Çocukluk deneyimleri yetişkinlikteki sağlığı da ilgilendiriyor.
Barış Eriş’le birlikte yürüttüğümüz ve 2023 yılında Türkiye Klinikleri Pediatri Dergisi’nde yayımladığımız bilimsel araştırmada, çocukluk çağı örselenme yaşantıları ile yetişkinlikte kanser tanısı arasındaki ilişkiyi inceledik.
Olgu-kontrol yöntemiyle yürüttüğümüz araştırmada, 63 kanser hastası ile kanser tanısı almamış 89 yetişkini karşılaştırdık.
Araştırmamızda çocukluk döneminde yaşanan duygusal istismar, duygusal ihmal ve fiziksel ihmal ile yetişkinlikte kanser tanısı arasında istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler saptadık.
Olasılıklar oranını (OR) duygusal istismar için 2,48; duygusal ihmal için 1,86; fiziksel ihmal için 3,42 olarak hesapladık. Bu değerler doğrudan kanser riskindeki artışı değil, araştırmadaki gruplar arasında saptadığımız ilişkinin büyüklüğünü gösteriyor.
Araştırmamızda kanser hastalarının yalnızca yüzde 12,7’sinin psikolojik destek aldığını da belirledik.
Çalışmamız, çocukluk travmalarının doğrudan kansere neden olduğunu kanıtlamıyor. Ayrıca 152 yetişkinle yürüttüğümüz olgu-kontrol araştırmasının sonuçlarını toplumun tamamına genellemek mümkün değil. Ancak bulgularımız, çocukluk çağındaki ihmal ve istismar yaşantılarının yetişkinlikteki sağlık sorunlarıyla ilişkisini anlamak ve koruyucu sağlık hizmetlerini geliştirmek açısından önem taşıyor.
Travma yalnızca fiziksel şiddet değildir
Çocukluk çağı travmaları denildiğinde çoğu zaman fiziksel ve cinsel şiddet akla geliyor. Oysa çocuğun sürekli aşağılanması, korkutulması, değersiz hissettirilmesi, duygusal ihtiyaçlarının karşılanmaması, yeterli bakım ve ilgiden yoksun bırakılması da örseleyici yaşantılar arasında yer alıyor.
Travmaya duyarlı yaklaşım, çocuğun davranışlarını yalnızca disiplin sorunu olarak değerlendirmek yerine, yaşadıklarını ve karşılanmayan ihtiyaçlarını anlamayı gerektiriyor.
Bu yaklaşımın temelinde güvenlik, saygı, güvenilir ilişkiler, çocuğun sesinin duyulması ve yeniden örselenmesinin önlenmesi bulunuyor.
Çocukları korumak, yalnızca şiddete müdahale etmek değil, şiddetin ve ihmalin ortaya çıkmasına neden olan koşulları da önlemektir.
Aile hekimleri ve sağlık çalışanlarına önemli görevler düşüyor
Araştırmamızın halk sağlığı açısından önemli mesajlarından biri, çocukların ruhsal, fiziksel ve sosyal gelişimlerinin birlikte değerlendirilmesi gerekliliğidir.
Aile hekimleri, hemşireler, ebeler ve diğer sağlık çalışanları, çocuklarla ve aileleriyle düzenli temas kurabilen meslek gruplarıdır.
Bebek, çocuk ve ergen izlemleri yalnızca boy, kilo, aşı ve fiziksel gelişim değerlendirmeleriyle sınırlı kalmamalı. Ruhsal iyilik hâli, aile ilişkileri, ihmal, istismar ve psikososyal riskler de uygun yöntemlerle değerlendirilmeli.
İhmal veya istismar şüphesinde çocuğun güvenliği öncelenmeli, gerekli bildirimler yapılmalı ve çocuk ile ailesinin uygun sosyal hizmet ve ruh sağlığı desteklerine erişimi sağlanmalı.
Travma öyküsü bulunan yetişkinlerin sağlık hizmetlerinde de mahremiyet, güvenli iletişim, bilgilendirilmiş onam ve psikososyal destek önem taşıyor. Özellikle kanser gibi ağır hastalıkların tedavisinde biyopsikososyal ve travmaya duyarlı bakım güçlendirilmeli.
Okullar çocuk koruma sisteminin vazgeçilmez parçasıdır
Çocukların yaşadığı güçlükler bazen ders başarısında düşüş, okula devamsızlık, içe kapanma, kaygı, öfke ya da davranış değişiklikleriyle ortaya çıkabiliyor.
