahibi ve saygılı.
Doktorada “sosyal güven” çalışmıştım. Tezimi yazarken benim için sadece şaşırtıcı istatistiksel bilgilerle dolu bir ülke olan İsveç’te günün birinde şuursuzca gözlemlerde bulunma fırsatını yakalayacağımı bilmiyordum.
Dünya Değerler Araştırması’nın standart sorusuna cevaben “Genel olarak insanlara güvenebileceğini söyleyenlerin” oranı o zamanlar Türkiye’de %10 dolaylarında iken bu oranın İskandinav ülkelerinde %70’lere vardığını hatırlıyorum. Güvene ilişkin karşılaştırmalı çalışmalarda İskandinav ülkelerinin vatandaşlarının dünyada en çok “güvenen” vatandaşlar olduğu sonucuna ulaşıldığını da hatırlıyorum.
Halkımızı yanıltıcı bilgiyi alenen yaymak (1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası var) istemem ama buradakilerin şahsen benden çok daha fazla sosyal güven duymasının en önemli sebebinin İskandinav refah devletlerinin vatandaşlarına asgari düzeyde bir yaşam koşulunu garanti etmesi olduğunu düşünüyorum. Bu siyasi ve sosyal koşullar İsveçlilerin geleceği öngörme kapasitesini ve güven duygusunu etkiliyordur tahminimce.
Ülkemin gündemine biraz ara verip buranın gündemine göz atayım diye sabahları yerel haber sitelerine göz atıyorum. Sweden Herald, The Local Sweden vb. İngilizce siteler aracılığıyla buranın gündeminden kıyın kıyın haberdar oluyorum. Yerel haberlerde Eylül ortasındaki seçimlerden beri süregelen siyasi dengeler, ülkenin büyük süpermarket zincirlerine ya da mobilya zincirine yapılan siber saldırılar, dünya genelinde ise ABD ön seçimleri, Ukrayna’daki durum, İran meselesi gibi haberler var.
Gündem kolay değişmiyor, insan sanki “Groundhog Day” filmindeki gibi hep aynı güne uyanıyor. Nette gezinirken başlıklar arasında “Göteborg’da Maaş Kesintisi” haberine denk geliyorum. 2026 Eylül ayındaki seçim sonrası göreve başlayan Göteborg Şehir Konseyi Yöneticileri, kamu hizmetlerine öncelik vermek amacıyla kendi maaşlarında kesinti yapma kararı almış. Gerekçe olarak da siyasetçilerin zaten yüksek maaş aldıklarını, bu yüzden %5’lik bir indirime gideceklerini ifade etmişler. Sol Parti Grubundan Marie Brynolfsson “Göteborgposten” gazetesine “Sosyal refah sisteminin ihtiyaçları bizim maaşlarımızdan daha önceliklidir” diye demeç vermiş.
İyi ki buralarda fon krizine adı karışan eski bakan ve bürokratlarımızı, kaynını genel müdür, bacanağını enstitü başkanı yapan kimi milletvekillerimizi, ihaleye bulabildiği her şeyi karıştıran bazı siyasetçilerimizi, kriminal bağlantısı olan çeşitli kanun adamlarımızı birilerine anlatmak zorunda değilim diye geçiriyorum içimden. Halkımız arasında endişe, korku veya panik yaratmak (1 yıldan 3 yıla kadar hapis var ucunda) suçundan kaçınmak için sadece “İsveç politikacıları çok şuursuz, oysa hısım ve akrabalarını kalkındırabilir, dört kuşak ilerisini garantiye alabilirlerdi” tespitini yapıyorum.
Nina
Genco sıklıkla samimiyet buhranına kapılabilen taşkın karakterimi bildiğinden yine gelir gelmez uyarılarını sıraladı. Toplu taşıma araçlarına bindiğimde yalnız oturan İsveçlilerin yan koltuğuna oturmak yok; bebek arabasındaki bebeklere/çocuklara ilgi göstermek yok; yolda belde karşılaştığım insanlarla kısa diyaloglar kurmaya çalışmak yok vs vs vs. “Böyle hayat mı olur yahu” diye içime içime bağ kuruyorum çevremle. Kültür böyle bir şey işte; iyisi kötüsü yok, farklısı var. Ben de İsveçlileri anlamaya çalışıyorum biçare.
