Eylül’ün son haftasında sosyal medyada Gazze’nin uydu görüntüleri yayıldı. Kullanıcılar Refah, Han Yunus ve Gazze kentinin Google Earth ve Google Haritalar’daki yeni görüntülerini eski kayıtlarla yan yana koyarak önce-sonra karşılaştırmaları paylaştı.[1] “Önce” görüntülerinde mahalleler, “sonra” görüntülerinde moloz, çıplak toprak ve kıyı boyunca sıralanan çadırlar vardı. Gazze’ye bağımsız gazetecilerin ve araştırmacıların girmesinin engellendiği bir dönemde bu görüntüler, yıkımın ölçeğini gösteren en yaygın kayıtlardan biri hâline geldi.
Filistin’i yukarıdan kimin, hangi çözünürlükte ve ne zaman göreceği, aslına bakılırsa yüz yılı aşkın bir süredir bölge üzerinde hâkimiyet kuran güçlerin belirlediği bir mesele. Bu meselenin tarihi de Filistin’in havadan ilk kaydına kadar gidiyor. Hava fotoğrafçılığı Birinci Emperyalist Paylaşım Savaşı’nda askeri keşif için sistemli biçimde kullanıldığında, Filistin bütünüyle havadan fotoğraflanan ilk bölgelerden biri olur.
Osmanlı ordusuyla birlikte savaşan Bavyera hava bölüğü, Ekim 1917 ile Eylül 1918 arasında Filistin cephesinde ülkenin neredeyse tamamını kapsayan binlerce hava fotoğrafı çeker.[2] Savaştan sonra bu teknik doğrudan sömürge yönetiminin aracı hâline gelir. İngiltere’nin manda yönetimi altındaki Irak’ta 1922’de başlattığı “hava kontrolü” sisteminde kara birliklerinin yerini büyük oranda havadan gözetim ve bombardıman alır.[3] Bu sistem, hava fotoğrafçılığını ve topografik ölçümü kesin biçimde hedef belirlemeyle bağlar.[4]
Havadan gözetlemenin bir sonraki adımı olan “uydu çağı” ise İkinci Emperyalist Paylaşım Savaşı’nın ardından, ABD’nin Sovyetler Birliği’ni gözetleme çabası içinde başlar; ilk keşif uydusu CORONA’nın 1960’tan itibaren çektiği görüntüler ancak 1995’te gizlilikten çıkarılır.[5] Ticari uyduların ortaya çıkması ve 2005’te Google Earth’ün kullanıma sunulmasıyla uydu görüntüleri araştırmacıların ve gazetecilerin de kaynağı hâline gelir; savaşları ve yıkımları önce-sonra görüntüleriyle takip etmek yaygınlaşır.[6] Ancak temelde çok büyük bir değişiklik olmaz. Uydular bugün de emperyalist devletlere ve şirketlere ait ve görüntüyü kimin çekeceğine, kimin satın alabileceğine ve hangi çözünürlükte yayımlanacağına en nihayetinde onlar karar veriyor.
Önce ve sonra: Weizman’ların uyarısı
Forensic Architecture’ın kurucusu mimar Eyal Weizman’ın, mimarlık kuramcısı ve tarihçisi Ines Weizman’la birlikte yazdığı Önce ve Sonra: Felaketin Mimarisini Belgelemek, önce-sonra görüntülerinin tarihini 19. yüzyıl Paris’inden bugünün uydu gözetimine kadar izliyor.[7] Yazarların temel tespiti şu: Önce-sonra görüntülerinde olayın kendisi eksiktir. Olay yalnızca mekânın dönüşümünde kayıtlıdır; iki görüntü arasındaki boşluğu doldurmak için bir anlatıya ve mimari bir yorumlamaya ihtiyaç duyulur.[8] Gazze’den gelen görüntüler bu tespitin en uç örneği oluyor. Önce ile sonra arasındaki üç yıl görüntüde yer almıyor. Gazze Sağlık Bakanlığı’na göre 74 bini aşkın ölü,[9] defalarca tekrarlanan zorla yerinden edilme ve açlık bu boşlukta kalıyor.
