Bêdengî ne tenê bêdengiya Xwedê li hember êşa mirov e. Bêdengiya mirov jî heye. Bêdengiya kesê ku ditirse. Bêdengiya kesê ku ji bo zindîbûnê tiştekî înkar dike. Bêdengiya kesê ku şahidê êşa yekî din e lê nikare li ber xwe bide.
Fîlma “Bêdengî” (Silence) ya Martin Scorsese di esasê xwe de li ser baweriyê ye; li ser keşîşên ku di Japonya ya sedsala 17an de, di nav zordariya li ser xiristiyanan de, li bawerî û rastiyê digerin. Lê heke fîlmê tenê ji aliyê olî ve binêrin, beşekî girîng ji pirsgirêka ku Scorsese li ber me datîne winda dibe.
“Bêdengî” ji bo min bêyî ku li ser baweriyê be, li ser mirovê ku di bin zexta hêz, tirs û tundûtûjiyê de mecbûr e hilbijartinan bike.
Û ji vir pirsêke ciddî derdikeve:
Gelo meriv dikare ji mirovekî ku di bin tirs û tundûtûjiyê de dijî, hêvî bike ku her dem li gor nirxên exlaqî yên îdeal tevbigere?
Di şertên asayî de, em bi hêsanî li ser exlaqê diaxivin. Em dikarin li ser wêrekiyê, dilsoziyê, rastiyê û xayîntiyê darizandinê bikin. Lê dema ku mijar dibe jiyan-man, mesele aloz dibe. Mirovê ku dizane hilbijartineke wî dikare bibe sedema êşandin an mirina wî an yekî din, êdî ne di heman şertên ku em ji dûr ve û bi ewlehiyê li ser biryara wî dadwerî dikin de biryar dide.
“Bêdengî” bi rastî vê dûrbûnê ji holê radike.
Em karakterên ku bawerî heye lê ditirsin dibînin. Kesên ku berxwe didin, kesên ku teslîm dibin û kesên ku di navbera van her du rewşan de her dem diçin û tên. Yek ji mînakên herî girîng «Kichijiro» ye; karakterekî ku meriv nikare bi hêsanî di kategoriya qehreman an xayîn de bi cih bike. Wî îman û bawerî heye, lê di kêliya tirsê de diwere. Xayîntiyê dike, poşman dibe û dîsa li lêborînê digere.
Heke em tenê bi pîvanên exlaqî yên îdeal lê binêrin, dibe ku bi hêsanî bibêjin ew qels an xayîn e. Lê fîlm ji me dixwaze ku em gavek paşve biavêjin û bipirsin: Çi tiştek mirov digihîne tevgerek wisa?
Tirs ne tenê hestekî takekesî ye. Dema ku tirs di nav civakekê de belav dibe, dibe hêzeke civakî. Mirov fêr dibin ku çi bibêjin, çi veşêrin, bi kê bawer nekin û kengê bêdeng bimînin.
Di şertên wisa de, hêz tenê bi zîndan û îşkenceyê naxebite. Hêz wê demê kûrtir dibe dema ku mirov dest pê dike xwe kontrol bike; dema berî ku yek jê re bibêje çi bike, ew divê bi xwe bizane ku çi nebêje.
Li vir “bêdengî” wateyeke din digire.
Bêdengî ne tenê bêdengiya Xwedê li hember êşa mirov e. Bêdengiya mirov jî heye. Bêdengiya kesê ku ditirse. Bêdengiya kesê ku ji bo zindîbûnê tiştekî înkar dike. Bêdengiya kesê ku şahidê êşa yekî din e lê nikare li ber xwe bide. Û heta bêdengiya civakekê ku hêdî hêdî bi tundûtûjiyê re adet dike.
Dibe ku yek ji beşên herî tal û êşdar ên fîlmê ev be: Tundûtûjî ne tenê laşê mirov armanc dike; dikare têkiliya wî bi xwe re jî biguherîne.
Mirovê ku mecbûr dibe nasname an baweriya xwe veşêre, ne tenê bi cezaya derve re rû bi rû ye. Ew dibe ku bigihîje cihê ku di navbera tiştê ku bi rastî bawer dike û tiştê ku ji bo jiyanê divê bike de qeleşek çêbibe.
Li vir mijara “xayîntiyê” jî aloztir dibe.
Gelo xayîntî her dem encama bêexlaqiyê ye? An carinan encama tirsê ye?
Û heke tirs encama binesaziya tundûtûjî be, gelo meriv dikare hemû berpirsiyariyê bixe ser milê takekesî?
Ev pirs ne wateya ku mirov ji berpirsiyariyê xilas bike. Mijar tiştekî din e: Ji bo dadweriya exlaqî li ser mirovekî, divê şertên ku ew mirov di wan de hilbijartine jî were dîtin.
