“Bir çocuğun doğduğu yer, onun geleceğinin sınırı olmamalı.”
TÜİK’in 2025 yılı Muhtemel Eğitim Süresi (MES) verileri, Türkiye’nin eğitim sistemi açısından yalnızca bir istatistik tablosu değil, aynı zamanda üzerinde ciddi biçimde düşünülmesi gereken toplumsal bir gerçekliği ortaya koyuyor.
Türkiye’de ilkokula başlama çağındaki bir bireyin, mevcut eğitim koşullarının devam etmesi halinde eğitim hayatında geçirmesi beklenen süre 16,8 yıl olarak hesaplanmış durumda. Ancak iller arasındaki farklılıklara baktığımızda karşımıza çok daha çarpıcı bir tablo çıkıyor.
Bayburt ve Karabük’te muhtemel eğitim süresi 18,6 yıl iken İstanbul’da 18,4, Tunceli’de 18,3 yıl. Listenin diğer ucunda ise Urfa 13,8 yıl, Şırnak 14,1 yıl, Muş 14,3 yıl ile yer alıyor.
Bu rakamlar arasındaki fark, yalnızca birkaç yıllık istatistiksel bir farklılık değildir. Bu fark, bir çocuğun hayatında yıllarca süren eğitim fırsatı farkı anlamına geliyor.
Peki, aynı ülkenin çocukları neden eğitim hayatlarında bu kadar farklı sürelerle karşılaşıyor?
Asıl sorulması gereken soru budur.
Eğitimde ortaya çıkan bölgesel farklılıkları yalnızca “iller arasındaki eğitim düzeyi farkı” şeklinde açıklamak, sorunun özünü görmemek olur.
Çünkü eğitim sonuçları kendiliğinden ortaya çıkmaz.
Bir çocuğun okula devam edip etmemesi; ailesinin ekonomik durumu, yaşadığı mahallenin koşulları, okulun fiziki olanakları, öğretmen sayısı, sınıf mevcutları, ulaşım olanakları, beslenme koşulları, ailelerin eğitim düzeyi ve çocuğun yaşadığı sosyal çevre gibi çok sayıda faktörden etkilenir.
Dolayısıyla bir ilde muhtemel eğitim süresinin düşük olması, öncelikle o ilde yaşayan çocukların “eğitime yeterince önem vermediği” şeklinde okunmamalı.
Tam tersine şu sorular sorulmalıdır:
Çocukların eğitimden kopmasına neden olan koşullar nelerdir?
Ailelerin ekonomik sorunları çocukların eğitimini nasıl etkiliyor?
Okulların fiziki ve akademik koşulları yeterli mi?
Öğretmen dağılımında bölgesel eşitsizlikler var mı?
Çocukların okulda kalmasını sağlayacak sosyal destekler yeterli mi?
Ve belki de en önemlisi:
Eğitim politikaları bütün çocukların gerçek yaşam koşullarını dikkate alıyor mu?
Bu sorular sorulmadan yalnızca istatistikleri açıklamak, sorunun kendisini çözmeye yetmez.
Bölge illerinin önemli bir bölümünün Türkiye ortalamasının altında kalması, Diyarbakır açısından da ayrıca değerlendirilmelidir.
Diyarbakır, nüfusu, genç nüfusunun büyüklüğü ve bölgesel merkez olma niteliği nedeniyle eğitim politikaları açısından özel bir öneme sahip.
Ancak genç nüfusun fazla olması tek başına bir avantaj değil.
Eğer gençlerin önemli bir bölümü eğitim sisteminin dışında kalıyorsa, okuldan erken kopuyorsa veya nitelikli eğitime erişimde güçlük yaşıyorsa, genç nüfusun varlığı bir potansiyelden ziyade çözülmesi gereken önemli bir toplumsal meseleye dönüşebilir.
Burada yapılması gereken, çocukları ve gençleri suçlamak değil; eğitim sisteminin onları neden yeterince tutamadığını sorgulamaktır.
Bir öğrencinin okuldan kopmasını yalnızca “öğrencinin başarısızlığı” olarak görmek kolay. Fakat çocuğun evindeki ekonomik koşullara, ailesinin yaşadığı sorunlara, ulaşım olanaklarına, beslenmesine, okulun niteliğine ve geleceğe ilişkin beklentilerine bakmadan yapılan değerlendirme eksik kalır.
Eğitim eşitsizliğinin en önemli boyutlarından biri ekonomik eşitsizliktir. Bir öğrencinin sabah okula aç gitmesi, eğitim araçlarına ulaşamaması, ulaşım sorunu yaşaması, ailesinin geçimine katkı sunmak zorunda kalması veya eğitim sonrasında iş bulacağına dair umudunun zayıflaması, onun eğitim hayatını doğrudan etkileyebilir.
Bu nedenle eğitim politikası, yalnızca Milli Eğitim Bakanlığı'nın bütçesi veya okul sayısı üzerinden değerlendirilemez.
Çocuğun beslenmesini, ulaşımını, barınmasını, okul ihtiyaçlarını ve güvenli bir eğitim ortamına erişimini garanti altına almadan yalnızca “okula gidin” demek yeterli değil.
Özellikle dezavantajlı bölgelerde ücretsiz ve nitelikli okul yemeği, ulaşım desteği, eğitim materyallerine erişim, rehberlik hizmetleri ve ailelere yönelik sosyal destekler eğitimden kopuşun önlenmesinde önemli rol oynayabilir.
Bölge açısından eğitim tartışılırken üzerinde durulması gereken konulardan biri de anadili meselesi.
Çocuğun eğitimle kurduğu ilk ilişki, onun kendisini ifade edebilmesi ve öğrendiği bilgiyi anlamlandırabilmesi açısından dil büyük önem taşır.