Weizman’lara göre bu boşluk yalnızca teknik bir sınırdan kaynaklanmıyor. Kamuya açık uydu görüntülerinin çözünürlüğü, insan bedenini kayıt altına almaya imkân vermeyecek biçimde sınırlandırılmış durumda; İsrail ve işgal altındaki topraklara uygulanan daha katı sınırlamalar ise bağımsız kuruluşların bu bölgedeki devlet faaliyetlerini izleme imkânını kasten kısıtlıyor.[10] ABD Kongresi’nin 1997’de İsrail’in güvenliği gerekçesiyle kabul ettiği Kyl-Bingaman Değişikliği, Google Earth gibi hizmetlerde İsrail’in ve işgal altındaki Filistin topraklarının görüntülerinin iki metreden küçük nesneleri göstermesini yasaklar.[11] Sınır ancak 2020’de 0,4 metreye indirilir ve bu düzenleme bugün de yürürlükte.[12] Al-Shabaka’nın 2019’da belgelediği gibi İsrail, bu sınırlama yürürlükteyken denetimindeki toprakların yüksek çözünürlüklü görüntülerini kendisi ücretsiz sunuyordu.[13]
Weizman’lar, adli araştırmada araştırmacının suçludan daha yüksek çözünürlükte görebilmesi gerektiğini, devletin kendisi zanlı olduğunda ise bu ilişkinin tersine döndüğünü vurguluyor: Saldırıları planlayan devlet, bağımsız kuruluşların erişebildiğinden her zaman daha yüksek çözünürlüklü görüntülere sahiptir.[14] Filistin’de bu tersine dönmenin karşılığı açık. İsrail ordusunda haritalama ile hava ve uydu fotoğraflarının yorumlanmasından sorumlu Birim 9900’den bir kaynak, dünyanın herhangi bir noktasının görüntüsünü dakikalar içinde üretebildiklerini söylüyor.[15] Ordu, Mayıs 2021’deki Gazze saldırılarını, Birim 9900’ün uydu istihbaratının yapay zekâ sistemlerinin hedef önerileriyle birlikte kullanıldığı “ilk yapay zekâ savaşı” olarak tanımladı.[16] 7 Ekim 2023’ten sonra bu hedef üretiminin insanların ve altyapının kitlesel olarak vurulmasına nasıl yol açtığını daha önce ele almıştık.[17] Gazze’de uydu görüntüsü, yıkımı kaydetmeden önce yıkımın planlanmasında kullanılmıştı.
Eyal Weizman, bu eşitsizliği eldeki teknolojinin kanıtı artık kaydedemediği sınırı ifade eden “tespit edilebilirlik eşiği” kavramıyla açıklıyor.[18] Gazze’nin “sonra” görüntülerinde yıkılmış binalar görülüyor, ancak enkazın altında kalanlar görülmüyor. Weizman’ın Mayıs 2026’da yayımlanan Ungrounding: The Architecture of Genocide (Zeminsizleştirme: Soykırımın Mimarisi) kitabında aktardığına göre Gazze’de, birçoğu bomba kraterlerinin içinde ya da moloz yığınlarının altında olmak üzere yaklaşık 11 bin Filistinli hâlâ kayıp.[19]
Güncelleme takviminin belirlediği görünürlük
Gazze’nin eylül sonunda yayılan görüntülerine tekrar gelirsek, bu görüntüler aslında yeni değildi. Airbus uydularıyla 25 Şubat 2026’da çekilen görüntüler, hazirandan bu yana Google Haritalar’da erişilebilir durumdaydı.[20] Uluslararası kamuoyunun ilgisi ise ancak eylülün son haftasında oluştu. Bu ilgi oluştuğunda paylaşılan “sonra” görüntüsü, yedi ay önceki bir durumu gösteriyordu. Bu yedi ay boyunca yıkım devam etti. Bellingcat’in, uydu şirketi Planet Labs’ten edindiği Eylül 2026 tarihli görüntüler, şubattan sonra Refah ve Beni Süheyla’da yıkımın sürdüğünü, Cibaliye ve Şucaiyye’de ise İsrail ordusunun mahallelerin büyük bölümünü düzleştirirken askeri karakollar kurduğunu gösteriyor. Aynı hafta İsrailli bir uydu görüntüsü sağlayıcısının kuzey Gazze görüntülerini yayımlayıp kaldırdığına dair haberler de çıktı.[21] Google ise –bildiğimiz üzere– Nimbus projesi kapsamında İsrail devletine bulut ve yapay zekâ hizmetleri sağlıyor.[22] Yani yıkımın en çok izlenen kaydını yayımlayan platform, yıkımı gerçekleştiren devletin teknoloji tedarikçilerinden birine ait. Gazze’nin hangi “sonra”sını ne zaman göreceğimize, görüntüyü elinde tutan bu kurumlar karar veriyor.
