“Azadî ew e ku mirov bikaribe navên rastîn ên hevdu ji hev re bibêjin.”— Chris Cleave
Dema ku em li dîroka civakekê dinêrin, em dibînin ku azadî tenê bi rêzikên qanûnî an bi biryarên siyasî nayê ravekirin. Azadî di heman demê de ew e ku mirov bikaribe xwe wekî ku heye îfade bike, neçar nebe ku nasnameya xwe veşêre, bi zimanê xwe biaxive û bêyî ku nasnameya kesên din wekî tehdîdê bibîne, bi wan re bijî.
Gotina Chris Cleave, "Azadî ew e ku meriv bikaribe navên xwe yên rastîn ji hev re bibêje," di vê çarçoveyê de wateyek bihêz digire. Ji ber ku gotina navê xwe yê rastîn di bingeh de tê wateya ku meriv bikaribe bêje, "Ez ev im, û ne hewce ye ku ez hebûna xwe veşêrim."
Ji ber vê yekê, gengaz e ku em vê hevokê ne tenê ji aliyê azadiya kesane ve, lê di warê aştiya civakî û ji nû ve avakirina civakê ve jî bixwînin.
Şer û pevçûnên demdirêj di civakan de tenê wêrankariyên fîzîkî çênakin. Di heman demê de ew baweriya mirovan a li hevdu, çanda jiyana hevbeş û girêdanên civakî jî lawaz dikin.
Di demên pevçûnan de, mirov pir caran dest bi dadbarkirina hevdu dikin ne ji ber kesayetiyên wan, lê ji ber nasnameyên ku ew pê ve girêdayî ne. Cûdahiya "em" û "ew" kûrtir dibe. Êşa aliyekî wekî êşa aliyê din nayê dîtin. Tirs, pêşdarazî û vegotinên ji rabirdûyê ji nifşekî bo nifşekî din têne veguhestin.
Ji ber vê yekê, bidawîhatina şer nayê wê wateyê ku aştiya civakî bi xwe jî dest pê dike. Agirbest dibe ku destpêka aştiyê be; lêbelê, ji bo ku aştî bibe beşek ji jiyana civakî, pêdivî ye ku mirov ji nû ve fêr bibin ka çawa bi hev re têkilî daynin.
Li vir e ku ji nû ve avakirina civakê dibe cihê girîngiyê. Ji nû ve avakirin ne tenê ji nû ve avakirina rê, avahî, sazî, an jî jiyana aborî ye. Pirsgirêka bingehîn ji nû ve avakirina hesta ewlehiyê ya civakê, amadebûna wê ya ji bo jiyana bi hev re û hêviya wê ya hevpar ji bo pêşerojê ye.
Gotina navê kesekî dibe ku karekî hêsan xuya bike. Lêbelê, dema ku em zextên ku di seranserê dîrokê de li ser nav, ziman û nasnameyan hatine kirin bifikirin, em fêm dikin ka ew çiqas bi kûrahî watedar e.
Nav yek ji awayên ku mirov xwe bi cîhanê dide nasîn e.
Ziman amûra mirovan e ji bo ku cîhanê watedar bike.
Nasname jî parçeyek girîng a girêdanên civakî û çandî ye ku mirov xwe pê ve girêdayî hîs dike.
Ji ber vê yekê, ku mirov bikaribe bi navê xwe, bi zimanê xwe û bi nasnameya xwe hebûna xwe bide naskirin, yek ji nîşaneyên girîng ên azadiya civakî ye.
Lê ya girîng li vir ne tenê ew e ku kesek bikaribe nasnameya xwe îfade bike. Meseleya bingehîn ew e ku mirov bikaribin rêzê li heman mafê yên din bigirin.
Dema ku em azadiyê tenê ji bo xwe dixwazin, têgihiştineke kêm a azadiyê derdikeve holê. Azadiya rastîn li cihê ku cudahî dikarin ji hev re qadê vekin, pêş dikeve.
Ji ber vê yekê, yek ji mijarên bingehîn ên pêvajoya aştiyê jî ew e ku ji bo nasname, ziman, çand û bîranînên cuda yên civakê bingehek were afirandin ku hemû bikaribin bi hev re bijîn.