Geçen yaz Türkiye’ye tatile geldiklerinde Genco’nun sevgilisini Ankara’nın leziz dönercilerinden birine götürmüştüm. Dönerci, Genco’yu ve beni uzun yıllardır tanıdığından, oğlanın sevgilisine de ilgi göstermeye çalışmıştı. Masaya hemen ekstra nevale getirip arada bir isteğiniz var mı diye geldi falan filan. Bir ara sırf muhabbet olsun diye bana “Senin saçının rengi ile hanım kızımızın saçının rengi aynı. Sen kıvırcıksın ama düz fön çektirsen aynı olur saçın” gibi bir cümle kurdu.
Bu cümleyi tercüme ettiğimde bizim İsveçlinin gözleri büyüdü. “İnanamıyorum” dedi, “Sana ne hakla saçlarını ne şekilde yapacağını söyleyebilir. Kişisel sınırı aşan çok ciddi bir ihlal bu! Bu şiddettir! Sana yapılan bu şiddete nasıl itiraz etmiyorsun” minvalinde şeyler söyledi. İskandinavya’da bu işlerin farklı ilerlediğini bildiğimden ses etmedim.
Dönerimi afiyetle yerken aklıma çok sevdiğim Norveçli yazar Erlend Loe’nun Mal Sayımı romanından bir bölüm geldi. Hikâyenin kahramanı 65 yaşındaki Nina bir kafede otururken aylardır görmediği oğluna ve oğlunun tanımadığı yeni sevgilisine denk geliyor.
Nina konuşma sırasında, bana son derece normal gelen bir şekilde, oğlunun kız arkadaşına ilişkileriyle ilgili bir soru soracak olunca oğlu hemen atlayıp annesi adına kızdan özür dilemeye başlıyor. Annesini dikkate almamasını, annesinin böyle bir soru sorabilmesinin nedeninin annesinin “şiddetin şefkat kılığında olduğu yıllardan kalma” biri olduğunu söylüyor.
Kitabı okuduktan sonra uzun süre bu diyalog aklımdan çıkmadı. Buralarda birine ilgi, alaka göstermeye, soru sormaya veya lafı gelince bir tavsiyede bulunmaya “şiddet” diyorlar. Ama bu tespitimde çok iddialı değilim; belki de mesele sadece İsveç’e özgü değildir, daha çok yeni kuşakla, kuşaklar arası farklılıkla ilgilidir, emin değilim.
Son tespitten tam emin olmadığım için başka bir tespit ile ilerleyeyim; “Biz kendi ülkemizde hâlâ birbirimizle bağ kurmaktan vazgeçmiş değiliz. Bu harika bir şey”.
Kaybolan bağların insanı götürdüğü yere pek gidesim yok. Yedi sülalesinin hikayesini bildiğim apartman görevlimizden; saçıma düz fön çektirirsem nasıl olacağını merak eden dönerciden; daha önce hiç görmediğim, sırf dolmuşta yanına oturdum diye çocuklarının vefasızlığını dinlediğim kadından; kabinde denediğim kazağın başka rengi var mı diye sorduğum için kazağı buluncaya kadar kilo sorununu anlatan tezgahtardan; kampanya ürün gelince “Abla sen seversin bunu diye hepsi bitmeden bir tane sana ayırdım” diyen market kasiyerinden razıyım ben!
İfrada kaçan bir kişiliğim olduğundan tespitte de ifrada kaçmak üzereyim, biliyorum. Vakitlice durayım. Akşam olmak üzere buralarda. Karşı apartmanda dairelerin ışıkları bir bir yanıyor. Hiçbiri perdesini kapatmıyor sahiden. Aralarında hiç “aman hayasızca hareketler yaparım” (6 aydan 1 yıla kadar hapis cezası var), “aman umumi edebe mugayir bir duruma düşerim” diyen yok!
Son bir tespit yapmadan hayatta bırakmam annem! Halkımızı kin ve kıskançlığa gark etmek istemem ama her an saçma sapan bir gerekçe ile gözaltına alınabilirim kaygısı yaşamıyor bu İsveçliler.
Tanıdığım bütün İsveçlilere sordum. Uluslararası bir yerde çalışırsam casuslukla suçlanabilirim ya da henüz haber yapmadım ama haber yapmayı içimden geçirdim diye yaka paça alınabilirim diye kaygılanmıyorlarmış. Ceza kanununun hangi maddesine göre hangi suçun ne kadar yatarı var bilmiyorlarmış. Garip işte! Garip bu İsveçliler!
(AA/EMK)