İşgali dijitalleştirmek: Sekiz büyük teknoloji şirketi İsrail ordusu için ne yapıyor?
Google Haritalar’daki görüntülerde okul, cami, park ve restoran işaretleri yerinde duruyor; ancak bu işaretler binaların ayakta olduğunu göstermiyor.[23] Kamuya açık harita, artık var olmayan bir kentin sokaklarını ve kurumlarını göstermeye devam ediyor. İsrail ordusunun haritası ise yıkımı anında kaydediyor. Weizman’ın aktardığına göre Birim 9900’ün geliştirdiği “Alchemist” adlı dijital haritalama sistemi Gazze’deki her binaya bir kimlik numarası veriyor; bir bina yıkıldığında bu bilgi bütün kullanıcıların ekranlarında hemen güncelleniyor.[24]
Kamuya açık haritanın göstermediğini BM Uydu Merkezi UNOSAT’ın verileri ortaya koyuyor. 16 Haziran 2026 itibarıyla Gazze’deki yapıların yüzde 82’si, yani yaklaşık 201 bin yapı hasar görmüştü.[25] UNOSAT’ın 12 Ağustos’taki açıklamasına göre bunların üçte ikisi yıkıldı.[26] Weizman, Ungrounding’de bu yıkımı diğer savaş yıkımlarından ayırıyor: Başka savaşlarda binalar çökse bile parsel sınırları, yollar ve tarlalar seçilebilir kalırken, Gazze’de yıkım binalardan altındaki toprağa kadar uzanıyor ve bir toplumun önceki varlığının bütün izlerini silmeyi amaçlıyor. Weizman, görüntülerde görülen ters yüz edilmiş toprak yüzeyini İsrail’in soykırımının maddi imzası olarak tanımlıyor.[27]
Karşı-bakış: Önce-sonra görüntülerini tanıklıkla okumak
Weizman’ın tanımladığı yıkım bir toplumun önceki varlığının izlerini silmeyi amaçlıyorsa, o varlığı gösteren “önce” görüntüleri de kanıt hâline gelir. Filistin’de bu türden en kapsamlı kayıt Nakba’dan hemen önce oluşturulur: İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri, Aralık 1944 ile Mayıs 1945 arasında Filistin’in tamamını fotoğraflar. Weizman bu 5 bin fotoğrafı Nakba’dan önceki Filistin’in son kapsamlı kaydı olarak tanımlıyor. Siyonist paramiliter örgüt Haganah, fotoğrafların bir bölümünün negatiflerini İngiliz arşivlerinden gizlice çıkarıp çoğaltır; bu kopyalar, 1948’de Filistin köylerini işgal etmek ve köylüleri sürmek için kullanılan “Arap Köyü Dosyaları”na eklenir.[28]
Aynı fotoğraflar bugün sürülenlerin elinde ise kanıta dönüşüyor. Forensic Architecture, Gazze Şeridi sınırının hemen doğusundaki Ma‘in Ebu Sitta köyünü, köyün eski sakinlerinden Filistinli araştırmacı Selman Ebu Sitta ile birlikte, Kraliyet Hava Kuvvetleri’nin 28 Ocak 1945’te çektiği fotoğraflar üzerinden yeniden kurdu. Weizman’ın Ungrounding’in “Önce ve Sonra” başlıklı alt bölümünde anlattığına göre ekip, bu fotoğrafları İsrail hava kuvvetlerinin 1950’lerde ve 1960’larda çektiği görüntülerle üst üste koyduğunda köyün Nakba’dan sonra sürülüp düzleştirildiğini ve merkezdeki kavşaktan çıkan sekiz yoldan yalnızca üçünün izinin kaldığını gördü. Bu kez iki görüntü arasındaki boşluğu, köyü yaşayarak tanıyan Selman Ebu Sitta’nın anlattıkları doldurdu. Weizman’a göre hava fotoğrafları böyle bir bilgi olmadan çoğu zaman okunamaz; fotoğraftaki koyu bir leke bir saman yığını, bir toprak tümseği ya da bir kuyu ağzı olabilir.