Em bi gelemperî encama tevgerê dibînin, lê fîlm me mecbûr dike ku em li şertên ku ev tevgerê çêkirine jî lê binêrin.
Ji vê nêrînê, «Bêdengî» li ser pirsgirêkeke civakî ya gelek girîng jî diaxive: Pirsgirêka “yê din”.
Dema ku hêz komekê wekî tehdît an biyanî nîşan dide, jêbirina wê komê hêsantir dibe. Mirov pêşî ji civakê tê derxistin, paşê nasnameya wî tê guman kirin û di dawiyê de dibe ku tundûtûjiya li dijî wî were rewa kirin.
Lê fîlmê aloziyeke din jî heye. Scorsese nahêle ku em tenê aliyekê wekî qurbaniyê mutleq û aliyê din wekî xirabiyê mutleq bibînin. Keşîşên ewropî jî bi çand û cîhanbîniyeke din ketine Japonyayê. Ji ber vê yekê fîlm heta li ser xwe ya veguhestina bawerî û çandê jî pirsan diafirîne.
Gelo dema ku baweriyek ji civakekê derbasî civakek din dibe, tenê bawerî tê veguheztin? An çand, dîrok û nêrîna hêzê jî digel wê diçin?
Ev alozî ye ku “Bêdengî” ji fîlmeke olî ya sade cuda dike.
Fîlm ne dibêje ku îman û bawerî her dem rizgarker e û ne jî dibêje ku înkara wê herdem xayîntî ye. Heta li ser fedakariyê jî bersiveke sade nade.
Ji ber ku fedakarî dema ku jiyana mirovên din tê de be, êdî ne tenê hilbijartineke takekesî ye.
Heke israra yekî li ser baweriya xwe bibe sedema êş û mirina kesên din, gelo hîn jî meriv dikare wê tenê wekî fezîleta exlaqî binirxîne?
Û heke mirovek ji bo pêşîgirtina êşa yekî din ji tiştekî ku ji bo wî pîroz e dest berde, gelo ev bi neçarî têkçûna wî ye?
Scorsese bersivên van pirsan amade nade me. Berevajî, nirxa fîlmê di vê nedana bersiva qetî de ye. Ew me di rewşekê de dihêle ku divê em di navbera bawerî û îman, wijdan, jiyan-man û berpirsiyariya exlaqî de hilbijartinan bikin, bêyî ku yek jê bi temamî bêbiha be.
Dibe ku “Bêdengî” di dawiyê de li ser vê yekê be ku mirov her dem di şertên ku hilbijartina wî bi rastî azad be de hilbijartinan nake.
Carinan mirov hilbijartinan dike, lê hilbijartinên wî/ê berê ji aliyê tirs, tundûtûjî, civak û hêzê ve sînorkirî ne.
Û dibe ku ji ber vê yekê dadwerî li ser mirovên ku di bin zextê de dijîn, ji derve pir hêsantir e ji jiyana li şûna wan de.
Em dikarin li ser wêrekiyê biaxivin, ji ber ku dibe ku hîn mecbûr nebûne bihayê wê bidin. Em dikarin li ser dilsoziyê biaxivin, ji ber ku hîn ji bo xayîntiyê nehatine êşandin. Em dikarin li ser exlaq biaxivin, ji ber ku hîn di rewşekê de nehatine danîn ku di navbera rastî û jiyana mirovekî de mecbûr bin hilbijartinan bikin.
“Bêdengî” vê dûrbûnê dijî.
Fîlm tîne bîra me ku exlaq ne tenê komek prensîbên xweşik e; exlaq di kêliyên herî dijwar ên jiyana mirov de tê ceribandin. Lê dibe ku heman kêlî ew bin ku darizandin dijwartir ji her gavê ye.
Di dawiyê de, pirsa sereke ya fîlmê ji bo min ne ev e ku kî bawermend bû, kî xayîntî kir û kî berxwedan kir.
Pirs ev e:
Dema ku em mirovekî ewqas di tirs û tundûtûjiyê de bihêlin ku hilbijartinên wî di navbera jiyan-man û bawerî, di navbera xwe û yê din, di navbera bêdengî û hewarê de sînorkirî bibin, hîn jî em çiqas dikarin wî berpirsiyarê hilbijartina ku kiriye bihesibînin?
Dibe ku “Bêdengî” bi rastî ji vê xala êşdar dest pê dike; cihê ku êdî nikare mirovan bi hêsanî bike qehreman, xayîn, bawermend an bêbawer.
Ji ber ku li pişt her hilbijartinê mirovek rawestiyaye; û carinan berî dadwerîkirina li ser hilbijartina wî/ê, divê em bibînin ka kîjan cîhanê ew mecbûr kiriye ku hilbijêre.
(XR/AY)
