Dün akşam bisikletimle Psalidi’ye doğru dönerken, artık ıssızlaşmış bir plajda durdum. Yaz gitmiş, sesleri de beraberinde götürmüştü. Karşıda, Ege’nin öbür kıyısında, Bodrum’un ve Turgutreis’in ışıkları titreşiyordu. Arkamda Kos, önümde Türkiye, aramızda biraz deniz. Bisikletim yanıma yaslanmış, orada dikilirken, okuldan beri peşimi bırakmayan bir soru sonunda yanıt istedi. Dünyanın bu köşesinde ne yapıyorum ben? Neden öğretmenlik yapıyorum?
Aklıma gelen ilk yanıt en kolay olanıydı, yani öğrencilerin sınavları geçmesi için öğretmenlik yaptığım. Bu beni tatmin etmedi. Biri bir testten harika bir sonuç alabilir, iki hafta sonra da konunun ne olduğunu unutmuş olabilir. Hepimiz bunu yaşadık.
İki eğitim anlayışı
Bence eğitime bakmanın iki yolu var. Birincisi, amacın insanın kendi başına öğrenmeyi öğrenmesi, yani araştırması, sorgulaması ve yaratması olduğunu söyler.
Diğer anlayış ise, daha yumuşak bir sözcük bulamıyorum, manipülasyondur. Genç insan, küçük yaştan itibaren talimatlara uyacağı, kendisine söylenenleri kabul edeceği ve fazla soru sormayacağı bir çerçevenin içine girmelidir. İtaatkâr öğrenci itaatkâr yurttaş, itaatkâr çalışan olur.
Peki okulda sınavları geçmek için mi eğitiliyorsun, yoksa yaratıcı araştırmaya mı hazırlanıyorsun? Bu soru her kademe için geçerlidir.
Yunan sisteminde altı yıl ilk, altı yıl da ortaöğretim vardır. Zorunlu eğitim ortaokula denk gelen gymnasio’ya kadar sürer, lise ise Panhellenic denilen ulusal üniversite giriş sınavlarıyla son bulur. Türk sisteminde “4+4+4” düzeni ve on iki yıllık zorunlu eğitim vardır, bunun da kendi kritik eşikleri bulunur, seçkin liselere giriş için LGS ve üniversiteye giriş için YKS. Farklı tarihlere sahip iki komşu ülkede gençlerin kaygısı aynıdır. Bir sayı geleceklerini belirleyecektir.
Sınavların kaldırılması gerektiğini söylemiyorum. Yararlı bir araç olabilirler, öğrenciye nerede durduğunu, bana da derslerimde neyi değiştirmem gerektiğini gösterebilirler. Ancak sınav araç olmaktan çıkıp amaç haline geldiğinde öğrenci öğrenmez, ayakta kalmaya çalışır. Bir konuya çok ilgi duyan bir öğrencimi hatırlıyorum, onu biraz daha araştırmak isteyip istemediğini sordum. Bana “Sınavda çıkacak mı?” dedi. Hayır deyince ilgisi söndü. Öğretmen olarak kendimi suç ortağı gibi hissettim.
MIT’nin büyük fizikçilerinden Victor Weisskopf, öğrencileri “Bu dönem hangi konuları işleyeceğiz?” diye sorduğunda, “Önemli olan neleri işleyeceğimiz değil, neleri keşfedeceğiniz” diye yanıt verirdi. Bu cümle benim için pedagojinin tamamıdır.
Konuşan bir kütüphane
İşte burada yapay zekâ devreye giriyor ve kendime karşı adil olmak istiyorum. Her teknoloji tarafsızdır, ev yapan ama kafa da kırabilen bir çekiç gibi. Teknofobik değilim. Dijital araçlar kullanıyorum ve Fizik dersi için ücretsiz uygulamalar geliştiriyorum. Üstelik telgrafın ya da kanalizasyon şebekelerinin getirdiği değişikliklerin, belki de bugünkülerden daha derin olduğunu unutmayalım.
Yapay zekâyı farklı kılan şey ise yalnızca bir kütüphane olmaması. Sorduğun her şeye anında, akıcı bir dille ve özgüvenle yanıt veren bir sohbet arkadaşı. Ve ben onu doğru kullanmak için ne gerektiğini düşünüyorum.