[29] Forensic Architecture, Negev çölündeki tanınmayan Bedevi köyü el-Arakib’de de İsrail makamlarının köyün devletin kuruluşundan önce var olmadığı iddiasına karşı, 1945 tarihli fotoğrafları köylülerin tanıklığıyla birleştirerek bir toprak davası için kanıt hazırladı.[30]
Grubun Gazze’deki çalışmaları da aynı yönteme dayanıyor. Forensic Architecture, 2014 saldırılarının ardından Gazze’ye giriş izni alamayınca Refah sakinlerinin paylaştığı binlerce fotoğraf ve videoyu uydu görüntüleriyle birleştirdi ve “Kara Cuma” olarak anılan saldırıları zaman ve mekân içinde yeniden kurdu.[31] Ancak yıkımın boyutu yöntemin sınırlarını da ortaya koyuyor: Weizman’a göre soykırım ilerledikçe videoların konumunu belirlemekte kullanılan kentsel işaretler de ortadan kalktı ve pek çok videonun nerede çekildiğini belirlemek güçleşti.[32] Forensic Architecture araştırmacısı Júlia Nueno’nun söylediği gibi, gerçek adaleti en iyi şiddet mağduru toplumlar ve bireyler tanımlayabilir.[33] Karşı-bakış, yalnızca daha iyi görüntüye erişmekle değil, görüntüyü kimin yorumladığını değiştirmekle ilgili.
Üçüncü kare
Eyal ve Ines Weizman’ın Önce ve Sonra’sı “Tersten Harabeler” başlıklı bir bölümle kapanıyor.[34] Bu başlık, Gazze için açık bir soru bırakıyor: Önce-sonra dizisinin üçüncü karesinde ne olacak? Gazze’nin geleceğine dair planlar, yıkım sürerken ve Filistinliler dışındaki aktörler tarafından hazırlandı: Yerleşimciler sömürgeleştirme planlarını yeniledi, ABD yönetimi Körfez ülkelerindekilere benzer bir sahil yatırımı tasarladı, bir grup Arap devleti de düzleştirilmiş Gazze üzerinde toplu konut projeleri önerdi. Weizman’a göre bu önerilerin her biri, soykırımı mimari araçlarla tamamlama tehlikesi taşıyor.[35]
Google’ın görüntüleri Gazze’deki yıkımı milyonlarca insanın görebileceği hâle getirdi. Ancak pikselin boyutunu, görüntünün ne zaman yayımlanacağını ve haritada neyin işaretli kalacağını hâlâ İsrail ordusu, ABD’nin lisans düzenlemeleri ve teknoloji şirketleri belirliyor. Ma‘in Ebu Sitta ve el-Arakib örnekleri ise aynı türden görüntülerin, bölgeyi yaşayarak tanıyan Filistinlilerin bilgisiyle okunduğunda sömürgeci bir kayıt olmaktan çıkıp hak talebinin kanıtına dönüşebildiğini gösteriyor. Gazze’nin önce-sonra görüntülerinin ne anlama geldiğini de, iki görüntü arasında yaşananları anlatabilecek olanlar belirleyecek. Üçüncü kareyi ise Google’ın güncelleme takvimi ya da Gazze için hazırlanan planlar değil, Filistinlilerin topraklarını savunmak ve topraklarına dönmek için yüz yılı aşkın süredir verdiği mücadele dolduracak.
