2014 yılında DİTAV Diyarbakır iki yıllık emek sonucu çok kısıtlı bir bütçeyle Albert Louis Gabriel’in “Şarki Türkiye’de Arkeolojik Geziler” kitabını Fransızca’dan çevirtip bir prestij kitabı olarak yayınlatıncaya kadar kent kamuoyunun ezici çoğunluğu Gabriel’in gerçekliğinden habersizdi.
Duyanlar da adeta “kulaktan dolma” bilgilerle en fazla dönemin valisinin Sur yıkımı kararını ve gabriel’in karşı çıkışını duymuştu. Hatta bir bölümü de bu duyumun bir “tevatür” olduğunu ifade ediyordu.
Kitap 2014’de yayınlanınca bir de Diyarbakır Kitap Fuarında söyleşi ve imza lansmanı da yapılınca, ve bir de Erdebil köşkünde kahvaltılı bir basın toplantısı ile kent gündemine düşünce kentin bu kez ilgili kamuoyu da Gabriel ve kitabından haberdar olmuş oldu.
Peki bu yeterli miydi? Değildi elbette. Unesco’nun Diyarbakır surları ve Hevsel bahçelerini tarihi kültürel miras kalıcı listesine dahil edişinin (2015 Temmuz) onuncu yılı 2025’te şehir bu kez GABRİEL’e VEFA SERGİSİ ile buluşmuştu.
Önce DİTAV kültür sanat mekanında, sonra TÜYAP Diyarbakır Kitap Fuarında ve daha sonra da Diyarbakır Ticaret Sanayi Odası galerisinde ilgililerle buluştu tabii ki sergi. Şehir bugün için artık Gabriel’i ve şehre dair çabasını çok iyi biliyor.
Sergi sonrası DİTAV Diyarbakır, valilik makamına yazı yazdı. GABRİEL’in adı Dağkapı burcuna ya da uygun bir yere verilsin diye. Üzerinden epey zaman geçti, hala haber yok! Malum bizim ülkede bürokrasi biraz ağır işliyor.
Takdir edilmeli ki Albert Louis Gabriel adı, kadim Diyarbakır Surlarının kurtarıcısı olarak biliniyor. 1932 yılında şehre gelip, dönemin valisinin emriyle dinamitle sur duvarlarının tahribine karşı durarak Ankara’ya rapor yazdığı somut bilgi.
Ankara’nın da hızla karşı talimatıyla Sur yıkımını durdurttuğu da tarihi bilgi.
İşte o Gabriel bundan tam 94 yıl evvel anılan yıl içinde iki kez şehre gelip ikişer ay şehirde kalarak önemli bir işe imzasını koymuştu.
Döneme dair çok sayıda fotoğraflar çekerek, çizimler yapıp metinler yazmıştı. Surların tümüyle görsel haritasını çıkarmıştı. Sonra da Fransızca “şarki Türkiye’de arkeolojik geziler” kitabını yazmıştı. Kitabı 1940 yılında Fransızca olarak yazıldı ama tam 74 yıl sonra 2014’te Türkçeye çevrilip basılabilmişti.
“Gabriel’e vefa” sergisinin teşhirinin DİTAV Diyarbakır Kültür sanat evinde izleyicilerle buluşmasının son iki günü. 18 Ekim 2026 Pazar akşamı sergi toplanıyor. Belki il hatta ülke dışına seyahate çıkacak. Benden haber vermesi.
(ŞD/FY)