Ana dilde eğitim konusunun yalnızca kültürel veya kimlik temelli bir tartışmaya indirgenmesi de doğru değildir. Bu mesele aynı zamanda çocuğun eğitim sürecine katılımı, kendisini ifade edebilmesi ve eğitimle kurduğu bağ açısından ele alınması gereken bir konu.
Türkiye'nin eğitim politikaları, farklı dilsel ve kültürel gerçeklikleri dikkate alan, çocukların eğitim hakkını güçlendiren ve eğitimde fırsat eşitliğini büyüten bir yaklaşımı tartışmalı.
Çünkü eğitim sistemi çocuğun gerçekliğini ne kadar dikkate alırsa, çocuk da eğitim sistemiyle o kadar güçlü bir bağ kurabilir.
TÜİK verilerine göre Türkiye'de kadınların muhtemel eğitim süresi 17,2 yıl, erkeklerin ise 16,3 yıl olarak hesaplandı.
Bu veri, tek başına bütün sorunları açıklamasa da kadınların eğitim süreçlerindeki dönüşümü görmek açısından önemlidir.
Ancak ülke ortalamasının olumlu görünmesi, her ilde ve her toplumsal kesimde aynı sonuçların ortaya çıktığı anlamına gelmez.
Özellikle bölgesel farklılıklar söz konusu olduğunda kız çocuklarının eğitime devamlılığı, okuldan kopma nedenleri ve eğitim sonrasında istihdam olanakları birlikte değerlendirilmeli.
Bir kız çocuğunun okula devam etmesi kadar, aldığı eğitimin onun yaşamında gerçek bir karşılığının olması da önemli.
TÜİK'in açıkladığı veriler önemli.
Çünkü bize nerede olduğumuzu gösteriyor.
Fakat istatistiklerin asıl anlamı, ortaya koyduğu sorulara verilecek cevaplarda yatıyor.
Şanlıurfa'nın 13,8 yıllık muhtemel eğitim süresine sahip olması, Şırnak'ın 14,1, Muş'un 14,3 yıl seviyesinde bulunması ve bölgedeki bazı illerin Türkiye ortalamasının altında kalması yalnızca “bölge illerinin eğitim seviyesi düşük” şeklinde yorumlanmamalı.
Bu sonuçların arkasındaki yapısal nedenler araştırılmalı.
Çünkü eğitimde başarısızlık yalnızca öğrencinin başarısızlığı değil.
Bir eğitim sisteminin başarısı, en başarılı öğrencilerinin ne kadar ileri gittiğiyle değil, en dezavantajlı öğrencisini ne kadar destekleyebildiğiyle de ölçülmeli.
Eğer bir bölgede çocuklar eğitimden daha erken kopuyorsa, öncelikle o çocuklara “Neden okumadın?” sorusunu sormadan önce sisteme şu soruyu yöneltmek gerekir: “Seni okulda tutmak için biz ne yaptık?”
Bugün eğitimde ortaya çıkan bölgesel farklılıklar değiştirilemez bir kader değil.
Doğru politikalarla eğitim süresi artırılabilir, okul terkleri azaltılabilir, çocukların eğitimde kalma oranları yükseltilebilir.
Bunun için ise eğitim politikalarının merkezi hedeflerinin yanında yerel ihtiyaçlara dayalı eğitim politikalarına da ihtiyaç var.
Diyarbakır'ın eğitim sorunları ile İstanbul'un eğitim sorunları aynı değil.
Şırnak'ın, Şanlıurfa'nın, Muş'un, Ağrı'nın veya Hakkâri’nin eğitim sorunlarını yalnızca Ankara'dan belirlenen standart politikalarla çözmeye çalışmak yeterli olmayabilir.
Yerel yönetimler, eğitimciler, üniversiteler, eğitim sendikaları, aileler, öğrenciler ve sivil toplumun eğitim politikalarının tartışılmasına daha fazla katılması gerekir.
Çünkü eğitim yalnızca okulun içinde gerçekleşen bir süreç değildir. Eğitim, toplumun bütününü ilgilendiren bir gelecek meselesi.
TÜİK'in açıkladığı 2025 Muhtemel Eğitim Süresi verilerine bakarken yalnızca 16,8, 18,6 veya 13,8 gibi rakamları görmemeliyiz.
Bu rakamların arkasında milyonlarca çocuğun hayatı var.
Bir yerde eğitim süresi 18,6 yıl iken başka bir yerde 13,8 yıl olarak ölçülüyorsa, bu farkın nedenlerini sorgulamak zorundayız. Çünkü eğitim hakkı, çocuğun doğduğu şehre göre değişmemeli.
Bir çocuğun geleceği ailesinin ekonomik durumuna, yaşadığı mahallenin olanaklarına veya doğduğu ilin eğitim istatistiklerine mahkûm edilmemeli.
Eğitimde fırsat eşitliği, herkesin aynı koşullara sahip olduğunu varsaymak değil; dezavantajlı olanlara daha fazla destek sunarak gerçek anlamda eşit bir başlangıç yaratmaktır.
Bugün elimizde önemli bir veri var.
Şimdi yapılması gereken, bu veriyi yalnızca açıklamak değil, bu eşitsizliğin nedenlerini ortaya çıkarmak ve değiştirmek için ciddi bir toplumsal ve kamusal irade oluşturmaktır.
Çünkü bir çocuğun kaç yıl eğitim göreceği yalnızca bir istatistik değil.
O süre, onun hayata dair kurabileceği hayallerin, sahip olabileceği olanakların ve geleceğini şekillendirme gücünün de bir göstergesidir.eğitim
Ve hiçbir çocuğun geleceği, doğduğu yeryüzünden daha kısa olmamalı.
(AÖ/NÖ)