Ancak bu belirtiler tek başına çocuğun istismar veya travma yaşadığı anlamına gelmiyor.
Öğretmenlerin ve okul rehberlik hizmetlerinin görevi, çocuğu etiketlemek veya sorgulamak değil, güvenli ilişkiler kurmak, değişimleri fark etmek ve gerektiğinde ilgili koruma mekanizmalarını harekete geçirmektir.
Bir çocuk yardım istediğinde onu dinlemek, suçlamamak ve güvenliğini sağlamak yetişkinlerin sorumluluğudur.
İl ve ilçelerde kurumlar arası iş birliği güçlendirilmeli
Çocuk koruma hizmetleri yalnızca tek bir kurumun sorumluluğuna bırakılamaz.
İl ve ilçe düzeyinde sağlık ve millî eğitim müdürlüklerinin, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı il müdürlükleri ile sosyal hizmet merkezlerinin, belediyelerin, üniversitelerin, muhtarlıkların ve sivil toplum kuruluşlarının ortak bir koruyucu yaklaşım geliştirmesi önem taşıyor.
Özellikle yoksulluk, aile içi şiddet, göç, afetler, sosyal dışlanma ve çocuk işçiliği gibi risklerin bulunduğu durumlarda erken destek ve aileyi güçlendirme hizmetlerine öncelik verilmeli.
Korunma ihtiyacı olan çocuklar için aile temelli bakım modelleri, koruyucu aile hizmetleri ve psikososyal destekler güçlendirilmeli.
Çeşitli il ve ilçelerde hizmet veren Çocuk İzlem Merkezleri (ÇİM), cinsel istismar şüphesi bulunan çocukların adli ve tıbbi süreçlerinin çocuk dostu koşullarda yürütülmesi bakımından önemli bir işlev üstleniyor.
İlgili kurumlar arasında etkili koordinasyon sağlanması, çocukların yaşadıkları olayı tekrar tekrar anlatmak zorunda kalmalarını ve yeniden örselenmelerini önlemeye yardımcı oluyor.
Çocuk koruma hizmetlerinin yalnızca büyükşehirlerde değil, bütün il ve ilçelerde erişilebilir olması, yerel ihtiyaçların belirlenmesi ve kurumlar arasında düzenli iş birliği kurulması gerekiyor.
Ailelere ve topluma çağrı: Çocuğun davranışına değil, ihtiyacına da bakın
Çocukların büyümesi için yalnızca beslenme, barınma ve eğitim olanakları yeterli değil.
Her çocuğun kendisini güvende hissetmeye, sevgiye, ilgiye, oyun oynamaya, dinlenmeye, düşüncelerini ifade etmeye ve sağlıklı ilişkiler kurmaya hakkı var.
Ailelerin şiddetsiz iletişim yöntemlerini öğrenmesi, çocukların duygularını ciddiye alması ve gerektiğinde profesyonel destek istemesi önem taşıyor.
Yoksulluk, ağır bakım yükü ve sosyal destek yetersizliği yaşayan ailelerin suçlanmak yerine uygun sosyal ve ekonomik desteklerle güçlendirilmesi gerekiyor.
Çünkü çocukların korunması yalnızca ailelerin değil, kamunun ve toplumun ortak sorumluluğudur.
20 Kasım mesajı: Çocuk hakları aynı zamanda halk sağlığı meselesidir
Çocukluk dönemindeki olumsuz yaşantıların etkilerini azaltmak mümkün. Güvenli ve destekleyici ilişkiler, erken müdahale, etkili sosyal hizmetler ve erişilebilir ruh sağlığı hizmetleri çocukların iyilik hâlini güçlendirebilir.
Bu nedenle 20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü’nü yalnızca çocukların haklarını hatırladığımız bir gün olarak görmemeliyiz.
Bugün aynı zamanda sağlık, eğitim, sosyal hizmet ve çocuk koruma sistemlerinin kendi sorumluluklarını değerlendirmesi için önemli bir fırsat.
Çocukların travmalarını yalnızca tedavi etmeye değil, travmaya yol açan koşulları değiştirmeye odaklanmalıyız.
Her çocuk güvende, şiddetten uzak ve destekleyici ilişkiler içinde büyümeyi hak ediyor.
Çocuk koruma başvuruları: Çocuk ihmali veya istismarı şüphesinde ALO 183 Sosyal Destek Hattı’na ya da ilgili sosyal hizmet ve adli makamlara başvurulabilir. Acil tehlike durumunda 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.
(ZŞ/NÖ)