Dipnotlar:
[1] The National, “New Google Earth satellite images show scale of Gaza destruction”, 28 Eylül 2026, https://thenationalnews.com/news/mena/2026/09/28/shock-over-new-google-earth-satellite-images-showing-extensive-gaza-destruction.
[2] Syrian Heritage Archive Project, Bayerisches Hauptstaatsarchiv koleksiyonundaki Bavyera hava bölüğü 304b fotoğraflarına ait katalog notu, https://syrian-heritage.org/an-old-photo-in-%ca%bfayn-al-fija-wadi-barada; Gustaf Dalman, “Directory of the Palestinian Photo Holdings of the Bavarian War Archive”, Hundert deutsche Fliegerbilder aus Palästina (1925) kitabından İngilizce çeviri, Institute for Palestine Studies, https://www.palestine-studies.org/en/node/1650017.
[3] Diyar Saraçoğlu, “Sömürge hesabından sibernetik fabrikaya”, bianet, 26 Ağustos 2026, https://bianet.org/yazi/somurge-hesabindan-sibernetik-fabrikaya-322831.
[4] Caren Kaplan, “Aerial Surveying as Air Control: Geographical Knowledge in Mandate-Era Iraq”, The Funambulist, https://thefunambulist.net/magazine/cartography-power/aerial-surveying-air-control-geographical-knowledge-mandate-era-iraq-caren-kaplan.
[5] National Reconnaissance Office, “President Orders Declassification of Historic Satellite Imagery”, 24 Şubat 1995, https://www.nro.gov/Portals/65/documents/news/press/1995/1995-01.pdf.
[6] Radio Free Europe/Radio Liberty, “Sentinel Project Uses Satellite Images To Monitor, Perhaps Deter, Humanitarian Abuses”, Ocak 2011, https://www.globalsecurity.org/space/library/news/2011/space-110109-rferl01.htm.
[7] Eyal Weizman ve Ines Weizman, Önce ve Sonra: Felaketin Mimarisini Belgelemek, çev. Baran Bilir, Lemis Yayın, İstanbul, 2021, s. 13-30. Kitabın İngilizce aslı 2014’te Strelka Press tarafından Before and After: Documenting the Architecture of Disaster adıyla yayımlandı.
[8] Weizman ve Weizman, Önce ve Sonra, a.g.e., s. 8-9.
[9] IBTimes UK, “Google Maps Shows Gaza in Ruins as UN Says 82% of Structures Are Damaged and Reported Death Toll Tops 74,000”, Eylül 2026, https://www.ibtimes.co.uk/google-maps-imagery-shows-gaza-destruction-1822191.
[10] Weizman ve Weizman, Önce ve Sonra, a.g.e., s. 10-11.
[11] Reuters / The Algemeiner, “Israel Feels Exposed as US Drops Satellite-Imaging Cap”, 6 Temmuz 2020, https://www.algemeiner.com/2020/07/06/israel-feels-exposed-as-us-drops-satellite-imaging-cap/.
[12] Federal Register, “Notice of Findings Regarding Commercial Availability of Non-U.S. Satellite Imagery With Respect to Israel”, 21 Temmuz 2020, https://www.federalregister.gov/documents/2020/07/21/2020-15770/notice-of-findings-regarding-commercial-availability-of-non-us-satellite-imagery-with-respect-to.