Tu civak bêyî rûbirûbûna bi rabirdûya xwe nikare pêşerojek saxlem ava bike. Lêbelê, rûbirûbûna bi rabirdûyê re nayê wê wateyê ku êşa wê bi berdewamî dubare bibe. Armanc ne ew e ku êş bibe çavkaniya dijminatiyên nû, lê ew e ku ew were fêmkirin û bi vî awayî ji nifşên pêşerojê re pêşerojek aram were hiştin.
Ji bo vê yekê, pêdivî ye ku bîranînên beşên cûda yên civakê werin dîtin. Bîra civakekê ji yek vegotinê pêk nayê. Bûyerek dikare ji hêla mirovên cûda ve bi awayên cûda were jiyîn. Trawmaya kesekî dikare di bîranîna kesekî din de cihekî cûda bigire.
Civakîbûna aştiyê hewce dike ku ev bîranînên cuda bêyî ku hewl bidin hevdu ji holê rakin, bikaribin li kêleka hev cih bigirin. Ev yek jî çandeke guhdarîkirinê hewce dike. Şîyana mirovan a guhdarîkirina çîrokên hev, hewldana fêmkirina êşa hev, û qebûlkirina hebûna ezmûnên cûda yek ji gavên girîng ber bi refaha civakî ve ye.
Perwerde di pêvajoya ji nû ve avakirina civakê de cihekî taybet digire. Ji ber ku perwerde ne tenê saziyek e ku zanînê vediguhezîne; ew di heman demê de yek ji amûrên ku ji bo fêrkirina civakê çawa bi hev re bijîn tê bikar anîn e. Ji ber vê yekê, di demên aştiyê de, divê perwerde li ser têgihîştinek were damezrandin ku cudahîyan tepeser neke, lê belê jiyana wan a bi hev re gengaz bike.
Meseleya zimanê dayikê li vir bi taybetî girîng e. Şîyana mirovekî ya hizirkirin, xwe îfadekirin û veguhestina bîra çandî bi zimanê xwe bo nifşên pêşerojê ne tenê meseleyeke zimannasî ye. Ew di heman demê de bi nasname, çand û rûmeta mirovan ve jî girêdayî ye. Nasandina zarokan bi ziman û çandên cûda nayê wê wateyê ku ew ê ji hev dûr bikevin; berevajî vê, ew dikare ji wan re bibe alîkar ku hevdu çêtir fam bikin.
Ji ber vê yekê, di perwerdehiya aştiyê ya ji bo zarok û mezinan de, tenê gotina "Cûdahiyên me hene" têrê nake. Divê em fêrî wan bikin ka meriv çawa bi van cudahîyan re bi hev re dijî.
Heke aşti tenê wekî têgeheke ku li maseya aktorên siyasî tê axaftin bimîne, ew nikare di civakê de kûr bibe.
Divê aştî di jiyana rojane de jî xwedî wate be.
Rêzgirtina li nasnameya cîranê xwe...
Mamosteyek nikare paşxaneya çandî ya cihêreng a xwendekarekî paşguh bike...
Dayik, dema ku zarokê xwe perwerde dike, divê li hember civatek din dijminatiyê neke, lê divê bi meraq û têgihîştinê nêzîkî wê bibe...
Dema rêxistinek li şûna ku wan ji holê rake cudahîyan qebûl dike...
Dema ku mirov ziman, bawerî, çand, an şêwazê jiyana kesekî din wekî gefek ji bo xwe nabîne...
Bi saya van tevgeran, aştî dibe normeke civakî.
Ji ber vê yekê, ji nû ve avakirina civakê ne tenê ji nû ve girtina biryarên siyasî yên mezin e; ew di heman demê de ji nû ve avakirina têkiliyên piçûk ên jiyana rojane ye jî.
Pêvajoya aştiyê dikare derfetê bide civakan ku peymanek civakî ya nû çêbikin. Di dilê vê peymanê de prensîbên wekî rûmeta mirovan, hemwelatîbûna wekhev, mafên bingehîn, azadî, edalet û şiyana jiyana bi hev re bi aştiyane digel cudahîyan dikarin hebin.
Armanc li vir ne ew e ku her kes bibe yek. Berevajî vê, armanc ew e ku bingehek ji bo jiyaneke hevpar were danîn ku tê de cûdahî werin parastin. Ji ber ku yekîtiya civakî û yekrengiya civakî ne heman tişt in.
Civatek dikare ne bi jiholêrakirina cudahîyên xwe, lê bi avakirina paşerojeke hevpar bi hev re, girêdanên civakî yên bihêztir ava bike.