Ne aradığını bilmen gerekir. Önemliyi önemsizden, doğruyu inandırıcı biçimde sunulandan ayırmanı sağlayacak bir anlama çerçevene ihtiyacın var. “Acaba çerçevem yanlış mı?” diye kendine sormaya hazır olmalısın. Koca bir kütüphanenin anahtarı sana verilip “bir göz at” dendiği için fizikçi olunmaz. Bir sohbet botu sana konuşan bir kütüphanedir ve bu onu daha tehlikeli kılar, çünkü acemi olarak ne zaman sana saçma şeyler söylediğini anlayacak araçlara sahip değilsin.
Nobel’i en çok makale okuyan ve en çok not tutan kişi değil, neyi bulmak istediğini bilen kişi alır. Bu yıl Nobel Fizik Ödülü tek bir bilim insanına, Belçikalı-Amerikalı Francis Halzen’e verildi, IceCube nötrino gözlemevine katkıları ve astrofiziksel kökenli yüksek enerjili nötrinoların keşfi nedeniyle. Nötrinolar yüksüz ve neredeyse kütlesiz parçacıklardır, her şeyin içinden iz bırakmadan geçerler. Onları yakalamak için yıllarca peşini bırakmayan bir soruya ve Güney Kutbu’ndaki bir kilometreküp buzu dedektöre dönüştürecek hayal gücüne ihtiyacın var. Hazır bir yanıt bulunacak değildi. Bir soru vardı ve onu hiç bırakmayan bir insan. Böyle bir soru, araştırmacıyı her sabah uyandıran ve yanıtlar on yıllar gecikse bile onu laboratuvara geri götüren şeydir.
Eleştirel düşünme zaten teslim edilen bir bilgi değildir. Emekle inşa edilir. Denersin, hata yaparsın, çıkmaza girersin, yeniden denersin. Bu zorluk öğrenmenin önündeki engel değil, öğrenmenin ta kendisidir. Bir araç bunu, öğrenci onu yaşamaya fırsat bulmadan ortadan kaldırırsa, ona vermeye çalıştığımız şeyi tam olarak elinden alır. Fizikte bunu açıkça görüyorum. Bir problemle bir saat boğuşan çözümü anlar, çözümü hazır alan ise sabaha kadar unutur.
Maliyet mi, yatırım mı?
Yapay zekânın eğitimi “daha verimli” kılacağını, zaman kazandıracağını, çocukların iş piyasasına hazırlanması gerektiğini sık sık duyuyorum. Bana eğitimi kâr etmesi gereken bir işletme gibi yargılamak çarpık bir yaklaşım geliyor. Özgür, yaratıcı insanlardan oluşan bir toplum mu istiyoruz, yoksa yalnızca GSYH’yı artıracak çalışanlar mı? Aynı şey değil.
Bir de pratik açıdan bakalım. Bugün kullandığımız teknolojiler, bağımsız, meraklı ve başarısız olmakta özgür insanların fikirleri denediği laboratuvarlardan çıktı. Bu tutumu beslemeyen bir toplum, hayal ettiği teknolojiye bile ulaşamaz.
Meselenin karanlık yüzü
Burada içimdeki ses araya giriyor. “Eleştirel yetiden söz ediyorsun. Çevrende olup bitenleri görmüyor musun?”
Görüyorum. Son aylarda Yunanistan’da, Kıbrıs’ta, Almanya’da ve başka yerlerde okullarda yeniden Nazi selamları, sıralara ve duvarlara çizilen gamalı haçlar, Holokost’la dalga geçen şakalar duyuyoruz. Bazı olaylar kışkırtma, bazıları daha ciddi. Ama hepsi bizi ilgilendiriyor.
Böyle bir ideoloji gençleri neden cezbediyor? Bir fikir edinecek kadar şey duydum ve gördüm, basitleştirmemeyi umarak anlatayım. Birincisi, aidiyet ihtiyacı var, çünkü genç bir grup ve bir kimlik, kendinden büyük bir şey arar. İkincisi, belirsizlik var, ekonomik kriz, gelecek kaygısı ve kimsenin onu dinlemediği duygusuyla. Üçüncüsü, hazır yanıtlar var, çünkü aşırı sağ ideoloji her şey için bir düşman ve bir açıklama sunar, karışık bir zihin de basit açıklamaları sever. Dördüncüsü, provokasyon var, çünkü Nazi selamı büyükleri şoke etmenin ve kendini güçlü hissetmenin en kolay yoludur. Beşincisi, cehalet var, çünkü rejimin pratikte ne anlama geldiğini öğrenmemiş biri yalnızca şok eden bir sembol görür.