[13] Al-Shabaka, “The US Law Restricting Satellite Imagery of Palestine-Israel”, https://al-shabaka.org/memos/the-us-law-restricting-satellite-imagery-of-palestine-israel/.
[14] Weizman ve Weizman, Önce ve Sonra, a.g.e., s. 29-30.
[15] Israel Hayom, “Military Intelligence Directorate launches new, first-of-its-kind drone unit”, 25 Haziran 2020, https://www.israelhayom.com/2020/06/25/military-intelligence-directorate-launches-new-first-of-its-kind-drone-unit; Yoav Zitun, “IDF makes strides in space tech race with new satellites”, Ynetnews, 10 Ekim 2022, https://ynetnews.com/business/article/ski1aowmj.
[16] Anna Ahronheim, “Israel’s operation against Hamas was the world’s first AI war”, The Jerusalem Post, 27 Mayıs 2021, https://www.jpost.com/arab-israeli-conflict/gaza-news/guardian-of-the-walls-the-first-ai-war-669371.
[17] Júlia Nueno Guitart, “Hedef fabrikası”, çev. Diyar Saraçoğlu, bianet, 9 Ekim 2024, https://bianet.org/yazi/hedef-fabrikasi-300543.
[18] Eyal Weizman, Forensic Architecture: Violence at the Threshold of Detectability, Zone Books, New York, 2017.
[19] Eyal Weizman, Ungrounding: The Architecture of Genocide, Fern Press (Penguin Random House), Londra, 2026, Giriş.
[20] Bellingcat, “Viral Google Maps Images Shared Widely This Week Show Gaza Ruins. We Obtained More Recent Satellite Imagery”, 1 Ekim 2026, https://www.bellingcat.com/news/middle-east/2026/10/01/viral-google-maps-images-shared-widely-this-week-show-gaza-ruins-we-obtained-more-recent-satellite-imagery/.
[21] Bellingcat, a.g.y.
[22] Yuval Abraham, “İsrail’in Google ve Amazon’la yaptığı anlaşmanın perde arkası”, çev. Diyar Saraçoğlu, bianet, 4 Kasım 2025, https://bianet.org/haber/israilin-google-ve-amazonla-yaptigi-anlasmanin-perde-arkasi-313200.
[23] IBTimes UK, a.g.y.
[24] Weizman, Ungrounding, a.g.e., İkinci Kısım (“Subsoil”), s. 171.
[25] IBTimes UK, a.g.y.
[26] Newsweek, “Google updates Gaza satellite images: What pictures show”, Eylül 2026, https://www.newsweek.com/google-updates-gaza-satellite-images-what-pictures-show-12496253.
[27] Weizman, Ungrounding, a.g.e., Giriş.
[28] Weizman, Ungrounding, a.g.e., Birinci Kısım (“Soil”), “Nakba” alt bölümü, s. 45-46.
[29] Weizman, Ungrounding, a.g.e., Birinci Kısım, s. 52 ve “Before and After” alt bölümü, s. 84-89.
[30] Forensic Architecture, “Destruction and Return in al-Araqib”, 2017, https://forensic-architecture.org/investigation/destruction-and-return-in-al-araqib; sergi notu için bkz. Institute of Contemporary Arts, https://www.ica.art/exhibitions/forensic-architecture-counter-investigations/recent-investigations/destruction-and-return-in-the-negev-naqab-desert.
[31] Critical Playground, “Forensic Architecture: Bombing of Rafah”, https://criticalplayground.org/forensic-architecture-bombing-of-rafha/.
[32] Weizman, Ungrounding, a.g.e., Giriş.
[33] “Júlia Nueno: Devletin ‘hakikat’ inşasını sorguluyoruz”, bianet, 20 Nisan 2025, https://bianet.org/haber/julia-nueno-devletin-hakikat-insasini-sorguluyoruz-306598.
[34] Weizman ve Weizman, Önce ve Sonra, a.g.e., s. 45 vd.
[35] Weizman, Ungrounding, a.g.e., Giriş.
(DS/VC)