Bêguman îradeya siyasî di pêvajoyên aştiyê de pir girîng e. Lêbelê, bêyî beşdariya civakê, bidestxistina guhertineke civakî ya mayînde zehmet e. Ji ber vê yekê, girîng e ku li taxan, dibistanan, rêxistinên civaka sivîl, saziyên çandî û avahiyên civakî yên cûrbecûr mekan werin pêşxistin ku mirov bikaribin li wir pirsgirêkên hevpar bipeyivin, guhdarî bikin û nîqaş bikin.
Heta ku civak bikaribe biaxive, dikare tirsên xwe jî bîne ziman.
Dema tirs xuya dibin, dikarin werin nîqaşkirin.
Dema ku dikarin werin nîqaşkirin, dikarin werin guhertin.
Ji ber vê yekê, perwerdehiya civakî dikare wekî yek ji hêmanên temamker ên pêvajoya aştiyê were dîtin.
Li şûna ku perwerdehiya civakî agahiyên amade bide mirovan, divê ew bi şiyana fikirîn û xebata bi hev re ji bo dîtina çareseriyan bên perwerdekirin.
Di vê çarçoveyê de, em dikarin têgeha "navê rastîn" di daxuyaniya Cleave de bi wateyeke berfirehtir binirxînin.
Gotina navê xwe yê rastîn: “Ez li vir im” e.
Lê azadî li wir bi dawî nabe.
Azadî ew e ku em rê bidin kesê din ku bêje "Ez jî li vir im."
Ev deriyê herî girîng ê aştiya civakî ye.
Eger her kes di civakê de tenê hewl bide dengê xwe bide bihîstin, jiyana bi hev re dijwar dibe.
Lêbelê, dema ku mirov dengê hev dibihîzin, şêweyekî nû yê têkiliya civakî derdikeve holê. Ji ber vê yekê, armanca pêvajoya aştiyê ne tenê jiholêrakirina pevçûnan e, lê di heman demê de xurtkirina çanda jiyana hevbeş e jî.
Îro, dema ku em li ser aştiyê difikirin, divê em barê hemû giraniya rabirdûyê li ser pêşerojê nexin.
Divê rabirdû neyê jibîrkirin; lêbelê, pêşeroj nikare tenê li ser êşên rabirdûyê were avakirin.
Civateke nû pêdivî bi zimanekî nû heye. Divê ev ziman li şûna dijminatiyê li ser diyalogê, li şûna qebûlkirinê li ser înkarê, li şûna tirsê li ser baweriyê, li şûna dûrxistinê li ser beşdarbûnê û li şûna bêdengiyê li ser azadiya derbirînê bê avakirin.
Belkî ji ber vê yekê ye ku daxuyaniya Chris Cleave xalek destpêkek bihêz e li ser rêya aştî û ji nû ve avakirina civakê: “Azadî ew e ku mirov bikaribe navên rastîn ên hevdu ji hev re bibêjin.”
Bi rastî, azadî di civakê de tê wê wateyê ku mirov xwe venaşêrin.
Aştî ne tenê wê demê mayînde ye ku mirov zirarê nedin hev, lê di heman demê de wê demê jî dema ku ew hebûna hevdu nas dikin û qebûl dikin.
Ji nû ve avakirina civakê jî tam li vir dest pê dike:
Li cihê ku mirov dikarin ji nû ve biaxivin…
Li cihê ku dikarin çîrokên hevdu bibihîzin…
Li cihê ku dikarin ziman û nasnameya xwe îfade bikin…
Li cihê ku dikarin bêyî înkarkirina êşên rabirdûyê li pêşerojê binêrin…
Û herî girîng, li cihê ku herkes dikare bê tirs navê xwe bibêje.
Ji ber ku azadiya rastîn a civakekê ne tenê di şiyana mirovan de ye ku navên xwe bibêjin, lê di heman demê de di şiyana wan de ye ku bêyî tirs, bi rêz û hestek wekheviyê navên hevdu bibêjin.
Aştî bêyî ku em hewl bidin hevdu biguherînin em fêr bibin ku hevdu fêm bikin dest pê dike.
Azadî jî li cihê ku herkes dikare bibêje “Ez ev im” û kesê li hember wî dikare bibêje “Ez te dibihîzim”, kûr dibe.
(AÖ/AY)