Ama altıncı bir neden daha var ve beni en çok o düşündürüyor, çünkü bizi öğretmen olarak ilgilendiriyor, manipülasyon. İtaati ve ezberi ödüllendiren, çocuğa “Bunu nereden biliyoruz?” demek yerine “Sınavda çıkacak mı?” diye sormayı öğreten bir okulun, farkında olmadan faşizmin yeşerdiği toprağı hazırlayıp hazırlamadığını merak ediyorum. İtaat etmeye alışmış zihin, ona ne düşüneceğini söyleyecek bir otorite arar. Faşizm bu otoriteyi ona hazır sunar, lider, emirler, düşman ve kesinlik ile birlikte. İki savaş arası Almanya’sı okuma yazma bilmeyenlerin ülkesi değildi. Sorgulamasız bir eğitimin silahsız kaldığı görüldü.
Manipülasyonun her şeyi açıkladığını iddia etmiyorum. Yoksulluk, güvensizlik ve her ülkenin tarihsel yaraları da kendi paylarını oynuyor. Ama manipülasyon, kendi sınıflarımızda değiştirebileceğimiz nedendir. Yapay zekâ bu tehlikeyi güçlendirmek üzere geliyor. Çocuklar, gerçek olanı değil dikkati çekeni öne çıkaran algoritmalar aracılığıyla mesajlarla karşılaşıyor. İkna edici söylemi sıfır zamanda üreten sistemler, yanlış bilgiyi daha ucuz ve daha sindirilebilir kılıyor. Hazır yanıtları gerçek gibi duyulan bir sesten almaya alışmış bir çocuk, onu kendi işine gelen yöne götürmek isteyen herkese kolay av olur. Artık üniformaya da kürsüye de gerek yok. Bir ekran yeter.
Biz öğretmenler neler yapabiliriz?
Kınamak yetmez. Tarihi yalnızca tarihlerle değil kaynaklarla öğretebiliriz, öğrenci bir rejimin nasıl kurulduğunu, kimlerin acı çektiğini, Yahudilere, Romanlara, muhaliflere, “farklı” olanlara ne olduğunu ve toplumların bunu ne kadar geç fark ettiğini görsün. Yalnızca cezalandırmak yerine dinleyebiliriz, çünkü selamın ardında çoğu zaman kendini görünmez hisseden bir çocuk vardır. Sınıfı, aşağılanmadan itiraz edilebilen bir yer yapabiliriz. Çocuklara şunu sormayı öğretebiliriz, bunu kim söylüyor, neden söylüyor, hangi veri ve kanıtlar bunu destekliyor ve kim kazanıyor.
Bu, sorumun yanıtı. Öğrencimin soru sorabilmesi ve sorgulayabilmesi için öğretiyorum, soru soran bir çocuğun yandaş olması da çok zordur.
Sonuç
Ve gelmek istemediğim yere geliyorum, çünkü yasaklardan hoşlanmam. Ama mantık beni oraya götürürken ne yapabilirim ki?
Eğitimin amacı, araştırma, yargılama ve gözden geçirme yetisini inşa etmektir. Bu yeti ancak kişisel emekle ve insanların rehberliğiyle inşa edilir. Çocuklar, onların yerine düşünen ve yanıt veren yapay zekâ araçlarına sınırsız erişirse, bu yetiyi geliştirmeye fırsat bulmadan, onu yaratan sürecin kendisini kaybederler. Bu, araba kullanmayı öğrenmemiş birine “daha çabuk varır” diye arabayı vermek gibidir.
Bu nedenle, itirazlarla karşılaşacağımın tam bilincinde olarak, ilk ve ortaöğretim öğrencilerinin yapay zekâ kullanımının, okulda ve ders çalışırken, yasaklanmasını öneriyorum.
Teknolojiden korktuğumdan değil, önce eleştirel yetilerinin korunması ve gelişmesi için. Daha sonra, genç insanlar kendi ölçütlerini oluşturduğunda, yapay zekâ yaşamlarına kademeli olarak, rehberlikle girebilir, insanın elinde tuttuğu bir araç olarak, yürümesini engelleyen bir koltuk değneği olarak değil.
Sonuçta amacım her akşam aynı. Öğrencimin düşünmek için ne bana ne de herhangi bir makineye ihtiyaç duyacağı noktaya gelmesi. Dünyanın bu köşesinde yaptığım bu, öğretmenlik yapmamın nedeni de bu.
(PP/EMK)
